)* Vefeyat Malik Bedri’nin Katkıları ve Etkisi: Modern İslami Psikolojinin Babası[1] Abdallah Rothman, Alisha Ahmed ve Rania Awaad [2] Giriş Fikirlerin ve ilkelerin baş döndürücü bir hızda sorgulandığı, incelendiği ve ya- rıştırıldığı bir çağda yaşıyoruz. Makul ve ispat edilmiş olanı varsayımlardan ve beyanlardan ayırmak oldukça zor olabiliyor. Birbirinden kopuk fikirler ve bilgi- ler, bir aktarım zinciri gerekliliği veya bilgi kaynaklarına güvenilir bir bağlantı olmaksızın yaygın bir şekilde erişilebilir durumdadır. Bu karmaşık çağdaş bağ- lamda hemen hemen herkes bir düşünce lideri hâline gelerek saf takipçilerini sonu belirsiz yollara sürükleyebilir. Ancak gerçek bir düşünce liderliği geçmişle bağlantılıdır ve aydınlık bir geleceğe doğru belirgin, iyi aydınlatılmış bir yol çizer. Tarih boyunca, zamansız bilgelikle iletişime geçerken zamanlarının genel görüşüne hitap edecek güçlü bir yaklaşım tutturabilen zekalara sahip gerçek- ten parlak düşünürlerin bir mirası oluşmuştur. Bu yetenek sayesinde insanların kalpleri ve zihinleri üzerinde önemli bir etki yaratırlar. Dünya geçtiğimiz yıl düşünce liderliği alanındaki bu devlerden birini kaybetmiştir. 1 Rothman, A., Ahmed, A., & Awaad, R. (2022). “Malik Bedri’nin Katkıları ve Etkisi: Modern İslami Psikolojinin Babası”. (Çev. Ebrar Akdeniz). İslam ve Toplum Araştırmaları Dergisi, Amerika, Sayı 1, 89-109. https://doi.org/10.35632/ajis.v39i1.3935. 2 Dr. Abdallah Rothman, Shifaa Integrative Counseling’in kurucusu, Uluslararası İslami Psiko- loji Derneği’nin kurucu ortağı ve idari yöneticisi ve Birleşik Krallık’taki Cambridge Müslüman Koleji’nin müdürüdür. Kendisi lisanslı profesyonel danışman (LPC), kurul sertifikalı kayıtlı sanat terapistidir (ATR-BC) ve Psikoloji alanında yüksek lisans ve doktora derecelerine sahiptir. Alisha Ahmed, Berkeley, Kaliforniya’daki Zaytuna College’dan Temel Bilimler ve İslami İlimler alanla- rında lisans derecesine sahiptir. Stanford Üniversitesi Müslüman Ruh Sağlığı ve İslami Psikoloji Bölümü’nde stajyer ve İngiltere’deki Cambridge Müslüman Koleji’nde İslami Psikoloji öğrencisidir. Dr. Rania Awaad, Stanford Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde çalışan bir psikiyatristtir. Stanford Psiki- yatri ve Davranış Bilimleri Bölümü’nde Klinik Doçenttir. Ayrıca Stanford Müslüman Ruh Sağlığı ve İslami Psikoloji Laboratuvarı’nın, Rahmah Vakfı’nın ve Maristan’ın yöneticiliğini yapmaktadır. *" !"#$%&%'$(!)%*+%,-.(/)%!0!1,#0)!(!0#%2+03'$'4%!)+0'5! Profesör Malik Babiker Bedri kendi uzmanlık alanı içerisinde yenilikler ge- tirip orijinal fikirler geliştirmekle kalmayan, aynı zamanda fikirlerinin etkisi kendi bilgi alanının sınırlarının çok ötesine ulaşan bir adamdı. Akademik ve profesyonel dünyada “!slami psikolojinin babası” olarak bilinen Bedri, dünyayı değiştiren devasa kültürel dönüşümlerin şekillendirilmesinde de rol almıştır. Bunların arasında Siyahi Amerikan Deneyimi, alkoliklik salgını ve küresel AIDS krizi yer almaktadır. Profesör Bedri pek çok kişinin kendileriyle, top- lumlarıyla ve maneviyatlarıyla olan ilişkilerine bakma biçimlerini değiştirecek kültürel ve manevi bir devrim gerçekleştirmiştir. Eserlerinin bir kısmı !slami psikoloji ve daha genel olarak !slam düşüncesinde ufuk açıcı okumalar olma- larına rağmen önemli eserlerinin birçoğu hâlâ bilinmemektedir. Bunun sebebi belki de Bedri’nin alçakgönüllü oluşu ve kendi reklamını yapmaktan çekinme- sidir. Bu şahsiyetin, kendisini insanlık tarihinin en büyük düşünürleri arasında konumlandıran katkılarının önemi kabul edilmelidir. Bu makale Bedri’nin ha- yatı boyunca yaptığı katkıların kronolojik ve tematik gelişiminin bir tablosunu çıkarmakta ve çalışmalarının önemini ve dünyadaki etkisini ortaya koymak- tadır. Profesör Bedri’nin yazıları ve düşüncesi birden fazla alanı kapsamakla bir- likte çalışmalarının çoğu iki ana sınıfa ayrılmıştır: 1) Psikolojinin yerlileşti- rilmesi (psikolojinin Araplar ve diğerleri için kültürel açıdan anlamlı hâle ge- tirilmesi) ve 2) Psikolojinin !slamileştirilmesi. Bu sını*andırmalar içerisinde Bedri’nin yaşamı boyunca yaptığı akademik ve profesyonel katkılar için başka ayrımlar da yapılabilir. Bunlar 1a) Yerli psikolojinin küreselleşmesi ve 2a) Yerli !slami psikoloji. Arka plan Malik Bedri 1932’de, Sudan’ın kuzeyinde, Hartum’un 90 mil güneyinde, Nil kı- yısında yer alan Rufaa isimli küçük bir köyde doğmuştur. Saygın bir kişilik olan Babiker Bedri’nin oğludur. Babiker Bedri Sudan’da kız çocuklarının okumasını savunmuş ve Hartum’daki ilk kadın üniversitesi olan Ahfad Üniversitesi’ni kur- muştur. Malik Bedri tam da böyle bir eğitim ve akademi ortamında, Sudan’ın kültürel ve entelektüel gelişiminin zirvesinde olduğu bir dönemde genç ve he- vesli bir akademisyen olarak yetişmiştir. Babasının ona aşıladığı eğitime yö- nelik bu özen onu üniversite diploması almaya yöneltmiştir. Bu arayış, onun bilgi peşinde Sudan dışına yaptığı seyahatlerin başlangıcı olmuştur. Bedri 1956 yılında Beyrut Amerikan Üniversitesi Genel Bilimler Bölümü’nden mezun ol- muş ve 1958 yılında da aynı yerde Psikoloji ve Eğitim alanında yüksek lisansını tamamlamıştır. *!!"$,4)M+-;,F(,()D"&4'$";')1+)/&4,#,.)!A-+;()2#$"3,)N#,4A$AC,(,()M"0"#' Bedri, devrimci düşünceye eğilimi olan genç bir akademisyen olarak Sudan’a döndükten sonra, Malcolm X ile tanıştı. O sırada Amerika’daki tartışmalı şöh- retinin zirvesinde olan Malcolm X Afrika kıtasına ilk seyahatini yapmaktay- dı. Malik ve Malcolm, Bedri’nin Malcolm X’i kültürleri, tarihleri ve özsaygıları bozulmamış, tamamı siyahlardan oluşan bir toplumla ilk kez tanıştırmasıyla anında yol arkadaşı oldular. Bu hayırlı karşılaşma, Malcolm X’in geleneksel !slam’ı benimsemesi, Hacı Malik Shabazz’a dönüşmesi ve nihayetinde siyah Amerikalılardan oluşan bir ulusu ve tüm dünyayı dönüştürmesi için itici güç olacak sürekli bir dostluğa dönüştü. Bedri hem yüksek öğrenimine hem de dünya seyahatlerine devam etti ve 1961 yılında Leicester Üniversitesi’nde doktorasını tamamladı. Batı psikolojisi- nin yerlileştirilmesi üzerine akademik çalışmalarını bu dönemde geliştirmeye başladı. 1963 yılında, Batılı olmayan toplumlarda IQ testi sonuçlarında kültü- rel yoksunluğun etkisi üzerine ilk makalesini yazdı.[3] Sudan’a gidip gelirken, !ngiltere’deki çalışmalarına devam etti ve 1966 yılında University College Lon- don’daki Middlesex Hastanesi Tıp Fakültesi Psikiyatri Bölümü’nde doktora sonrası çalışmalarını tamamladı. Bu onun yaratıcılığının ve yenilikçiliğinin başlangıcı oldu ve psikolojik anlayışın gelişmesine aktif olarak katkıda bulunan bir isme dönüştü. 1966 yılında “hastanın terapötik süreçte daha aktif bir rol aldığı, hayali düzeyde sistematik duyarsızlaştırma için yeni ve daha esnek bir teknik” sunan bir makale yayınladı.[4] Bedri sadece kültürel olarak bilinçli, alternatif yaklaşımlar geliştirmekle kalmamış, aynı zamanda ana akım alandaki gelişimleri artırmaya çalışan ak- tif bir sosyal bilimciydi. Kariyeri boyunca, psikolojiyi din ve maneviyatla bü- tünleştirdiğinde bile çalışmalarının bilimsel bilgiye dayandığından emin oldu. Psikoloji alanındaki tüm hakemli, bilimsel dergilere aboneydi ve evi her zaman dünyanın dört bir yanından gelen, bazıları Arapça ama çoğunlukla !ngilizce dergi ve makalelerle dolup taşardı. Hayatının her bir dakikasını değerlendiren, asla zaman kaybetmeyen bir adamdı. Psikoloji alanının küresel gelişimine ka- tılarak edindiği bilgileri aktarmaya ve Arap dünyasına faydalı hâle getirmeye kendini adamıştı. 1960’ların sonlarından itibaren Bedri’nin çalışmaları şekil- lenmeye başladı ve bu dönem psikoloji alanına yaptığı büyük katkıların başlan- gıcını oluşturdu. 3 Malik Bedri, “The Influence of Cultural Deprivation on the Goodenough Quotients of Sudanese Children”, Journal of Psychology (1963). 4 Malik Bedri, “A New Technique in Systematic Desensitization of Pervasive Anxiety and Phobic Reactions”, Journal of Psychology (1966): 201. *# !"#$%&%'$(!)%*+%,-.(/)%!0!1,#0)!(!0#%2+03'$'4%!)+0'5! Tablo 1 – Bedri’nin Yayınlarının Kronolojik Listesi Yayının Başlığı Türü Yılı Yayıncı “Drawing a man in the Sudan” [“Sudan’da bir Adam Çizmek”] Makale 1964 Middle East Forum, Cilt XI, Sayı 5. “In*uence of modernization on the Goodenough Quotients of Sudanese children” [Sudanlı Ço- cuklara Uygulanan Goodenough Test Sonuçlarında Modernleşme- nin Etkisi] Makale 1965 - Yayının Başlığı Türü Yılı Yayıncı “&e use of finger drawing in measuring the Goodenough Quotients of culturally derived Sudanese children” [“Kültürleri- nin etkisindeki Sudanlı çocuk- ların Goodenough Test sonuçla- rının hesaplanmasında parmak çiziminin kullanılması”] Makale 1965 Journal of Psychology, ABD “A new technique in systema- tic desensitization of pervasive anxiety and phobic reactions” [“Yaygın anksiyete ve fobik tepki- lerin sistematik duyarsızlaştırıl- masında yeni bir teknik”] Makale 1966 Journal of Psychology, ABD %e Psychology of Arab Children’s Drawings [Arap Çocukların Çizim- lerinin Psikolojisi] Kitap 1966 Al-Fath Publishers, Beyrut. (Arapça yayınlanmıştır. 1998’de Ürdün’deki Zerka Üniversitesi’nin desteğiyle yeniden basılmıştır.) %e Development of Girls Educati- on in Sudan [Sudan’da Kız Çocuk- larının Eğitiminin Gelişimi] Kitap 1968 El-Fetih Yayıncılık, Bey- rut. (Arapça yayınlanmıştır.) Yayının Başlığı Türü Yılı Yayıncı “Vivid imagination and its relation to the speed and outcome of systematic desensitization therapy” [“Canlı hayal gücü ve sistematik duyarsızlaştırma terapisinin hızı ve sonuçlarıyla ilişkisi”] Makale 1971 Sudan Medical Journal *$!"$,4)M+-;,F(,()D"&4'$";')1+)/&4,#,.)!A-+;()2#$"3,)N#,4A$AC,(,()M"0"#' “Customs, traditions and Psychopathology” [“Âdetler, gele- nekler ve psikopatoloji”] Makale 1972 Sudan Medical Journal, Cilt 10, Sayı 3. Educational Psychology [Eğitim Psikolojisi] Kitap 1974 University of Riyadh Press (Arapça Yayınlanmıştır.) General Psychology [Genel Psiko- loji] Kitap 1975 University of Riyadh Press (Arapça Yayınlanmıştır.) Islam and Alcoholism [!slam ve Alkoliklik] Kitap 1976 American Trust Publicati- ons, Washington “Muslim psychologists in the lizard’s hole” [“Kertenkele Deli- ğindeki Müslüman psikologlar”] Makale 1978 Journal of Muslim Social Scientists, ABD %e Dilemma of Muslim Psychologists [Müslüman Psikolog- ların Çıkmazı] Kitap 1979 MWH, Londra “&e essentials of mental health for the Muslim child” [“Müslü- man çocuklar için ruh sağlığının temelleri”] Makale 1982 Birleşik Arap Emirlikleri’nde, Univer- sity of Emirates tarafın- dan Ri’ayat attufoolah fil Islam’da (!slam’da Çocuk Yetiştirme Dergisi) yayın- lanmıştır. Yayının Başlığı Türü Yılı Yayıncı “Islamic social psychology in the aid of AIDS prevention” [“AIDS’in önlenmesinde !slami sosyal psikoloji”] Makale 1987 Kuveyt’teki ikinci AIDS konferansında sunul- muştur, Ahfad University Journal Modern Psychology from an Islamic Perspective [İslami bir Perspekti&en Modern Psikoloji] Kitap 1987 International Institute of Islamic &ought, Was- hington Et-Tefekkür: Mine’l-muşâhede ile’ş- şuhûd: Dirâsetü nefsiyyeti’ l-islâmiyye (Düşünme: Gözlemden Tanıklığa) Kitap 1991 Khartoum University Press ve International Institute of Islamic &ought, Har- tum ve Amman “Use and abuse of social sciences and the humanities in Muslim countries” [“Müslüman ülkelerde sosyal ve beşerî bilimlerin kulla- nımı ve istismarı”] Makale 1992 Intellectual Discourse, 1, Kuala Lumpur. “Counseling and psychotherapy from an Islamic perspective” [“!slami bir bakış açısıyla danış- manlık ve psikoterapi”] Makale 1996 Al-Shajarah: Journal of ISTAC, Cilt 1, Sayı 1&2 *% !"#$%&%'$(!)%*+%,-.(/)%!0!1,#0)!(!0#%2+03'$'4%!)+0'5! Hikmetü’l-İslâm fî tahrîmi’ l-hamr: dirâsetü nefsîyye ictimâ‘iyye [Al- kolün Yasaklanmasındaki !slami Hikmet] Kitap 1996 Hîrindun, Fîrjîniyâ, el-Vilâyetü’l-Muttahide el-Amrîkîyye: el-Ma‘had el-‘Âlemî lil-Fikri’l-!slâmî Yayının Başlığı Türü Yılı Yayıncı “A scientific justification for an Islamically oriented AIDS prevention campaign: Is HIV a wild tiger, a pussycat, or a puss- ycat transformed into a tiger?” [“!slami odaklı bir AIDS önleme kampanyasının bilimsel olarak gerekçelendirilmesi: HIV vahşi bir kaplan mı, bir kedi yavrusu mu, yoksa kaplana dönüşmüş bir kedi yavrusu mu?”] Makale 1996 Journal of FIMA, the Federation of Islamic Medical Associations %e Aids Crisis: An Islamic Socio- cultural Perspective [AIDS Krizi: İslami Sosyokültürel Bir Perspek- tif] Kitap 1997 ISTAC, Kuala Lumpur %e AIDS Dilemma: A Progeny of Modernity [AIDS Çık- mazı: Bir Modernite Ürünü] Kitap 1998 &e Islamic Medical Asso- ciation of South Africa “Training of psychosocial and medical practitioners in fighting substance addiction in Muslim and Arab cultures” [“!slam ve Arap kültürlerinde madde ba- ğımlılığı ile mücadele konusunda psikososyal ve tıbbi uzmanların eğitimi”] Makale 1998 &e American Journal of Islamic Social Sciences, Cilt 15, Sayı 4 Contemplation: An Islamic Psychospiritual Study [Tefekkür: İslami Psikospiritüel Bir Çalışma] Kitap 2000 Publications of the Inter- national Institute of Isla- mic &ought, Washington Yayının Başlığı Türü Yılı Yayıncı %e AIDS crisis: A natural product of modernity’s sexual revolution [AIDS krizi: Modernitenin cinsiyet devriminin doğal bir sonucu] Kitap 2000 ISTAC, Kuala Lumpur %e Human Rights of the Elderly [Yaşlıların İnsan Hakları] Kitap 2001 Islamic Organization of Medical Sciences (IOMS), Kuveyt *&!"$,4)M+-;,F(,()D"&4'$";')1+)/&4,#,.)!A-+;()2#$"3,)N#,4A$AC,(,()M"0"#' “Islamic versus Western medical ethics: a moral con*ict or a clash of religiously oriented worldvi- ews?” [“!slam’ın ve Batı’nın tıp etiği: ahlaki bir çatışma mı yoksa dinî yönelimli dünya örüşlerinin çatışması mı?”] Makale 2002 Federation of Islamic Me- dical Associations “A tribute to Mawlana Mawdudi from an autobiographical point of view” [“Otobiyografik bir bakış açısıyla Mevlânâ Mevdûdî’ye saygı duruşu”] Makale 2003 &e Muslim world. Cilt 93, Sayı 3&4. Blackwell Publishing Ltd. Turjuman Al-Qur’an Journal (Ur- duca) “&e psycho-social problems caused by the increasing popu- lation of the elderly in modern societies: an Islamically oriented study” [“Modern toplumlarda artan yaşlı nüfusun neden olduğu psiko-sosyal sorunlar: !slami yönelimli bir çalışma”] Makale 2005 Al-Shajarah, Cilt 10, Sayı 1. Yayının Başlığı Türü Yılı Yayıncı “&e harmful aspects caused by the submissive approach of Muslim psychologists to Secular Western psychology” [“Müslü- man psikologların Seküler Batı psikolojisine teslimiyetçi yakla- şımlarının neden olduğu zararlı hususlar”] Makale 2008 At-Tajdid Journal, IIUM, Cilt 12, 23. sayı. “&e Islamization of psychology: Its ‘why’, its ‘what’, its ‘how’, and its ‘who’” [“Psikolojinin !sla- mileştirilmesi: ‘Neden’i, ‘ne’si, ‘nasıl’ı ve ‘kim’i”] Makale 2009 Psychology from an Islamic Perspective içinde, editör Noraini Mohd Noor. IIUM Press. “Comparative Study on the lives and contributions of Ibn Hindu and Abu Zayd l-Balkhi” [“!bn Hindû ve Ebû Zeyd el-Belhî’nin Hayatları ve Katkıları Üzerine Karşılaştırmalı Bir Çalışma”] Makale 2010 &e Great Books of Islamic Civilization, Muhammad Bin Hamad Centre for Muslim Contributions to Civilization, Katar. “Why Western psychotherapy cannot be of real help to Muslim patients” [“Batı psikoterapisi ne- den Müslüman hastalara gerçek anlamda yardımcı olamıyor?”] Makale 2012 &e Sudanese Journal of Psychiatry, &e Sudanese Association of Psychiat- rists, Cilt 2, Sayı 2 *' !"#$%&%'$(!)%*+%,-.(/)%!0!1,#0)!(!0#%2+03'$'4%!)+0'5! Abu Zayd al-Balkhi’s Sustenance of the Soul: %e Cognitive Beha- viour %erapy of a Ninth Century Physician [Ebû Zeyd el-Belhî’de Nefsin Islahı: Dokuzuncu Yüzyılda Yaşamış Bir Hekimin Bilişsel Dav- ranış Terapisi] Kitap 2013 International Institute of Islamic &ought (IIIT), Londra; Washington Yayının Başlığı Türü Yılı Yayıncı “Innovative treatment of a rare exaggerated obsessive-compul- sive reaction to smell” [“Kokuya karşı nadir görülen abartılı bir obsesif-kompulsif reaksiyona ilişkin yenilikçi bir tedavi”] Makale 2013 ASEAN Journal of Psychi- atry, Cilt 14. “Emotional blasting: A psychot- herapeutic technique invented by early Muslim physicians” [“Duy- gusal Patlatmalar: !lk Müslüman hekimler tarafından icat edilen bir psikoterapi tekniği”] Makale 2014 &e Sudanese Journal of Psychiatry, Cilt 4, Sayı 2. “Psychological re*ections on Ismail Al-Farouqi’s life and cont- ributions” [“!smâil Fârûkî’nin yaşamı ve katkıları üzerine psikolojik düşünceler”] Makale 2014 &e American Journal of Islamic Social Sciences, Cilt 31, Sayı 2. “Cognitive systematic desensiti- zation: An innovative therapeutic technique with special reference to Muslim patients” [“Bilişsel sistematik duyarsızlaştırma: Müslüman hastalara uygulanan yenilikçi bir terapi tekniği”] Makale 2014 &e American Journal of Islamic Social Sciences, Cilt 31, Sayı 4. Cyber-counselling for Muslim Cli- ents [Müslüman Danışanlar için Siber Danışmanlık][5] Kitap 2015 &e Other Press, Kuala Lumpur Yayının Başlığı Türü Yılı Yayıncı 5 [Editörün notu: Eserin Türkçe tercümesi için bkz.: Malik Bedri, Müslüman Bir Psikolog’tan Psiko- sosyal Çözümlemeler, İstanbul: Mahya Yayıncılık, 2020.] *(!"$,4)M+-;,F(,()D"&4'$";')1+)/&4,#,.)!A-+;()2#$"3,)N#,4A$AC,(,()M"0"#' “Some issues concerning the Islamization of university curricula in Muslim countries” [“Müslüman ülkelerde üniversite müfredatlarının !slamileştirilme- sine ilişkin bazı meseleler”] Makale 2016 Attajdid Journal. the Inter- national Islamic University Press tarafından basılmış- tır, Cilt 20, Sayı 39. Cultural Adaptation and Islamiza- tion of Psychology: A Book of Col- lected Papers [Psikolojinin Kültürel Adaptasyonu ve İslamileştirilmesi: Toplu Makaleler] Kitap 2017 Human Behaviour Aca- demy, Manchester Dictionary Annafssany: Psychiatry and Psychology (Arabic, English and French Dictionary of psychiat- ric and psychological terms) [Nefis Sözlüğü: Psikiyatri ve Psikoloji (Arapça, İngilizce ve Fransızca Psikiyatrik ve Psikolojik Terimler Sözlüğü)] Kitap 2017 &e Arab Federation of Psychiatry and the Arab Foundation of Psychologi- cal Sciences %e Emotional Aspects of the Lives of the Prophets [Peygamberlerin Hayatlarının Duygusal Boyutları] Kitap 2021 International Institute of Islamic &ought, Was- hington Yayının Başlığı Türü Yılı Yayıncı “Some issues concerning the Islamization of university curricula in Muslim countries” [“Müslüman ülkelerde üniversite müfredatlarının !slamileştirilme- sine ilişkin bazı meseleler”] Makale 2016 Attajdid Journal. the Inter- national Islamic University Press tarafından basılmış- tır, Cilt 20, Sayı 39. Cultural Adaptation and Islamiza- tion of Psychology: A Book of Col- lected Papers [Psikolojinin Kültürel Adaptasyonu ve İslamileştirilmesi: Toplu Makaleler] Kitap 2017 Human Behaviour Aca- demy, Manchester Dictionary Annafssany: Psychiatry and Psychology (Arabic, English and French Dictionary of psychiat- ric and psychological terms) [Nefis Sözlüğü: Psikiyatri ve Psikoloji (Arapça, İngilizce ve Fransızca Psikiyatrik ve Psikolojik Terimler Sözlüğü)] Kitap 2017 &e Arab Federation of Psychiatry and the Arab Foundation of Psychologi- cal Sciences *) !"#$%&%'$(!)%*+%,-.(/)%!0!1,#0)!(!0#%2+03'$'4%!)+0'5! %e Emotional Aspects of the Lives of the Prophets [Peygamberlerin Hayatlarının Duygusal Boyutları] Kitap 2021 International Institute of Islamic &ought, Was- hington Psikolojinin Yerlileştirilmesi Malik Bedri’nin psikoloji alanına yaptığı katkılarda odaklandığı ilk konu, Batı ülkelerinde ortaya çıkan bilimsel teori ve yaklaşımlardaki kültüre özgü varsa- yımların etkisidir. Sudan ve Sudan kültürüne yönelik kendi deneyimlerini ve erişimini vaka incelemesi olarak kullanmış ve böylece Batılı olmayan ülkeler- deki farklı düşünce ve var oluş biçimlerini örneklendirerek kültürel faktörlerin düşünceyi ve çıktılarını etkilediğini ortaya koymuştur. Bedri 1963’de yazdığı ilk makalesinde, Batı’nın kültürel ön kabullerinin sonuçlar üzerindeki etkisi- ni görmezden gelen sözde “bilimsel ölçütler”e yönelik eleştirilerini dile getir- miştir. IQ testini ve IQ testinin yalnızca Batılılaşmış insanların resimlerini ve senaryolarını kullanmasını eleştirmekle kalmamış bunları Sudanlı çocukların resimleriyle değiştirerek ve soruları yerli insanların ortamına ve hassasiyetleri- ne göre uyarlayarak eleştirilerini uygulamaya dökmüştür. Bedri çocuklara uygulanan çizim testini, 1966’da bu dönemdeki psikolojiyi yerlileştirme çabalarının bir devamı olarak kültüre uygun hâle getirmek için yeniden yaratmıştır. Bu kapsamlı ve iyi araştırılmış çalışma Bedri’nin ilk kitabı olan $e Psychology of Arab Children’s Drawings’de [Arap Çocukların Çizim- lerinin Psikolojisi] yayınlanmıştır. Kitap Sudanlı çocukların çizimlerinin bir incelemesi şeklinde başlamıştır ancak daha sonra Bedri araştırmasını genişle- terek diğer Arap ülkelerindeki çocukları da dâhil etmiştir. Aynı yıl içerisinde, yerli kültürel atasözlerinin toplumun gidişatını nasıl etkilediğine dair yaptığı çalışmasına ait bir kitap da yayınlamıştır. Bedri durmaksızın bir araştırmayla meşgul olmuş, kültürel olguları inceleyerek psikoloji eğitimini ve eleştirel zih- nini kullanmıştır. Örneğin, Sudanlı olmayan araştırmacılar Sudan’ın geleneksel kabile uygulaması olan el-butan’ı (düğünde damat töreni için insanların kırbaç- lanması) sadistçe ve sorunlu olarak nitelendirmiştir. Bedri onlara karşı çıkarak bu tür uygulamaların yanlış anlaşılmasının ve patolojik olarak yorumlanmasının önüne geçmek için bu uygulamaları kendi kültürel bağlamlarında anlamanın önemini ortaya koymuştur.Bedri bu alanda yayınlar ve kamusal söylemler verdikçe Arap dünyasında ve uluslararası mecra- da Batılı akademinin dışında kendi bakış açısını ve kendi sesini geliştirmesi ve uygulamasına yönelik talepler almaya başladı. Bedri 1971’de Riyad Üniversitesi Psikoloji Kliniği’ni kurdu ve !slami perspekti$en bir psikoloji dersi için izlence yazdı. Bu izlence !mam Muhammed bin Suud !slam Üniversitesi’nde (IMSIU) **!"$,4)M+-;,F(,()D"&4'$";')1+)/&4,#,.)!A-+;()2#$"3,)N#,4A$AC,(,()M"0"#' zorunlu müfredat olarak okutuldu. Bu dönemde Bedri ayrıca Dünya Sağlık Ör- gütü ile birlikte Etiyopya’da ve başka ülkelerde çalışmış, kaynak sıkıntısı çeken ülkeler için ruh sağlığı hizmetlerinin nasıl organize edilebileceğine dair bir ki- tap yayınlamıştır. Bedri kendi ülkesi Sudan’ı çalışmalarının merkezinde tutmuştur ve gele- neksel folklorik psikoterapi tedavileri hakkında yazmaya başlamıştır. 1972’de kültürel bir gelenek olan zar, yani muska, şifalı bitkiler, rukiye (Kur’an ti- laveti) ve diğer psiko-ruhsal ilaçları kullanan geleneksel ruh şifası hakkın- da yaptığı araştırmayı belgeleyen “Customs, Traditions and Psychopatho- logy” [“Âdetler, Gelenekler ve Psikopatoloji”] makalesini yayınlamıştır. Araştırması büyük ölçüde deneyseldir. Zamanının büyük çoğunluğunu veri toplamakla ve yerel Sudan toplulukları içerisinde kendi gözlemlerini yapmakla geçirmiştir. Bedri hastalıkların ve tedavilerin gerçek mi yoksa kültürel kurgular mı olduğunu öğrenmek için geleneksel şifacılarla zaman geçirmiş, deneyler yü- rütmüş ve hastalarla görüşmüştür. Yerlileştirme konusundaki çalışmalarına devam ederken Bedri’nin gelişen düşünceleri 1974’de yazılarının odağında bir değişimi yansıtır. Psikoloji ve psi- koterapinin !slami kavramsallaştırmasına doğru gerçekleşen ilgi odağındaki bu dönüşüm hayatı boyunca yaptığı çalışmaların dönüm noktasıdır. 1977’de !ngiliz Psikoloji Derneği’nin üyesi olarak yetkili psikolog oldu ve Hartum Üni- versitesi Eğitim Fakültesi’ne profesör olarak atandı. Üniversitede ilk psikolo- ji bölümünü kurdu ve öğrencilere ders vermeye, onlara ilham olmaya yönelik tutkusunu keşfetti. Bedri’nin pedagojisi kendisine özgü ve güçlüydü; öğrencileri onun derslerini bilgiyi doğrudan kalbe ileten bir seruma benzetiyorlardı. Eğitim yaklaşımı, bilimsel bilgiye dair kendi arayışına öğrencileri de dahil etmek şek- lindeydi. Düşünce süreçlerini onlarla paylaşır, eleştirel düşünce yeteneğini ve yenilikçi fikirlerini sergilerdi. Psikoloji teorilerini kendi inançları ve kültürel değerleriyle kıyaslayarak eleştirmeleri için onları cesaretlendirirdi. Profesör Bedri öğrencilerini yalnızca ikincil kaynaklara bağlı kalmak yerine Freud’un orijinal eserlerini okumaları için teşvik etti. Öğrencilerin asıl kaynak- lardan bilgi edinebilmeyi deneyimleyebilmelerine imkân sağlamak için yeni- likçi yollar geliştirdi ve bunu Almanya ve !ngiltere’den psikoloji alanında önde gelen bilim insanlarını ağırlayarak gerçekleştirdi. Bu ziyaretler çoğu ülkesinden ayrılma fırsatı elde edememiş Sudanlı öğrencilerin nitelikli psikologlardan doğ- rudan eğitim almalarını sağladı. Profesör Bedri öğrencilerine son derece sadık- tı. Kendi yolculuk deneyimlerini hevesle anlatmakla kalmaz, seyahatlerinden öğrencileri için parasını kendi ödediği kitaplarla dönerdi. !"" !"#$%&%'$(!)%*+%,-.(/)%!0!1,#0)!(!0#%2+03'$'4%!)+0'5! Profesör Bedri müfredatını insan gelişimi, kişilik ve sosyal psikoloji gibi klasik, seküler psikoloji teorileriyle başlayacak şekilde tasarlamıştı. Ardından yerli ve !s- lami inançlarla uyumsuzluklarını göstererek bu teorileri eleştirirdi. Bölümün son yıllarına doğru öğrenciler kliniklerde staj yapıyordu. Profesör Bedri öğrencileri- ne eşlik ederek kendi uygulamalarında kullandığı metotları onlara bizzat öğreti- yordu. Son yılda ise “!slam ve Psikoloji” adında bir ders vererek psikolojiye ilişkin !slami paradigmaya uygun, özgün, aşağıdan yukarıya bir yaklaşım sunuyordu. Profesör Bedri, öğrencilerini bu alanda yeni fikirler keşfetme ve geliştirme ara- yışına dahil ediyordu. !lgi çekici öğretim tarzı ve konuya olan samimi tutkusu bulaşıcıydı. Bedri’nin öğrencileri de onun !slami psikolojiye olan sevgisini ta- şıyor ve keşfettikleri yeni fikirleri hem yurtta hem de kampüste akranlarıyla aktif bir şekilde paylaşıyorlardı. Öğrenciler, Batı düşüncesi karşısında eleştirel düşünme becerilerini kullanma ve onun epistemolojik paradigmalarını sorgu- lama konusunda diğer çalışma alanlarında (fen bilimleri ve sosyal bilgiler gibi) birbirlerine ders vermeye başlamışlardı. Bedri’nin öğrencileri, kampüsü onun tutkusu ve yaratıcılığıyla alev alan “elektrikli bir ortam” olarak tanımlıyordu. Yerli Psikolojinin Küreselleşmesi Bedri büyük bir üniversitede klinik psikoloji dersleri veriyor olmasına rağmen Sudan’da, yani Batı akademisinden tamamen farklı bir kültürel bağlamda ol- dukları gerçeğini vurgulamaktan asla kaçınmamıştır. Hatta, bilgiyi yerlileştir- mek ve onu kültürel açıdan anlamlı ve kabul edilebilir bir hâle getirmek ko- nusunda son derece yetenekli olduğunu kanıtlamıştır. Yalnızca yerlileştirilmiş psikolojiyi Sudan halkına sunmakla kalmamış, aynı zamanda bu bilgiyi psiko- loji alanının geneline katkı sağlamak üzere uyguladı. Bedri 1976’da uluslararası mecrada oldukça etkili olan iki makale yayınla- mıştır: Biri alkol tedavisi üzerineyken diğeri ise psikolojinin !slamileştirilmesi üzerinedir. Alkol konusunu ele alırken !slami değerlere işaret etmiş ve alkolün toplumsal normlar ve hastalık salgınları üzerindeki etkisine odaklanmıştır; ile- ride bu konuyu AIDS kitabında daha derin ele alır. Bedri’nin eserlerindeki fikir- leri ve görüşleri zamanının ana sorunlarıyla doğrudan ilişkiliydi ve dolayısıyla, Müslüman olmayan psikologlar için de faydalıydı. Özellikle uluslararası konfe- ranslarda Batılı olmayan dünya hakkındaki bilgilerini paylaşarak Batılı meslek- taşlarına yardımcı oluyordu. Bu dönemde araştırmacılar dinin ve maneviyatın klinik uygulamalardaki rolünü keşfetmeye başlamışlardı. Bedri’nin görüşleri ve fikirleri bu araştırmacıların çalışmalarının geliştirilmesinde rol oynamıştır. Neticede Bedri, Tanrı’ya güvenme ihtiyacına odaklanan manevi bir bakış açısıyla alkolizm tedavisi için 12 adım yaklaşımına katkıda bulunmuştur. Mo- dernitenin rolü ve sorunları hakkındaki görüşleri, seküler alana yabancı olsa da !"!!"$,4)M+-;,F(,()D"&4'$";')1+)/&4,#,.)!A-+;()2#$"3,)N#,4A$AC,(,()M"0"#' !"# !"#$%&%'$(!)%*+%,-.(/)%!0!1,#0)!(!0#%2+03'$'4%!)+0'5! zeki ve bilimsel olarak sağlam yaklaşımı nedeniyle iyi karşılanmıştır. Bu neden- le Bedri’nin yaklaşımı ve fikirleri !slam dünyasının çok ötesinde müfredatlarda ve terapi modellerinde yer almaya başlamıştır. Psikolojinin İslamileştirilmesi Psikolojinin !slamileştirilmesi, Bedri’nin psikolojinin yerlileştirilmesiyle ilgi- li daha önceki çalışmalarıyla birlikte büyüyen bir ilgi alanı hâline geldi. Uzun yıllar boyunca her iki yolu da yan yana sürdürdü; bu yollardan ilki psikolojiyi kültür içinde bağlama oturtmaya odaklanırken, ikincisi !slam geleneğinin zen- ginliğini yansıtıyordu. Batı akademisinde psikoloji eğitimi görmüş Arapça konuşan ve Müslüman bir Sudanlı olan Bedri, kendisinin inanç merkezli dünya görüşüyle dinî inancı- nın altında yatan felsefi varsayımları reddetmesini gerektiren profesyonel kari- yeri arasındaki sorunlu dikotominin farkındaydı. 1960’larda psikoloji alanına Freudyen teori hâkimdi. Freudyen teori de olumsuz bir din anlayışına sahipti ve insan ruhuna dair gerçeklikte Tanrı kavramını meşru bir unsur olarak ka- bul etmiyordu. Bedri, Kur’an ve Sünnete dayanan, özünde !slami bir psikoloji paradigmasını benimseyen kendi fikirlerini geliştirmeye başladı. Onun !ngil- tere’deki Batılı akademik eğitimi, !ngilizce okuma ve yazma becerisi, kapsam- lı seyahatleri ve uluslararası kariyeri, çalışmalarının !slami Psikoloji alanının gelişimini büyük ölçüde etkileyecek şekilde dünya çapında yaygınlaşmasını kolaylaştırdı. Profesör Bedri, Ürdün Üniversitesi’nde 1963’te verdiği halka açık ilk konfe- ransında Batılı bir çerçeve benimsemenin Müslüman hastalar ve uzmanlar için teşkil ettiği problemlere işaret etmiştir. Konferansa katılan Müslüman psiko- loglar bu iddialar karşısında ö.elenmiş ve psikolojinin dine yer açmayan saf bir bilim olduğunu savunmuşlardır. Bedri, gördükleri karşısında tehdit altın- da olan Müslüman dünyasındaki psikolog meslektaşları tarafından direnç ve ö.eyle karşılanmaya devam etmiştir. Onun fikirlerini, idealize ettikleri Batı akademisinde meşruiyet kazanmış Müslüman akademisyenlerin elde ettiği iler- lemelere ters düşen bir gerileme olarak değerlendirdiler. Bu sırada Batı psiko- lojisi alanında gerçekleşen gelişmelerse –Freudyen analizin düşüşü ve bilişsel terapilerin ortaya çıkışıyla birlikte– psikolojide inanç ve felsefenin kabulüne geri dönüşü içeriyordu. Bu durum, Profesör Bedri’nin Ürdün’deki ilk konferan- sından tam on yıl sonra, !slami psikolojinin eşsiz paradigmasına ilişkin mesajı- nın takdir edilmesinin yolunu açmıştır. !ronik bir şekilde, fikirleri ilk kez 1976 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde benimsenmiştir; Bedri, Indianapolis’te- ki Association of Islamic Social Scientists’in (!slami Sosyal Bilimciler Derneği) !"$!"$,4)M+-;,F(,()D"&4'$";')1+)/&4,#,.)!A-+;()2#$"3,)N#,4A$AC,(,()M"0"#' yıllık konferansında “Muslim Psychologists in the Lizard’s Hole” başlıklı bir konuşma yapmıştır. Bu konuşmanın olumlu karşılanması, konferans tebliğini 1979’da Müslüman Psikologların Çıkmazı [%e Dilemma of Muslim Psychologists] isimli bir kitaba dönüştürmesini sağlamıştır.[6] Bu, !slami Psikolojinin bir alan olarak gelişiminde bir dönüm noktasıdır. Profesör Malik Bedri, Müslüman aka- demisyenler ve bilim insanları arasında seküler psikoloji paradigmasının körü körüne takip edilmesine karşı çıktığı için uluslararası alanda dikkat çeken ilk psikologdur. 1979 tarihli kitabında Bedri, Batılı psikolojinin !slami perspekti*e çelişen unsurlar içerdiğini ve bu unsurlara karşı çıkılmadığı takdirde “zihnin sömürge- leşeceğini”, Müslüman psikologların Batı psikolojisinde yer alan !slami olmayan varsayımları ve teorileri körü körüne kabul etmeleri durumunda “kertenkele deliğinde” sıkışıp kalacaklarını savunur (1). Bedri modern psikoloji ekollerinin, insanların en öncelikli ihtiyaçlarını karşılamada başarısız olduğunu veya başa- rısızlığa mahkûm olduğunu iddia eder. Bu başarısızlık bu ekollerin temel yak- laşımlarındaki çok basit bir hatadan kaynaklanmaktadır; bu ekoller çarpıtılmış bir insan tasvirini besleyen “materyalist felsefi spekülasyonlar ve yalnızca teo- ride kalan ateist söylemlerle sınırlarını bulanıklaştırmaktadırlar” (23). Bedri, psikolojiyi ruhsal boyutundan koparmanın insanları yaşamdaki en temel ih- tiyaçtan mahrum bırakmak anlamına geldiğini ileri sürer. Nitekim yaşamın çok önemli bir parçası dinî ve ruhanidir ve bu parça olmadan tüm varlığımız sığ ve anlamsız hâle gelir. Maneviyat bütün iyi oluşumuzun bir parçası olarak görülmeli ve ayrıştırılmamalıdır. O, bu önemli gerçeğin farkına vardığımızda “Yüce Koruyucu tarafından yaratılmış, bütüncül bir varlık, yani bozulmamış bir iç ve dış dünyaya” sahip olacağımızı ileri sürdü. Müslüman Psikologların Çık- mazı kitabında, Müslüman davranış bilimcilerin ideolojileri ve inançları konu- sunda mahcup olmaları gerektiğini defalarca vurgular. Müslüman psikologla- rın “kertenkele deliğine düşme ve çıkma sürecinde” deneyimlemeleri muhtemel olan üç aşamadan söz eder (103): 1) tutulma evresi (psikolojiye seküler yakla- şımı kabul etmek ve din ve teolojiden arındırılmış ‘meşru bir bilim’ oldukları için çalışmalarıyla gurur duymak); 2) uzlaşma evresi (!slam ve psikolojik teori arasında mukayeseler yaparak bilişsel uyumsuzluklarını gidermeye çalışmak); ve 3) özgürleşme evresi (!slam ve modern psikolojinin temelde farklı olduğunun farkına varmak ve özgün bir !slami psikoloji paradigmasını benimsemek).[7] 6 Malik Bedri, The Dilemma of Muslim Psychologists (Londra: MWH London, 1979). [Editörün notu: Eserin Türkçe çevirisi için bkz. Malik Bedri, Müslüman Psikologların Çıkmazı (İstanbul: Mahya Yayıncılık, 2025).] 7 A.g.e., 104. !"% !"#$%&%'$(!)%*+%,-.(/)%!0!1,#0)!(!0#%2+03'$'4%!)+0'5! Bedri Müslüman psikologların motivasyonlarını korudukları ve !slam’a sadık kaldıkları ve bu anlayışı besleyen deneyimler peşinde oldukları sürece gelişerek son aşama olan özgürlüğe ulaşabileceklerine inanmaktadır. Müslüman Psikolog- ların Çıkmazı benzer şekilde hisseden ancak inançlarını henüz tam olarak ifade edememiş olan bir Müslüman nesli için çok etkili olmuştur. Batılı psikolojinin !slam inancı doğrultusunda eleştirel bir şekilde incelenmesini popüler hâle ge- tirmiş ve genç Müslüman psikologları bariz olanı –Modern Batı psikolojisinin ruhunu kaybettiğini– açıkça söylemek konusunda cesaretlendirmiştir. Bedri Müslüman Psikologların Çıkmazı’nda !slami psikolojiyi modern zamanlarda ye- niden canlandırmak adına bir hareketin kıvılcımını yakmıştır. Profesör Bedri 1992’de Malezya’daki Uluslararası !slam Üniversitesi’nin (IIUM) kadrosuna katılmış ve !slami Psikoloji alanını geliştirerek dersler ver- meye başlamıştır. Bu, onun psikoloji ve psikoterapiye yönelik manevi ve dinî temelli bir yaklaşıma dair düşünce ve katkılarındaki evrimin son aşamasının başlangıcı olmuştur. !slami ilimlerin kurulması ve !slam’ın Malezya toplu- mundaki kültürel konumu Bedri’nin fikirlerinin kök salması için uygun bir zemin sağlamıştır. IIUM’de 1977’de gerçekleştirilen bir konferansta !slam’ın psikoloji disiplinine entegre edilmesine yönelik artan bir heyecan bulunuyordu. Malezya’daki bu gelişmeler bilginin !slamileştirilmesine yönelik büyüyen bir hareketten doğmuştu. Dolayısıyla, Müslüman dünyada dinin psikoloji içinde benimsenmesi ve kabul edilmesinde çok fazla ilerleme katedilmiş olmakla bir- likte, bu gelişmeler çoğunlukla, normalde seküler olan bir psikoloji paradigma- sına !slami ilkelerin entegre edilmesiyle gerçekleşmiştir. Bu metot ne yazık ki Bedri’nin hede*ediği açık bir şekilde !slami olan paradigma değildi. Bu sırada Uluslararası Müslüman Psikologlar Derneği (IAMP; International Association of Muslim Psychologists) kuruldu ve Profesör Bedri ise ilk başkanı oldu. IAMP aracılığıyla Sudan, Endonezya ve Malezya gibi Müslüman dünyasındaki pek çok ülkede birden fazla konferans düzenlendi. 1997 yılı da Bedri’nin yazılarında ve yarattığı etkide bir dönüm noktasıy- dı. %e AIDS Crisis [AIDS Krizi] isimli kitabının yayınlanmasıyla birlikte Bed- ri, yerli ve !slami çerçevelere ve ilkelere özgü olan akıl ve rasyonel düşünceyi savunmanın, küresel sağlığın normalde seküler olan dünyasına neler sağlaya- bileceğini fark etmiştir.[8] Böylece seküler halk sağlığı camiası onun sunduk- larını dikkate aldığından, etkisi psikoloji alanının dışında bile küresel ölçekte gerçekten kabul görmeye başlamıştır. Fikirlerinin o dönemdeki AIDS salgını için geçerli bir neden ve çözüm sunduğu düşünülmüştür. Müslüman ülkelerde 8 Malik Bedri, The AIDS Crisis: An Islamic Sociocultural Perspective (Kuala Lumpur: ISTAC, 1997). !"&!"$,4)M+-;,F(,()D"&4'$";')1+)/&4,#,.)!A-+;()2#$"3,)N#,4A$AC,(,()M"0"#' cinselliğe karşı uygulanan muhafazakâr ve yasaklayıcı yaklaşımın evlilik dışı cinsel ilişki oranını düşürmeye yardımcı olduğu ve bunun da enfeksiyon ora- nını azalttığı yönünde güçlü bir argüman ortaya koymuştur. Bedri, o dönemde çoğu bilim insanı ve akademisyen gibi temiz iğneler ve prezervati*ere vurgu yapmak yerine, !slami paradigmanın doğal düzen (fıtra) ve bilgelikle (hikmet) uyumlu bir sağlık sistemi sunduğunu ileri sürmüştür. Bu Bedri’nin araştırmalarında bir başka dönüm noktasıydı. Zira önceden daha yerel meseleler üzerinde duruyordu. Meseleleri toplumsal düzeyde anla- yabilmek için tüm bilgi ve deneyimlerini birleştirerek araştırmalarına makro bir perspekti$en yaklaştığı ilk çalışması buydu. %e AIDS Crisis bu meseleye !slami görüşün nasıl hizmet edebileceğine ilişkin soruları gündeme getirdi.[9] Küresel çapta gerçekleştirilen diğer çalışmalar salgını mikro düzeylerde ince- lerken, Bedri’nin daha geniş bir sosyolojik bağlamdan bakan yaklaşımı devrim niteliğindeydi. Kitap, Bedri’nin sağlık, tıp bilimleri ve psikolojide olduğu kadar Kur’an ve Hadis bilimlerindeki derin bilgisini de yansıtmıştır. Kitap, hem tüm bilgisini ve dehasını kullanmasını sağlamış, hem de seküler bilim dünyasının onları nasıl eleştireceği konusunda endişelenmeden cesur fikirlerini ortaya çı- karmasına yardımcı olmuştur. Bu da onu kendi kişisel “özgürleşme” evresine ulaştırmıştır.[10] Yerli İslami Psikoloji 2000’lerin başında !slam ve psikoloji alanı giderek !slami bir psikoloji paradig- ması geliştirmeye doğru evrildi. Ancak Müslüman psikoloji ile !slamileştirilmiş psikoloji arasındaki ayrım gri bir alan olarak kaldı. Dünya henüz onunla birlik- te ilerlemeye hazır olmasa da Bedri kariyerinin bu döneminde kendi eserlerinde bir özgürleşme evresine doğru ilerlemeye başlamıştı. Bu evre, eski Müslüman düşünürlerin ‘ilmü’n-nefs kaynaklarını öne çıkarmaya ve geleneksel !slami ma- neviyat anlayışını kucaklamaya doğru bir dönüşümü de içeriyordu. Bu dönüşüm en iyi Bedri’nin Contemplation: An Islamic Psychospiritual Study [Tefekkür: İslami Psikospiritüel Bir Çalışma] isimli kitabında görülmektedir. !lk kez 2000’de yayınlanan kitap hemen ardından pek çok dile çevrilmiştir.[11] Bedri !slam’daki tefekkürü Batı psikolojisinde popülerleşmiş meditasyon 9 A.g.e. 10 Bkz. Bedri’nin tutulma, uzlaşma ve özgürleşme evreleri: The Dilemma of Muslim Psychologists, 103-104. 11 Malik Bedri, Contemplation: An Islamic Psychospiritual Study (Washington: Publications of the International Institute of Islamic Thought, 2000). [Editörün notu: Eserin Türkçe çevirisi için bkz. Malik Bedri, Düşünme: Gözlemden Tanıklığa (İstanbul: Mahya Yayıncılık, 2012).] !"' !"#$%&%'$(!)%*+%,-.(/)%!0!1,#0)!(!0#%2+03'$'4%!)+0'5! biçimlerinden ayırır. Popüler meditasyonun aslında Doğu dinlerinden alındığı- nı ve bilinç durumlarını dönüştürmeyi hede*ediğini, !slam’daki tefekkürün ise “Kur’an’daki emirlerden çıkarıldığını ve Tanrı’nın evrenin yaratıcısı ve koru- yucusu olduğuna dair derin bilgiyi sağlamayı hede*ediğini” (2) açıklar. Bedri, farklı psikoloji ekollerinin, insanların deneyimlediği içsel bilişsel düşünce ve duygularla başarılı bir şekilde başa çıkmadaki yetersizliğini gün ışığına çıka- rır. Modern psikolojinin, insan hayatındaki rolüne dair artan kanıtlara rağmen, nefsi ihmal eden ve insanın manevi özünü görmezden gelen “bilimsel süreç” takıntısını eleştirmektedir. Bu kitabın Bedri’nin bir sonraki büyük çalışmasının da habercisi niteliğinde olan bir başka benzersiz özelliği, okuyucuya modern bilişsel bilimin başardığı şeylerin çoğunun Belhî, Gazzâlî, !bn Miskeveyh ve !bn Kayyim gibi erken dönem Müslüman düşünürler tarafından zaten bilin- diğine işaret etmesidir. Bu düşünürler, bir kişinin “manevi idrak” durumuna ulaşmasına yardımcı olan ve daha sonra onu Tanrı’ya doğru çeken tefekkürün adımlarını ve faydalarını tanımlamışlardır. Bedri gerçek bir tefekkür sahibinin, evrendeki her şeyin Tanrı’ya teslim olduğunu fark edeceğini ve onlara nihai mutluluğu getirecek şeyin de bu algı olduğunu savunur. Bedri’nin belki de en meşhur eserlerinden biri, dokuzuncu yüzyılda yaşa- mış Müslüman bir düşünürün ansiklopedik eseri üzerine yaptığı “Abu Zayd Al- Balkhi’s Sustenance of the Soul: %e Cognitive Behavior %erapy of A Ninth Century Physician” [Ebû Zeyd el-Belhî’de Nefsin Islahı: Dokuzuncu Yüzyılda Yaşamış Bir Hekimin Bilişsel Davranış Terapisi] isimli yarı tercüme ve şerhtir.[12] Bedri’nin ifa- desiyle Belhî “insanın iyi oluşu için fiziksel sağlık kadar ruhsal sağlığın da öne- mini fark etmede zamanının yüzyıllarca ilerisinde biridir ve oldukça modern fikirleri, yine modern kişisel gelişim kitabı tarzında ele almaktadır.” Belhî daha çok coğrafya alanına yaptığı katkılarla meşhur olmuş olsa da asıl başyapıtı olan Mesâlihu’l-ebdân ve’l-enfüs zamanının çok ötesinde tıbbi ve psikoterapik bilgiler ortaya koymuş ve ancak ölümünden on bir yüzyıldan fazla bir süre geçtikten sonra keşfedilebilmiştir. Bedri’ye göre Belhî muhtemelen zihinsel ve psikolojik bozuklukları, nevrozlar ve psikozları birbirinden net bir şekilde ayırabilen ilk hekimdir. Ayrıca, psikolojik bozuklukları oldukça modern bir biçimde sını*an- dıran ilk kişidir. Belhî psikolojik rahatsızlıkları dört farklı türe ayırır: Korku ve panik (el-haf ve’l-feza’); kızgınlık ve ö.e (el-gazab); üzüntü ve depresyon (el- hüzn ve’l-cezâ’); ve takıntılar (el-vesvese). Bedri bu tarihî yazmayı harfi harfine tercüme edip önemli dipnotlar ve yorumlar ekleyerek psikolojik hastalıkların 12 Ebû Zeyd el-Belhî & Malik Bedri, Abu Zayd al-Balkhi’s Sustenance of the Soul: The Cognitive Behaviour Therapy of a Ninth Century Physician, (Londra; Washington: International Institute of Islamic Thought, 2013). !"(!"$,4)M+-;,F(,()D"&4'$";')1+)/&4,#,.)!A-+;()2#$"3,)N#,4A$AC,(,()M"0"#' tedavisinde Belhî’nin kullandığı tedavilerle günümüzde Batılı psikologların kullandığı tedaviler arasında ilişkiler kurmuştur. Bedri’nin Belhî’nin yazmasına yaptığı yarı tercümesi 2013’e kadar yayınlan- mamıştır. Ancak yine de Bedri bu eseri bundan onlarca yıl önce keşfetmiştir. Zira, sık sık Belhî’nin eserinin –!stanbul Ayasofya Kütüphanesi’nde yüzyıllar boyunca dokunulmadan durmasının ardından– 1990’ların başında yeniden bu- lunmasıyla insan ruhunu anlamaya büyük ölçüde katkıda bulunan erken dö- nem !slam düşünürlerinin hazinelerini keşfetmeye yönelik bir ilgisinin uyan- dığından söz etmiştir. Bedri’nin bu konuya ilgisi bulaşıdır. Öğrencilerinin pek çoğu psikolojiye !slami bir pencereden bakabilmek için !slam düşünürlerinin asıl metinlerine dönmek konusunda ondan ilham almıştır. Günümüzde bu ça- lışmalar çeşitli tıp dergilerinde yer almakta ve meşhur yayınevleri tarafından basılmaktadır.[13] Belhî’nin hastalıklara dair sını*andırmalarına ve tedavilerine modern psikiyatrik bir gözle bakıldığında obsesif kompulsif bozukluğu (OKB) ve fobileri, bu keşi*erle tanınan modern Avrupalı psikiyatristlerden yaklaşık bin yıl önce doğru bir şekilde sını*andırmış ve teşhis etmiş olduğu görülebi- lir ve bu Belhî’nin zamanının ötesindeki dehasını kanıtlamaktadır.[14] Bedri, Müslümanların psikoloji alanına katkılarını bilerek ya da bilmeyerek dışarıda bırakan seküler eğitimlerinde kendilerine öğretilen anlatıyı yeniden yazmaları için bir nesil Müslüman ruh sağlığı uzmanlarına ilham kaynağı olmuştur.[15] O daima klasik !slami ilimlere başvurmak, öğrendiklerini körü körüne kabul 13 Örneğin bkz. Amber Haque, “Psychology from Islamic Perspective: Contributions of Early Muslim Scholars and Challenges to Contemporary Muslim Psychologists”, Journal of Religion and Health 43, no. 4 (2004): 357-377; R. Awaad, A. Mohammad, K. Elzamzamy, S. Fereydooni, ve M. Gamar, “Mental Health in the Islamic Golden Era: The Historical Roots of Modern Psychiatry”, Isla- mophobia and Psychiatry: Recognition, Prevention and Treatment içinde, ed. H.S. Moffic, J. Peteet, A. Hankir, ve R. Awaad (İsviçre: Springer International Publishing, 2019); ve R. Awaad, D. Elsayed, S. Ali, ve A. Abid, “Islamic Psychology: A Portrait of Its Historical Origins and Contributions”, Applying Islamic Principles to Clinical Mental Health Care: Introducing Traditional Islamically In- tegrated Psychotherapy içinde, ed. H. Keshavarzi, F. Khan, B. Ali, ve R. Awaad (Oxford: Routledge, 2020). 14 Rania Awaad & Sara Ali, “A Modern Conceptualization of Phobia in al-Balkhi’s 9th Century Treatise: Sustenance of the Body and Soul”, Journal of Anxiety Disorders 37 (2016): 89-93 ve “Ob- sessional Disorders in al-Balkhi’s 9th Century Treatise: Sustenance of the Body and Soul”, Journal of Affective Disorders 180 (2015): 185-189. 15 Örneğin bkz. Rasjid Skinner, “Traditions, Paradigms and Basic Concepts in Islamic Psychology”, Journal of Religion and Health 58 (2019): 1087–1094; H. Keshavarzi, F. Khan, B. Ali, ve R. Awa- ad, Applying Islamic Principles to Clinical Mental Health Care: Introducing Traditional Islamically Integrated Psychotherapy (Oxford: Routledge, 2020); ve Abdallah Rothman, Developing a Model of Islamic Psychology and Psychotherapy: Islamic Theology and Contemporary Understandings of Psychology (Londra: Routledge, 2021). !") !"#$%&%'$(!)%*+%,-.(/)%!0!1,#0)!(!0#%2+03'$'4%!)+0'5! etmemek ve gördükleri Batılı eğitimi kendi !slam gelenekleriyle karşılaştırarak değerlendirmeye tabi tutmak konusunda Müslüman ruh sağlığı uzmanlarını cesaretlendiren yol gösterici biri olarak hatırlanacaktır. !slami psikoloji alanına yönelik artan ilgi ve araştırmalar 2017’de Ulusla- rarası !slami Psikoloji Derneği’nin (IAIP; International Association of Islamic Pscyhology) kurulmasıyla sonuçlanmıştır. Bedri IAIP’i Müslüman psikologlar için “özgürleşme evresi” adını verdiği bir sonraki ve son aşama olarak kurmuştur.[16] IAIP için öngördüğü vizyon, !s- lami psikoloji için Kur’an ve Sünnet’teki ontolojik kabullere ve öğretilere da- yanan kapsamlı bir teori ve uygulama inşa eden alanın !slami bir paradigma üzerinde sağlam bir şekilde durabilmesiydi. Kurum bugün de küresel !slami psikoloji hareketinin tam teşekküllü bir disiplin hâline gelmesini sağlayan bir platform ve birleştirici bir araç olmayı hede*emektedir. Buna araştırmaların yapılması, yayınların yaygınlaştırılması, uzmanların ve kurumların eğitimi ve sertifikalandırılması da dâhildir. IAIP, alanın uluslararası ölçekte gelişimi için hayati önem taşımaktadır; teori ve pratiğin !slami geleneğe dayandırılmasını ve ulemanın (!slam âlimleri) birleşmiş, bütüncül bir tedavi sunmak amacıyla kli- nik psikologlarla birlikte çalışmasını sağlamak için düzenleyici bir organ olarak varlığını sürdürmektedir. Bedri’nin 2021’deki vefatından birkaç ay önce tamamlayabildiği son kitabı %e Emotional Aspects in the Lives of the Prophets [Peygamberlerin Hayatlarının Duygusal Boyutları] ise düşüncesinin bütünlüğünün ve evriminin somutlaşmış hâlidir.[17] Başlangıçta yalnızca Hz. Muhammed’in (s.a.v.) duygusal hayatına odaklanan bir kitap olmasını hede*erken eseri tüm peygamberleri içerecek şe- kilde genişletmeye karar vermiştir. Kitapta Kur’an örneklerini kullanarak ne- bevi kıssaların duygusal boyutlarını keşfetmeye çalışır ve kendi duygusal de- neyimlerimize ve karşılaştığımız zorluklara nasıl yaklaşacağımız konusunda ilham verir. Kitabın ikinci yarısında Bedri peygamberlerin duygusal zorluklar karşısın- daki dirayetleri ve bunun onları ilgili görevlere nasıl hazırladığı üzerinde du- rur. Fıtrat bağlamında kalıtımın (doğa) ve çevrenin (yetiştirme) etkisini ve her insanın temiz olarak doğduğu, farklı durumların ise yetiştirilme tarzlarından meydana geldiği iddiasını inceler. Ayrıca dört tür duygusal deneyimden ve beş 16 Bkz. Bedri’nin tutulma, uzlaşma ve özgürleşme evreleri: The Dilemma of Muslim Psychologists, 103-104. 17 Malik Bedri, The Emotional Aspects of the Lives of the Prophets (Washington: International Institute of Islamic Thought, 2021). !"*!"$,4)M+-;,F(,()D"&4'$";')1+)/&4,#,.)!A-+;()2#$"3,)N#,4A$AC,(,()M"0"#' tür duygudan söz eder. Kitap nebevi kıssalardaki ibretleri inceleyerek pratik bil- giler çıkarır. Hayatının sonlarına doğru Profesör Bedri, Arap dünyası için çağımızın baş- lıca tehlikeleri olarak gördüğü şeylere karşı küresel bir strateji tasarlıyordu. Bu girişim manevi açılımlara ilişkin kişisel deneyimlerini ve !slami manevi uy- gulamalara yönelik derin sadakatini yansıtıyordu. Bedri son yıllarında klinik uzmanlara sürekli “maneviyatı terapilerine taşımayı” ve “Peygamberi örnek alarak kendilerine ‘O olsaydı ne yapardı?’ diye sormalarını” öğütlüyordu.[18] Bedri’nin yaşam boyunca ortaya koyduğu çalışmalar (1) !slam geleneğinde bu- lunan psikoloji alanındaki engin bilgi kaynaklarını keşfetmemiz ve (2) kendi köklerimizi insan deneyiminin manevi gerçekliğine dayandırmamız için bizle- ri cesaretlendirmektedir. Sonuç Profesör Malik Bedri !slami psikoloji alanının küresel mecradaki gelişimini hızlandıran bir isimdi. Dünya seyahatleri geniş bir kitleye ulaşmasını sağlama- sına rağmen hiç ziyaret etmediği ülkelerde dahi tanınıyordu. Çalışmalarının etkisi dünya çapında yankılanarak !slam ve psikoloji hakkındaki söylemlere ve insanlığa ilişkin genel ahlaki ve manevi bakış açısına dikkat çekti. Karmaşık psikoloji kavramlarını tüm kültürler ve nesiller için ulaşılabilir hâle getirmede- ki üstün yeteneği pek çok kişinin hayatını değiştirdi. Profesör Malik Bedri’nin seçkin katkıları olmaksızın !slami psikoloji söy- lemlerinin ve Müslüman Ruh Sağlığı’nın bugün ne durumda olacağını düşün- mek oldukça zordur. !slami psikolojinin önemini ortaya koymada takındığı sağlam duruşu, psikolojiye yönelik yerli yaklaşımlara verdiği önem, mükemmel ahlaki ve kişisel nitelikleri, şe.atli ve tutkulu eğitimciliği, terapistliği ve rehber- liği gelecek nesiller için bıraktığı mirasıdır. Mirası ömür boyu süren bir hizmet üzerine kurulmuştur. Bu mirasla Profesör Malik Bedri 20. ve 21. yüzyılın en etkili Müslüman entelektüel düşünür ve reformcularından biri olarak hatırla- nacaktır. 18 Malik Bedri, Uluslararası İslami Psikoloji Derneği (IAIP) Sertifika Kursu Videosu.