12_Radek.doc Powłoki węglikowo - ceramiczne - wytwarzanie, własności i aplikacje Проблеми трибології (Problems of Tribology) 2013, № 4 82 Radek N.,* Wrzałka Z.,** Shalapko J.,*** Bronček J.,**** Bilska I.,* Świderski J.* * Politechnika Świętokrzyska, Kielce, Polska, ** Starosta Powiatu Kieleckiego, Kielce, Polska, *** Khmelnitckij Narodowy Uniwersytet, Khmelnitckij, Ukraina, **** Żiliński Uniwersytet w Żilinie, Żilinie,Słowacja E-mail: shalapko@yahoo.com POWŁOKI WĘGLIKOWO - CERAMICZNE - WYTWARZANIE, WŁASNOŚCI I APLIKACJE УДК 621.2.082.18 Przedmiotem badań morfologicznych i tribologicznych były powłoki nakładane elektrodami WC-Co- Al2O3 (85 % WC, 10 % Co oraz 5 % Al2O3) oraz WC-Co- Al2O3/3TiO2 (85 % WC, 10 % Co oraz 5 % Al2O3/3TiO2) o przekroju 4 mm x 6 mm metodą elektroiskrową na próbki wykonane ze stali C45. Powłoki nanoszono w osłonie argonu. Badania oporów tarcia (tarcie technicznie suche) przeprowadzono na próbkach w kształcie pierścienia wykonanych ze stali węglowej wyższej jakości C45 (w stanie normalizowanym). Słowa kluczowe: obróbka elektroiskrowa, twarde stopy z ceramiki, tarcie, zużycie. 1. Wstęp Węgliki spiekane są to cermetale składające się w 70 ÷ 96 % z węglików metali trudnotopliwych (np. wolframu, tantalu, niobu) oraz osnowy wiążącej, która jest zwykle kobalt, czasami molibden, nikiel, a niekiedy żelazo. Węgliki spiekane obecnie są bardzo popularne jako materiał do wytwarzania ostrz skrawających, szczególnie w operacjach toczenia i frezowania [1]. Węgliki spiekane dzieli się na poszczególne gatunki w zależności od ich składu chemicznego lub od rozmiarów cząstek WC. Węgliki spiekane typu WC-Co podzielono według rozmiarów cząstek WC na następujące grupy [2]: - gruboziarniste - o średniej średnicy 3 ÷ 30 µm; - standardowe - o średniej średnicy 1,5 ÷ 3 µm; - drobnoziarniste - o średniej średnicy 0,5 ÷ 1,5 µm; - ultradrobnoziarniste - o średniej średnicy mniejszej od 0,5 µm. Rozmiar ziarna WC ma olbrzymi wpływ na właściwości ostrzy z węglików spiekanych, a szczególnie na ich wytrzymałość na zginanie i twardość. Gdy średnica cząstek WC jest większa od 1,5 µm, obserwuje się wzrost wytrzymałości na zginanie i spadek twardości ostrza z węglika spiekanego wraz ze wzrostem rozmiarów ziaren WC. W przypadku gdy ziarna WC mają średnice mniejszą od 1,5 µm, obserwuje się jednoczesny wzrost wytrzymałości na zginanie i twardości ostrza z węglika spiekanego tym większy im mniejsze jest ziarno WC. Obserwacja ta stanowi jeden z przykładów, na podstawie których nastąpił przełom w poglądach, że wzrost twardości musi powodować spadek własności plastycznych np. ciągliwości [2]. Zastosowanie ceramicznych materiałów narzędziowych w porównaniu do węglików spiekanych jest niewielkie, ale ciągle wykazuje dynamikę wzrostu. Według szacunków około 5 % ostrzy narzędzi skrawających wykonuje się z tej grupy materiałów. Do najbardziej popularnych materiałów służących do wytwarzania ceramicznych materiałów narzędziowych możemy zaliczyć: - jednofazowy tlenek glinu Al2O3; - azotek krzemu Si3N4; - wielofazowe mieszaniny Al2O3 i Si3N4 z twardymi węglikami, azotkami i tlenkami. Dość interesująco przedstawia się możliwość wytwarzania obróbką elektroiskrową przeciwzużyciowych powłok węglikowo-ceramicznych, elektrodami wykonanymi metodami metalurgii proszków [3]. Supertwarde powłoki mogą być nanoszone na ostrza skrawające narzędzi, takich jak np. noże tokarskie, frezy, dłutaki czy gwintowniki. Przypuszcza się, że w/w powłoki mogą być z powodzeniem stosowane na elementach maszyn, które pracują w ekstremalnych warunkach np. intensywne zużycie ścierne, obciążenia udarowe. Dodatkową zaletą zachęcającą do stosowania supertwardych powłok elektroiskrowych jest wątek ekologiczny. Obróbkę elektroiskrową cechuje brak szkodliwych oddziaływań na środowisko. mailto:shalapko@yahoo.com Powłoki węglikowo - ceramiczne - wytwarzanie, własności i aplikacje Проблеми трибології (Problems of Tribology) 2013, № 4 83 Proces osadzania elektroiskrowego charakteryzują wyładowania impulsowe generowane pomiędzy elektrodą i podłożem [4 ÷ 6]. Podczas obróbki elektroiskrowej następuje jonizacja powietrza do obszarów wysokotemperaturowych i wysokociśnieniowych pól, w efekcie czego następuje tworzenie się stopu. Stopowanie elektroiskrowe jest technologią obróbki powierzchniowej i cechuje się intensywnym dopływem ciepła i bardzo wąską strefą wpływu ciepła (SWC), również przy nakładaniu powłok z trudnotopliwych kompozytów [7 ÷ 9]. 2. Metodyka badań Przedmiotem badań były powłoki nakładane elektrodami WC-Co-Al2O3 (85 % WC, 10 % Co oraz 5 % Al2O3) oraz WC-Co-Al2O3/3TiO2 (85 % WC, 10 % Co oraz 5 % Al2O3/3TiO2) o przekroju 4 mm × 6 mm metodą elektroiskrową na próbki wykonane ze stali C45. Powłoki nanoszono w osłonie argonu. Do nanoszenia powłok elektroiskrowych użyto urządzenie produkcji ukraińskiej, model EIL-8A (rys. 4.10). Opierając się na zdobytych doświadczeniach własnych przyjęto następujące parametry nanoszenia powłok elektroiskrowych: - napięcie U = 230 V; - pojemność kondensatorów C = 150 µF; - natężenie prądu I = 2,4 A. Badania powłok węglikowo-ceramicznych skupiły się na: obserwacji i analizie mikrostruktury, pomiarach struktury geometrycznej powierzchni, mikrotwardości i przyczepności oraz badaniach tribologicznych. Obserwacje mikrostruktury prowadzono w elektronowym mikroskopie skaningowym Joel typ JSM-5400. Pomiary chropowatości przeprowadzono za pomocą przyrządu Topo L120 przy wykorzystaniu programu PROFILOMETR. Mikrotwardość mierzono na mikrotwardościomierzu Microtech MX3 przy obciążeniu 40 G, przyłożonym na 15 s. Pomiary przyczepności wykonano metodą zarysowania (z ang. scratch test), stosując przyrząd REVETEST. Testy tribologiczne wykonano na testerze tribologicznym T-01M typu kulka - tarcza. 3. Wyniki badań i ich omówienie 3.1. Badania morfologii powłok W procesie elektroiskrowego tworzenia warstw powierzchniowych na katodzie następuje wzajemne oddziaływanie znajdujących się w stanie ciekłym materiałów elektrod. Powstają tu nowe związki chemiczne, zachodzą procesy samo- i heterodyfuzji oraz następuje tworzenie stopów i pseudostopów. Proces konstytuowania warstwy wierzchniej zachodzi w skrajnie nierównowagowych warunkach sprzyjających powstawaniu form drobnodyspersyjnych. W strefie działania wyładowania struktura jest bardzo rozdrobniona, obserwuje się znaczne naprężenia wewnętrzne oraz ślady deformacji ziaren. Działanie wysokich ciśnień i temperatur znacznie przewyższających temperaturę topnienia i wrzenia materiałów elektrod, a także duża szybkość odprowadzania ciepła powodują, że powstają specyficzne struktury o unikalnych własnościach np. twardość powłoki ma zwykle znacznie większą wartość niż twardość materiału elektrod. W składzie warstwy mogą występować fazy nie występujące w wyjściowych materiałach elektrod. Osobliwe własności jak i struktura powstałej powłoki są rezultatem przebiegu procesu. Rys. 1 – Mikrostruktura powłoki WC-Co-Al2O3 Rys. 2 – Widmo charakterystycznego promieniowania rentgenowskiego dla powłoki WC-Co-Al2O3 Powłoki węglikowo - ceramiczne - wytwarzanie, własności i aplikacje Проблеми трибології (Problems of Tribology) 2013, № 4 84 W procesie wyładowania iskrowego na katodę przenoszone są materiały anody, w tym również azot z powietrza. Krople płynnego metalu i azot pod wpływem wysokich temperatur, wywołanych wyładowaniem, dyfundują w powierzchnię detalu tworząc w metalicznym podłożu mocno przetopioną azotkowo-węglikową warstewkę o wysokiej twardości i odporności na zużycie. Przy czym utrzymuje się, że o twardości warstwy decyduje obecność azotu. Wychodząc z analizy metalograficznej zgładów można stwierdzić, że efekt umocnienia polega głównie na zjawiskach dyfuzyjnych. W wyniku wyładowania na katodzie powstaje bardzo cienka warstwa, przy czym podłoże nie rozgrzewa się. Ponadto proces ten zachodzi bardzo szybko. Ogólnie warstwa nałożona elektroiskrowo składa się z dwóch stref: zewnętrznej (białej trudnotrawiącej się, jednorodnej) i wewnętrznej (o charakterze dyfuzyjnym i zmiennym składzie). Często obserwuje się też trzecią - strefę wpływu ciepła. Na przykładowej fotografii (rys. 1) przedstawiono przykładowy widok mikrostruktury powłoki WC-Co- Al2O3 stopowanej elektroiskrowo. W oparciu o uzyskane wyniki stwierdzono, że maksymalna grubość powłoki wyniosła 64 µm, natomiast minimalna grubość około 34 µm. W przypadku powłoki WC-Co-Al2O3/3TiO2 (rys. 2) grubość wyniosła od 29 ÷ 68 µm. Głębokości SWC w głąb materiału podłoża dla obu powłok były porównywalne i wynosiły ok. 23 ÷ 31 µm. Rys. 3 – Mikrostruktura powłoki WC-Co-Al2O3/3TiO2 Rys. 4 – Widmo charakterystycznego promieniowania rentgenowskiego dla powłoki WC-Co-Al2O3/3TiO2 Obserwacje mikrostruktury (rys. 1 i 3) powłok WC-Co-Al2O3 oraz WC-Co-Al2O3/3TiO2 wykazały wys- tępowanie niekorzystnych zjawisk w postaci porów i mikropęknięć oraz nierównomierna grubość. Jedną z przyczyn uzyskania nierównomiernej grubości powłok było zastosowanie do ich nanoszenia ur- ządzenia o ręcznym posuwie elektrody. Ponadto efekt ten można rozpatrywać od fizycznej strony przebiegu wy- ładowania elektrycznego między elektrodami. Energia dostarczana w impulsie elektrodom powoduje erozję anody (erody) jak i również katody (materiału podłoża). Powłokę tworzy nie tylko stopiony materiał erody, ale również stopiony materiał podłoża w efekcie czego tworzą się tzw. wspólne obszary powłokowe. Przeprowadzona analiza punktowa w górnej części powłok (rys. 2 i rys. 4) pokazała dużą intensywność pików pierwiastków wchodzących w skład zastosowanych elektrod. W przypadku powłoki WC-Co-Al2O3 zawartość W wyniosła około 57,77 % at. oraz 39,59 % at. C. Ponadto stwierdzono obecność Al (około (około 1,19 % at.) oraz kobaltu (około 1,33 % at.). Natomiast w przypadku powłoki WC-Co-Al2O3/3TiO2 stwierdzono 27,82 % at. W i 9,24 % at. Co. Na rysunku 4 stwierdzono również obecność pików aluminium (około 2,78% at.) oraz tytanu (około 0,63 % at.). 3.2. Badania tribologiczne Badania oporów tarcia (tarcie technicznie suche) przeprowadzono na próbkach w kształcie pierścienia wykonanych ze stali węglowej wyższej jakości C45 (w stanie normalizowanym), na które naniesiono elektroiskrowo powłoki WC-Co-Al2O3 i WC-Co-Al2O3/3TiO2. Przeciwpróbką była kulka o średnicy φ6,3 mm wykonana ze stali 100Cr6. Badania na testerze przeprowadzono przy następujących parametrach tarcia: - prędkość liniowa V = 0,8 m/s, - czas próby t = 3600 s, - zakres zmian obciążenia Q = 4,9 N; 9,8 N; 14,7 N. Powłoki węglikowo - ceramiczne - wytwarzanie, własności i aplikacje Проблеми трибології (Problems of Tribology) 2013, № 4 85 Przykładowe wyniki badań przedstawiono na wykresie (rys. 5), który ilustruje przebiegi współczynnika tarcia w funkcji czasu próby przy obciążeniu 4,9 N. Rys. 5 – Wykres zmian współczynnika tarcia w funkcji czasu: a – powłoka WC-Co-Al2O33TiO2; b – powłoka WC-Co-Al2O3 Podczas tarcia technicznie suchego badanych powłok nastąpiło przekształcenie technologicznej warstwy powierzchniowej (TWP) w eksploatacyjną warstwę powierzchniową (EWP). Efekt ten nastąpił głównie na skutek nacisków i prędkości ślizgania oraz oddziaływania atmosfery otoczenia bliskiego z badaną powierzchnią. Obserwowano stabilizację stanu przeciwzużyciowej warstwy powierzchniowej (PWP). Na przebiegu (rys. 5, a) można zaobserwować, że stabilizacja współczynnika tarcia następuje po upływie około 2500 sekund, a wartość jego oscyluje na poziomie 0,27 ÷ 0,3. 0,632 0,427 0,374 0,538 0,495 0,263 0 0,2 0,4 0,6 0,8 4,9 9,8 14,7 Obciążenie, N Ś re d ni w sp ó łc zy nj ni k ta rc ia WC-Co-Al2O3 WC-Co-Al2O3/3TiO2 Rys. 6 – Średnie wartości współczynnika tarcia Dla powłoki WC-Co-Al2O3 (rys. 5, b) współczynnik tarcia stabilizuje się po upływie około 3100 sekund, a jego wartość wynosi 0,38÷0,4. Wartości średnie współczynnika tarcia powłok węglikowo- ceramicznych przedstawiono na wykresie (rys. 6). Z wykresu (rys. 6) wynika, że wartości średnie współczynnika tarcia rosną proporcjonalnie do zwiększającego się obciążenia. Przy czy mniejsze wartości średnich współczynników tarcia występują dla powłoki WC-Co-Al2O3/3TiO2. Wyjątkiem jest obciążenie 9,8 N, przy którym mniejsza wartość średniego współczynników tarcia wystąpiła dla powłoki WC-Co-Al2O3. 3.3. Pomiary mikrogeometrii Pomiary chropowatości powłok WC-Co-Al2O3 i WC-Co-Al2O3/3TiO2 wykonano w dwóch prostopadłych do siebie kierunkach. Pierwszy pomiar był wykonany zgodnie z ruchem przemieszczania się elektrody, natomiast drugi pomiar był prostopadły do ściegów skanujących. Z dwóch pomiarów obliczono Powłoki węglikowo - ceramiczne - wytwarzanie, własności i aplikacje Проблеми трибології (Problems of Tribology) 2013, № 4 86 wartość średnią parametru Ra dla danej powłoki. Powłoki WC-Co-Al2O3 posiadały chropowatość Ra = 6,16÷7,79 µm, natomiast w przypadku powłok WC-Co-Al2O3/3TiO2 parametr Ra = 4,18 ÷ 4,58 µm. Próbki ze stali C45, na które nanoszono powłoki miały chropowatość Ra = 0,38 ÷ 0,41 µm. Przykładowe wykresy pomiarów parametrów mikrogeometrii badanych próbek przedstawiono na rys. 7 i 8. Rys. 7 – Przykładowe wyniki pomiarów parametrów mikrogeometrii powłoki WC-Co-Al2O3 Rys. 8 – Przykładowe wyniki pomiarów parametrów mikrogeometrii powłoki WC-Co-Al2O3/3TiO2 3.4. Pomiary mikrotwardości Pomiary mikrotwardości przeprowadzono metodą Vickersa. Odciski penetratorem wykonano na zgładach prostopadłych w trzech strefach: w powłoce (białej trudnotrawiącej się, jednorodnej), w strefie wpływu ciepła (SWC), jak również w materiale rodzimym. Wyniki badań mikrotwardości przedstawiono na wykresie (rys. 9). 378 141 393 140 843 851 0 200 400 600 800 1000 1200 powłoka SWC materiał rodzimy M ik ro tw ar do ść H V 0 ,0 4 WC-Co-Al2O3 WC-Co-Al2O3/3TiO2 Rys. 9 – Wyniki pomiarów mikrotwardości powłok Powłoki węglikowo - ceramiczne - wytwarzanie, własności i aplikacje Проблеми трибології (Problems of Tribology) 2013, № 4 87 Zastosowanie obróbki elektroiskrowej spowodowało zmiany mikrotwardości w obrabianym materiale. Mikrotwardość materiału podłoża po obróbce elektroiskrowej wynosiła średnio około 141 HV0,04 (taka samą wartość mikrotwardości miał materiał w stanie wyjściowym). Nakładając obróbką elektroiskrową powłoki WC- Co-Al2O3 oraz WC-Co-Al2O3/3TiO2 uzyskano znaczny wzrost mikrotwardości w stosunku do mikrotwardości materiału podłoża. Powłoka WC-Co-Al2O3 posiadała średnią mikrotwardość 843 HV0,04 (nastąpił wzrost mikrotwardości średnio o 498 % w stosunku do mikrotwardości materiału podłoża), a powłoka WC-Co-Al2O3/3TiO2 około 851 HV0,04 (nastąpił wzrost mikrotwardości średnio o 504 % w stosunku do mikrotwardości materiału podłoża). Mikrotwardość SWC po obróbce elektroiskrowej wzrosła o 168 % (powłoka WC-Co-Al2O3) i o 179 % (powłoka WC-Co-Al2O3/3TiO2) w stosunku do mikrotwardości materiału podłoża. Większa wartość mikrotwardości w SWC powłoki WC-Co-Al2O3/3TiO2 w stosunku do powłoki WC-Co-Al2O3 może być spowodowana powstaniem w niej węglików tytanu. Ta tematyka będzie przedmiotem dalszych badań. 3.5. Pomiary przyczepności Pomiary przyczepności i oznaczenie innych symptomów uszkodzenia mechanicznego powłok WC-Co- Al2O3 oraz WC-Co-Al2O3/3TiO2 wykonano zgodnie z normą [39]. Badania wykonano przy narastającej sile obciążającej od 0÷200 N i przy następujących parametrach pracy: - szybkość wzrostu obciążenia - 39,8 N/min; - prędkość przesuwu stolika z próbką - 1 mm/min; - długość rysy - 5 mm; - stożek diamentowy Rockwella o promieniu zaokrąglenia - 200 µm. Test zarysowania polegał na wykonaniu rysy za pomocą odpowiednio dobranego penetratora (w tym przypadku stożek diamentowy - Rockwella) przy stopniowym wzroście siły normalnej (obciążającej ten penetrator) z jednoczesnym pomiarem siły oporu stawianego przez materiał (siły stycznej) i rejestracji sygnałów emisji akustycznej informujących o powstawaniu uszkodzeń warstwy w postaci pęknięć lub złuszczeń warstwy. Najmniejsza siła normalna powodująca utratę adhezji powłoki z podłożem, określana jest mianem siły krytycznej i jest przyjmowana za miarę tej adhezji. Do oceny wartości siły krytycznej służy zapis zmian sygnałów emisji akustycznej i siły stycznej oraz obserwacje mikroskopowe (mikroskop optyczny wbudowany w aparat REVETEST). W przeprowadzonych badaniach wartości sił krytycznych oceniono na podstawie obserwacji mikroskopowych powstałych rys po przejściu penetratora, które odnoszono do przebiegów sygnałów emisji akustycznej. Wyniki badań przyczepności przedstawiono w tabeli 1. Powłoki elektroiskrowe posiadały porównywalną przyczepność. Średnia wartość (z trzech pomiarów) siły krytycznej powłoki WC-Co-Al2O3 wyniosła 6,33 N. Powłoka WC-Co-Al2O3/3TiO2 posiadała średnią wartość siły krytycznej (z trzech pomiarów) na poziomie 6,64 N. Tabela 1 Wyniki pomiarów przyczepności powłok Siła krytyczna [N] numer pomiaru Powłoka 1 2 3 Wartość średnia [N] WC-Co-Al2O3 7,42 6,67 4,89 6,33 WC-Co-Al2O3/3TiO2 5,46 7,92 6,54 6,64 3.6. Aplikacje powłok węglikowo-ceramicznych Badania trwałości ostrzy skrawających noży tokarskich W badaniach trwałości ostrzy skrawających zastosowano noże tokarskie z wymiennymi płytkami wieloostrzowymi ze stali szybkotnącej SW7M oraz węglików spiekanych S10 i H10. Badania porównawcze trwałości ostrzy skrawających wykonano dla dwóch grup noży tokarskich tj. z przeciwzużyciowymi powłokami WC-Co-Al2O3/3TiO2 naniesionym elektroiskrowo na w/w płytki oraz z płytkami niepokrytymi powłoką. Jako kryterium stępienia ostrza przyjęto postać powstających wiórów, świadczącą o utracie właściwości skrawnych lub zużycie wytrzymałościowe objawiające się wyszczerbieniami, wyruszeniami bądź wyłamaniem ostrza. Testy trwałościowe wykonano na tokarce TUB 32 wyprodukowanej w Zakładach Mechanicznych w Tarnowie, będącej na wyposażeniu Wydziału Z-5 Narzędziowo- Remontowego ZM MESKO w Skarżysku- Kamiennej. Obróbkę skrawaniem prowadzono w operacji toczenia wzdłużnego stali chromowej o wysokiej hartowności 40H. W czasie obróbki stosowano płyn obróbkowy MECAFLUID 137. Operację toczenia wraz z parametrami obróbki przedstawiono na rysunkach 10 ÷ 12. Powłoki węglikowo - ceramiczne - wytwarzanie, własności i aplikacje Проблеми трибології (Problems of Tribology) 2013, № 4 88 Rys. 10 – Obróbka nożem z płytkami ze stali SW7M: n = 450 obr/min; p = 0,25 m/min Rys. 11 – Obróbka nożem z płytkami z węglika spiekanego S10: n = 450 obr/ min; p = 0,90 m/min Rys. 12 – Obróbka nożem z płytkami z węglika spiekanego H10: n = 450 obr/ min; p = 1 m/min Analiza pracy poszczególnych noży tokarskich wykazała, że ostrza skrawające z przeciwzużyciową powłoką WC-Co-Al2O3/3TiO2 wykazywały mniejsze zużycie w porównaniu do ostrzy noży niepokrytych powłoką. Tabela 2 Zestawienie czasu pracy ostrzy skrawających Materiał płytek Czas pracy ostrza noża z powłoką WC-Co-Al2O3/3TiO2 [min] Czas pracy ostrza noża bez powłoki [min] SW7M 438 189 S10 202 277 H10 476 218 Zastosowanie przeciwzużyciowej powłoki węglikowo-ceramicznej na ostrza skrawające wydłużyło czas ich pracy w niektórych przypadkach nawet dwukrotnie. Wyjątek stanowi płytka wieloostrzowa z węglika spiekanego S10 z naniesioną powłoką WC-Co-Al2O3/3TiO2, gdzie odnotowano krótszy czas pracyn (t = 202 min.) w odniesieniu do płytki bez powłoki (t = 277 min.). Powodem tego efektu było wyszczerbienie płytki podczas operacji toczenia. Uszkodzenie płytki mogło być skutkiem wżerów w materiale po obróbce elektroiskrowej lub wadą spojenia płytki z materiałem rdzenia. Wyniki badań zamieszczono w tabeli 2. Na rysunku 13 przedstawiono przykładowe krzywe zużycia ostrzy skrawających (wskaźnik zużycia powierzchni przyłożenia hp w funkcji czasu t). Podsumowując uzyskane wyniki badań można stwierdzić, że ostrza noży z naniesioną powłoką przciwzużyciową WC-Co-Al2O3/3TiO2 mogą wykonywać toczenie z większymi prędkościami wrzeciona i większym posuwem, co w efekcie podniesie wydajność pracy. Rys. 13 – Krzywe zużycia ostrzy skrawających: a – płytka z węglika spiekanego H10 z powłoką WC-Co-Al2O3/3TiO2; b – płytka z węglika spiekanego H10 bez powłoki; c – płytka z węglika spiekanego S10 z powłoką WC-Co-Al2O3/3TiO2 Powłoki węglikowo - ceramiczne - wytwarzanie, własności i aplikacje Проблеми трибології (Problems of Tribology) 2013, № 4 89 Na krzywej (rys. 13, a) widoczne jest wstępne docieranie współpracujących powierzchni połączone z wyrównywaniem mikronierówności, co w efekcie prowadzi do ustabilizowanego procesu zużycia. Krzywa (rys. 13, b) przedstawia normalny proces zużycia, na której widoczne są trzy fazy: docieranie, zużycie ze stałą intensywnością oraz gwałtowny wzrost zużycia z całkowitą utratą możliwości skrawnych. Natomiast na krzywej (rys. 13c) obserwujemy szybkie zużycie wynikłe z błędu obróbki lub wadliwego materiału ostrza skrawającego. Badania trwałości gwintowników Do badań wybrano gwintowniki wykonane ze stali HSSE (stal szybkotnąca kobaltowa). Badania trwałości wykonano stosując trzy grupy gwintowników: z powłoką TiN naniesioną metodą PVD, z powłoką WC-Co-Al2O3 nałożoną obróbką elektroiskrową oraz gwintownik niepowleczony żadną powłoką. Powłoki zostały naniesione na części robocze gwintownika. Jako kryterium trwałości części roboczej gwintownika przyjęto postać zużycia ściernego lub wykruszenia materiału. Testy trwałościowe wykonano na tokarce CNC firmy YDPM BML- 280, która znajduje się w firmie Kiel-inox pod Kielcami (rys. 14). Elementem testowym były mufy ze stali S235JR, które są wytwarzane w w/w zakładzie i stosowane w piecach CO (rys. 15). W czasie operacji gwintowania stosowano płyn obróbkowy EMULKOL PS. Trwałość gwintowników określano liczbą nagwintowanych muf. Rys. 14 – Tokarka CNC z podajnikiem Rys. 15 – Mufa z wykonanym gwintem Wyniki badań trwałości gwintowników przedstawia rysunek 16. W wyniku przeprowadzonych badań eksploatacyjnych okazało się, że największą trwałość wykazał gwintownik z powłoką TiN, przy pomocy którego wykonano gwinty w 2000 szt. muf. Gwintownikiem z przeciwzużyciową powłoką WC-Co-Al2O3 wykonano gwinty w 500 szt. muf. Najmniejszą liczbę gwintów (w 100 szt. muf) wykonano gwintownikiem ze stali HSSE (bez powłoki). 0 500 1000 1500 2000 2500 TiN WC-Co-Al2O3 HSSE Materiał Li cz ba s zt uk , s zt . Rys. 16 – Wykres ilość nagwintowanych muf w zależności od zastosowanego gwintownika Powłoki węglikowo - ceramiczne - wytwarzanie, własności i aplikacje Проблеми трибології (Problems of Tribology) 2013, № 4 90 Analiza zużytych części roboczych gwintowników po teście trwałości wykazała dominującą rolę zużycia ściernego. W mniejszym stopniu występowało wykruszenie bądź wyszczerbienie materiału. Podsumowując uzyskane wyniki badań można stwierdzić, że gwintownik z naniesioną powłoką WC- Co-Al2O3 (obróbka elektroiskrowa) można być stosowany do wykonywania precyzyjnych gwintów na obrabiarkach CNC, choć wykona mniejszą liczbę gwintów w stosunku do gwintownika z powłoką TiN (metoda PVD). Wnioski 1. Powłoki WC-Co-Al2O3 i WC-Co-Al2O3/3TiO2 naniesione elektroiskrowo charakteryzowały się znacznym wzrostem chropowatości Ra w stosunku do chropowatości materiału podłoża. Powłoki WC-Co-Al2O3 posiadały chropowatość Ra = 6,16 ÷ 7,79 µm, natomiast chropowatość powłok WC-Co-Al2O3/3TiO2 wyniosła Ra = 4,18 ÷ 4,58 µm. 2. Analizując mikrostrukturę stwierdzono, że grubość powłok WC-Co-Al2O3 i WC-Co-Al2O3/3TiO2 mieściła się w zakresie 29 ÷ 68 µm, natomiast zasięg strefy wpływu ciepła w głąb materiału podłoża ok. 23 ÷ 31 µm. Ponadto powłoki posiadały mikropęknięcia oraz pory. 3. W wyniku obróbki elektroiskrowej otrzymano powłokę WC-Co-Al2O3 o średniej mikrotwardości- wardości 843 HV0,04 oraz powłokę WC-Co-Al2O3/3TiO2 o średniej mikrotwardościwardości 851 HV0,04, podczas gdy mikrotwardość materiału podłoża (stali C45) wynosiła 350 HV0,04. 4. Przyczepność powłok węglikowo-ceramicznych do podłoża była porównywalna. Średnia wartość siły krytycznej powłoki WC-Co-Al2O3 wyniosła 6,33 N, natomiast powłoka WC-Co-Al2O3/3TiO2 posiadała średnią wartość siły krytycznej na poziomie 6,64 N. 5. Wyznaczone współczynniki tarcia w obydwóch przypadkach naniesionych powłok elektroiskrowych miały zbliżone wartości. Mniejsze wartości współczynników tarcia wystąpiły dla powłoki WC-Co-Al2O33TiO2 i mieściły się w zakresie µ = 0,263 ÷ 0,538. 6. Przeprowadzone w rzeczywistych warunkach pracy badania trwałości ostrzy skrawających noży to- karskich i części roboczej gwintowników z powłoką WC-Co-Al2O3/3TiO2, dowiodły większą ich trwałość (od 2 do 5 razy) w porównaniu do ostrzy noży i gwintowników nie pokrytych powłoką. Literatura 1. http://www.fanar.pl/katalogi.php 2. Wysiecki M.: Nowoczesne materiały narzędziowe. Wydawnictwo Naukowo Techniczne, Warszawa 1997. 3. Konstanty J.: Powder metallurgy diamond tools. Elsevier, Oxford 2005. 4. Łazarenko B. R. Łazarenko N. I.: Elektroiskrovaja obrabotka tokoprovodiaszćih materiałow. Akademia Nauk CCCP, Moskwa 1958. 5. DiBitonto D. D., Eubank P. T., Patel M. R., Barrufet M. A.: Theoretical models of the electrical dis- charge machining process. I-A simple cathode erosion model. Journal of Applied Physics 66/9 (1989), 123-131. 6. Ozimina D., Radek N., Styp-Rekowski M.: Modyfikowanie cech warstwy wierzchniej za pomocą obróbki elektroiskrowej. Archiwum Technologii Maszyn i Automatyzacji vol. 24, Nr 2 (2004), 229-238. 7. Radek N.: Determining the operational properties of steel beaters after electrospark deposition. Eksploatacja i Niezawodność - Maintenance and Reliability, 4(2009), 10-16. 8. Miernikiewicz A.: Doświadczalno-teoretyczne podstawy obróbki elektroerozyjnej (EDM). Politechnika Krakowska - Rozprawy - nr 274 - Kraków 2000. 9. Galinov I.V., Luban R.B.: Mass transfer trends during electrospark alloying. Surface & Coatings Technology 79 (1996), 9-18. The work has been supported by the grant project APVV SK-PL_0034-12: Research of Tribological Properties of Electro-spark Deposited Coatings Поступила в редакцію 13.11.2013 http://www.fanar.pl/katalogi.php Powłoki węglikowo - ceramiczne - wytwarzanie, własności i aplikacje Проблеми трибології (Problems of Tribology) 2013, № 4 91 Radek N., Wzalka Z., Shalapko J., Bronchek J., Bilska I., Swiderski J. Сausing of carbon- ceramic coverages, properties and application. The subject of the study of morphological and tribological coatings were applied to the electrodes WC-Co- Al2O3 (85% WC, 10% Co and 5% Al2O3) and WC-Co- Al2O3/3TiO2 (85% WC, 10% Co and 5 Al2O3/3TiO2) a cross-section of 4 mm x 6 mm by spark erosion of the sample made of C45 steel. The coatings were applied argon. A friction resistance test (dry friction) was performed on samples in the form of a ring madeof carbon steel C45 higher quality (when normalized). Key words: electrosparks alloing, hard alloys with ceramics, friction, wear. Reference 1. http://www.fanar.pl/katalogi.php 2. Wysiecki M. Nowoczesne materiały narzędziowe. Wydawnictwo Naukowo Techniczne, Warszawa 1997. 3. Konstanty J. Powder metallurgy diamond tools. Elsevier, Oxford 2005. 4. Łazarenko B. R. Łazarenko N. I. Elektroiskrovaja obrabotka tokoprovodiaszćih materiałow. Akademia Nauk CCCP, Moskwa 1958. 5. DiBitonto D. D., Eubank P. T., Patel M. R., Barrufet M. A. Theoretical models of the electrical dis- charge machining process. I-A simple cathode erosion model. Journal of Applied Physics 66/9 (1989), 123-131. 6. Ozimina D., Radek N., Styp-Rekowski M. Modyfikowanie cech warstwy wierzchniej za pomocą obróbki elektroiskrowej. Archiwum Technologii Maszyn i Automatyzacji vol. 24, Nr 2 (2004), 229-238. 7. Radek N. Determining the operational properties of steel beaters after electrospark deposition. Eksploatacja i Niezawodność - Maintenance and Reliability, 4(2009), 10-16. 8. Miernikiewicz A. Doświadczalno-teoretyczne podstawy obróbki elektroerozyjnej (EDM). Politechnika Krakowska. Rozprawy - nr 274. Kraków 2000. 9. Galinov I.V., Luban R.B. Mass transfer trends during electrospark alloying. Surface & Coatings Technology 79 (1996), 9-18. http://www.fanar.pl/katalogi.php