Copernican Journal of Finance & Accounting 2012, volume 1, issue 1 ISSN 2300-1240 Data wpłynięcia: 22.11.2012; data zaakceptowania: 25.02.2013. * Dane kontaktowe: marlenac@econ.uni.torun.pl, goldmann@econ.umk.pl, Kate- dra Rachunkowości, Wydział Nauk Ekonomicznych i Zarządzania, Uniwersytet Miko- łaja Kopernika, ul. Gagarina 13a, 87-100 Toruń, tel. 56 611 49 04. Marlena CieChan-Kujawa, Katarzyna GoldMann* Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu zarządzanie kosztami przedsięwzięć e-biznesowych Słowa kluczowe: e-przedsięwzięcie, Internet, koszty przedsięwzięcia, model bizneso- wy, zarządzanie projektem. Abstrakt: Model biznesowy oparty na szeroko rozumianych rozwiązaniach teleinfor- matycznych staje się coraz bardziej popularny. Przedsięwzięcia realizowane w ramach tego modelu mają służyć poprawie efektywności, szybkości i innowacyjności. Mają sta- nowić również nowy sposób tworzenia wartości w organizacji. Specyfika umiejscowie- nia ich i funkcjonowania w internecie powoduje konieczność odmiennego podejścia do zarządzania niektórymi aspektami przedsięwzięć e-biznesowych w porównaniu do tradycyjnych. Celem artykułu jest wskazanie tych różnic. Szczególną uwagę zwrócono na aspekty finansowe, w tym koszty ponoszone na poszczególnych etapach planowania przedsięwzięć, ich realizacji, wdrożenia i zarządzania w cyklu życia. Cost management of e-business projects Keywords: business model, the cost of the project, e-business, internet, project mana- gement. Abstract: Business Model based on wide-ranging ICT solutions is becoming more and more popular. Projects implemented under this model to improve the efficiency, speed and innovation. They have also a new way of creating value in the organization. The specifics of the location of their and the functioning of the Internet necessitates a dif- ferent approach to the management of certain aspects of e-business projects compared to the traditional. The purpose of the article is an indication of these differences. Par- DOI: 10.12775/CJFA.2012.003 http://dx.doi.org/10.12775/CJFA.2012.003 Marlena Ciechan-Kujawa, Katarzyna Goldmann40 ticular attention was paid to the financial aspects, including the costs incurred on the various stages of the planning of projects, their implementation, deployment and man- agement throughout the life cycle. Translated by Marlena Ciechan-Kujawa & Katarzyna Goldmann  Wstęp Biznes elektroniczny jest modelem prowadzenia biznesu opierającym się na szeroko rozumianych rozwiązaniach teleinformatycznych, w szczególności aplikacjach internetowych1. To pojęcie obejmuje m.in. wymianę informacji mię- dzy producentami, dystrybutorami i odbiorcami produktów i usług, zawiera- nie kontraktów, przesyłanie dokumentów, prowadzenie telekonferencji, pozy- skiwanie nowych kontaktów. Biznes elektroniczny jest wykorzystywany przez coraz więcej podmiotów na rynku w ramach relacji2: ■ B2B (business-to-business) – dotyczącej realizacji procesów bizneso- wych między dwiema firmami; ■ B2C (business-to-consumer lub business-to-client) – obejmującej trans- akcje między przedsiębiorstwami a konsumentami; ■ Intra-business (intranet) – związany z realizacją wewnętrznych proce- sów biznesowych przedsiębiorstwa z wykorzystaniem drogi elektro- nicznej. Realizowane w tym zakresie przedsięwzięcia mają służyć poprawie efek- tywności, szybkości i innowacyjności oraz stanowić nowy sposób tworzenia wartości w organizacji. 1 Pojęcie biznesu elektronicznego zostało wprowadzone w 1995 r. przez IBM. Obec- nie jest ono pojęciem bardzo szerokim, a ciągły rozwój tego obszaru powoduje, że zmia- ny i nowe sposoby ujęcia poszczególnych zagadnień skutkują rozbieżnościami w defi- niowaniu pojęć z nim związanych, tj. handel elektroniczny (e-commerce), elektronicz- ne przedsiębiorstwa (e-enterprise), elektroniczna gospodarka (e-economy), elektro- niczne społeczeństwo (e-society) czy też e-banking czy e-learning. 2 Oprócz wymienionych możemy obecnie spotkać także relacje typu C2C (consu- mer-to-consumer) – określa typ zależności biznesowych zachodzących między końco- wymi konsumentami dobra czy usługi; B2P (business-to-public) – obejmuje relacje mię- dzy przedsiębiorstwem a jego makrootoczeniem, głównie społecznym; G2C (govern- ment-to-citizen) – komunikacja instytucji publicznych z obywatelami; G2B (govern- ment-to-business) – dotyczy relacji między instytucjami publicznymi a biznesem; A2B (application-to-business) – relacja określająca rodzaj prowadzenia działalności bizneso- wej polegająca na wynajmowaniu programów czy usług komputerowych firmom za po- średnictwem Internetu. http://pl.wikipedia.org/wiki/Intranet   ZarZądZanie kosZtami prZedsięwZięć e-biZnesowych 41 Celem artykułu jest analiza tychże przedsięwzięć pod kątem specyfiki zlo- kalizowania i funkcjonowania ich w sieci w kontekście różnic i podobieństw w odniesieniu do zarządzania projektami realizowanymi w tradycyjnych mo- delach biznesowych. 1. Specyfika przedsięwzięć realizowanych w sieci Zmiany potrzeb i oczekiwań klientów oraz rozwój technologii powoduje, że modele e-biznesowe zwiększają swoją heterogeniczność. Ewoluują zarówno w zakresie ilościowym, jak i jakościowym, co poprawia ich dostępność i atrak- cyjność. W praktyce modele biznesowe oparte na e-biznesie koncentrują się na wykorzystywaniu m.in. następujących rozwiązań3: ■ elektroniczna witryna i sklep internetowy (e-shop) – najprostszy z mo- deli służący do promowania firmy, jej towarów czy usług, czasem połą- czony ze sklepem internetowym; ■ elektroniczne zaopatrzenie (e-procurement) – elektroniczne składanie ofert i zaopatrywanie w towary i usługi; ■ elektroniczne centrum handlowe (e-mall) – odmiana sklepów interneto- wych, w najprostszej formie składająca się z wielu elektronicznych skle- pów prowadzonych przez niezależne podmioty; ■ aukcja elektroniczna (e-auction) – w podstawowym zakresie oferuje elektroniczne mechanizmy prowadzenia licytacji; ■ wirtualna społeczność (virtual community) – zjawisko internetowe wy- korzystywane przez niektóre firmy w swojej działalności opierające się na grupie podmiotów skupionych wokół określonego tematu czy sekto- ra rynku, komunikującej się za pośrednictwem usług dostępnych w sie- ci, tworzących portale tematyczne, listy dyskusyjne; ■ platforma współpracy (collaboration platform) – dostarcza narzędzia i środowisko informatyczne umożliwiające współpracę między firma- mi; taka platforma najczęściej jest prowadzona przez niezależną firmę, która wynajmuje ją innym podmiotom gospodarczym; ■ integrator i dostawca usług łańcucha wartości (value-chain integrator) – model biznesowy koncentrujący się na integracji całego łańcucha warto- ści w pierwszym wypadku oraz dostarczaniu specyficznych usług z łań- cucha wartości (np. elektroniczne płatności) w przypadku drugim; 3 Szczegółowe klasyfikacje modeli biznesowych opisanych w polskiej i obcej litera- turze przedmiotu podaje (Nojszewski, 2006; Nojszewski, 2007). http://pl.wikipedia.org/wiki/Sklep_internetowy http://pl.wikipedia.org/wiki/E-procurement http://pl.wikipedia.org/wiki/Aukcja_elektroniczna http://www.e-mentor.edu.pl/czasopismo/spis-tresci/numer/17 Marlena Ciechan-Kujawa, Katarzyna Goldmann OR 42 ■ pośrednictwo informacji (information brokerage) – oferujące usługę wyszukiwania i dostarczania firmom pożądanych przez nie informacji; ■ usługi zaufania (trust services) – model biznesowy dostarczający specy- ficznych informacji, gwarantujących zaufanie w procesach biznesowych między stronami sieci, najczęściej w postaci wydawania lub potwier- dzania certyfikatów autentyczności. Początkowo stosowane modele, takie jak e-sklepy czy e-zamówienia, były odzwierciedleniem tradycyjnego sposobu prowadzenia działalności gospo- darczej i wykazywały niewiele innowacyjności w stosunku do pierwowzorów, poza nowym kanałem komunikacji (Internetem). Najczęściej zawierały jedynie statyczne dokumenty obejmujące elektroniczne katalogi produktów, materia- ły reklamowe bądź sposoby dostarczania towarów i usług. Bardziej innowa- cyjne modele, takie jak elektroniczne rynki czy integratorzy łańcucha war- tości, łączą ze sobą sprzedawców i klientów, umożliwiając obniżenie kosztów oraz udoskonalając przepływ informacji między podmiotami na rynku. Modele ewoluują w kierunku wirtualnych rynków czy sieci powiązań, w których pro- ducenci i konsumenci poszukują i łączą się dynamicznie, często w krótkotrwa- łych związkach, na czas realizacji transakcji biznesowej bądź dla osiągnięcia innych zamierzonych celów biznesowych. Przedsięwzięcia realizowane w takim środowisku różnią się od tradycyj- nych zarówno na płaszczyźnie strategicznej, jak i operacyjnej. Ta odmienność jest szczególnie widoczna w ocenie ryzyka, sferze organizacyjnej, narzędzio- wej i relacjach z klientami. Można wskazać pięć podstawowych wymiarów tych różnic (Doligalski 2006a, 2006b): ■ wirtualizacja produktu; ■ indywidualizacja kompozycji wartości; ■ usieciowienie; ■ marketing wartości; ■ zrozumienie i wykorzystanie cyklu życia klienta. Tymoteusz Doligalski twierdzi, że przedsięwzięcia e-biznesowe charakte- ryzują się o wiele większym nasileniem wskazanych powyżej cech niż przed- sięwzięcia tradycyjne, przy czym naturalnie cechy te występują również, choć o wiele rzadziej, w przedsięwzięciach tradycyjnych. Charakterystykę tych cech i przykłady ich zastosowania w tradycyjnych i e -biznesowych przedsięwzięciach zaprezentowano w tabeli 1. Należy podkreślić, że przedsięwzięcia e-biznesowe nie są jednorodne. Ist- nieją przedsięwzięcia o niskim, lub wręcz zerowym nasileniu wybranej cechy.   ZarZądZanie kosZtami prZedsięwZięć e-biZnesowych 43 Uwzględnienie tych cech w zarządzaniu projektem e-biznesowym może jed- nak zapewnić spójność z modelem biznesowym oraz umożliwić bardziej efek- tywne wykorzystanie możliwości oferowanych przez Internet i technologie te- leinformatyczne. Tabela 1. Cechy przedsięwzięć tradycyjnych i e-biznesowych Kryterium Wykorzystanie w przedsięwzięciach  tradycyjnych Wykorzystanie w przed- sięwzięciach  e-biznesowe Wirtualizacja produktu (ucyfrowienie) digitalizacja oraz wzbogacanie pro- duktu w informacje cyfrowe mapy dostęp- ne na nośnikach CD sklepy internetowe, bilety linii lotniczych, mp3 Indywidualizacja kom- pozycji wartości oferowanie klientom wartości do- stosowanych do ich potrzeb w za- kresie: produktu, ceny, komunikacji z klientem sektor usług masowa kastomizacja – przeglądarki inter- netowe Usieciowienie (network effect) kreacja wartości dla klienta na pod- stawie wartości dostarczanych przez innych użytkowników giełdy, bazary, anty- kwariaty aukcje, komunikatory internetowe Marketing doświadczeń dostarczenie klientowi zdarzeń wywołujących u niego pożądane przeżycia, doświadczenia i emocje i budowanie na tej podstawie relacji z klientem – budowa satysfakcji, promocja produktu/usługi, budowa lojalności, sprzedaż produktu pod- stawowego renomowane hotele serwisy produktowe, sklepy internetowy Cykl życia klienta modyfikacja oferowanej klientowi kompozycji wartości adekwatnie do etapu jego relacji z firmą branża bankowa elektroniczny biuletyn, sprzedaż dodatkowa i łączona (up-selling, jak i cross-selling) – serwisy internetowe Ź r ó d ł o: opracowanie własne na podstawie: Doligalski 2006a, 2006b. 2. Zarządzanie projektem e-biznesowym Zarządzanie projektem jest działaniem zmierzającym do zapewnienia efek- tywnego osiągnięcia wyznaczonych celów głównych i pośrednich projektu w sposób zapewniający neutralizację wpływu istniejących ograniczeń i wyko- rzystanie szans oraz budowanie motywacji zespołu projektowego i właściwą komunikację między uczestnikami projektu. Ze względu na zakres uprawnień, odpowiedzialności i poziom wymaganych kompetencji istotną rolę w projekcie odgrywają: Marlena Ciechan-Kujawa, Katarzyna Goldmann OR 44 ■ kierownik projektu, do zadań którego należy koordynacja działań, mo- tywacja zespołu projektowego, komunikacja ze sponsorem projektu i uczestnikami projektu w celu jasnego precyzowania kierunku kolej- nych zmian i nowo pojawiających się zagrożeń; ■ sponsor projektu, który powołuje projekt do życia i jest jednocześnie osobą najbardziej uprawnioną do podejmowania kluczowych decyzji, w tym dotyczących redefiniowania zakresu, budżetu lub czasu realizacji projektu. W metodykach zarządzania projektami4 podkreśla się, że każdy projekt jest zorientowany na stworzenie unikatowego produktu, usługi bądź innego kon- kretnego rezultatu. Odbywa się to zazwyczaj w czterech zasadniczych fazach, takich jak: ■ planowanie: inicjacja, opracowanie założeń i celów oraz wskaźników wykonania dla czasu, kosztów, korzyści, jakości, zakresu, ryzyk; ■ realizacja: delegowanie zadań, przegląd statusu działań, weryfikacja, walidacja, monitoring i nadzór, zarządzanie zmianą w projekcie; ■ zakończenie i wdrożenie produktu (wyniku projektu): migracja, inte- gracja technologiczna i biznesowa z działalnością operacyjną; ■ zarządzanie w cyklu życia: ocena rentowności, analiza wartości, identy- fikacja potrzeb zmian, modyfikacji i doskonalenia produktu. Schemat 1. Kluczowe aspekty zarządzania przedsięwzięciami poziom strategii cele ryzyko poziom relacji zarządzanie relacjami z interesariuszami oczeki- wania klientów relacje z dostaw- cami koope- ranci zarządzanie relacjami w zespole projektowym poziom organizacji technolologia i standardy jakości procedury narzę-dzia metody zasoby ludzkie kompe- tencje zakres z/u/o czas poziom finansowy budżet ocena efekty wności BIZNES PLAN Ź r ó d ł o: opracowanie własne. 4 Na przykład PRINCE, PMBoK.   ZarZądZanie kosZtami prZedsięwZięć e-biZnesowych 45 Kluczowym elementem jest przygotowanie uzasadnienia biznesowego za- wierającego: cele, korzyści z realizacji projektu, koszty oraz ocenę ryzyk zwią- zanych z osiągnięciem korzyści. Ten dokument ma charakter projektowy – słu- ży do potwierdzenia zasadności biznesowej projektu i opracowania dokumentu o perspektywie organizacyjnej – biznesplanu, który określa znacznie więcej szczegółów, opisując organizację po zakończe niu realizacji projektu5. Poszcze- gólne fazy, chociaż można je wyodrębnić, są powiązane aspektami o charakte- rze strategicznym, relacyjnym, organizacyjnym i finansowym, które przedsta- wiono na schemacie 1. Przedmiotem niniejszego opracowania będą te ostatnie, ze szczególnym uwzględnieniem aspektów kosztowych. Zostaną one przed- stawione na przykładzie serwisu zakupów grupowych i scharakteryzowane w przekroju poszczególnych faz zarządzania projektem e-biznesowym. 3. Zarządzanie kosztami przedsięwzięć e-biznesowych na przykładzie serwisu zakupów grupowych 3.1. Założenia koncepcyjne przedsięwzięcia Serwis zakupów grupowych wpisuje się w trend social commerce, który jest naturalną ewolucją od e-commerce. Produkty oferowane przez ten serwis będą dostępne tylko w opcji grupowych zakupów. Użytkownik będzie mógł dołączyć do zakupu produktu, a po osiągnięciu wymaganej liczby kupujących, określonej przez serwis, transakcja będzie realizowana. Największą korzyścią dla potencjalnego kupującego będzie niższa od rynkowej cena produktu. Po za- kupie produktu użytkownik będzie mógł napisać opinię na jego temat w serwi- sie oraz polecić ten produkt swoim znajomym. Zasada działania serwisu będzie podobna do funkcjonowania serwisów au- kcyjnych. Ze względu na szybko zmieniające się ceny, produkty po danej cenie będą oferowane na określony czas np. 3–7 dni. Użytkownicy będą mogli dołą- czyć do zakupu po uprzednim zarejestrowaniu się w serwisie. Dołączenie do zakupu będzie równoznaczne z deklaracją zakupu w cenie dostępnej po zgro- 5 W szczególności: plan organizacji i zarządzania, kwestie związane z klientem i rynkiem, technologię wdrożonego rozwiązania, budżet projektu wraz z analizą wpły- wu przedsięwzięcia na sytuację finansowo-ekonomiczną firmy oraz oceną efektywno- ści działań, a także plany alternatywne i zapasowe określające scenariusze postępowa- nia w sytuacjach awaryjnych, nagłych zdarzeń, w tym alternatywnego wykorzystania produktów przedsięwzięcia. Szerzej na ten temat (Ciechan-Kujawa 2007). Marlena Ciechan-Kujawa, Katarzyna Goldmann OR 46 madzeniu wymaganej liczby kupujących. W przypadku zakończenia się oferty i braku wystarczającej liczby kupujących oferta zostanie anulowana lub wy- stawiona na nowo z aktualną ceną, a każda osoba biorąca udział w poprzedniej transakcji dostanie zaproszenie do przystąpienia do nowej. Każdy użytkownik otrzyma konto użytkownika, gdzie będzie mógł np. obserwować transakcje, dodawać do ulubionych czy też rejestrować historię zakupów. Serwis początkowo będzie sprzedawał produkty ze sklepów interneto- wych, które są powiązane programem partnerskim z porównywarką cenową – serwisem już działającym w ramach tego samego przedsiębiorstwa. Dzięki tej strategii serwis zakupów grupowych będzie mógł wystawiać do sprzedaży 200–300 tys. produktów w pierwszym miesiącu funkcjonowania. W następ- nych miesiącach będzie budowana baza produktów pochodząca od producen- tów, hurtowników czy bezpośrednich importerów. Pozwoli to na uzyskanie najniższych cen, co przełoży się na atrakcyjność oferty. W przedsięwzięciach e-biznesowych najważniejszy jest czas wprowadzenia produktu na rynek (time to market). W przypadku dobrego pomysłu i szybkie- go jego wdrożenia można zbudować konkurencyjną przewagę. Konkurencja, wprowadzając podobne przedsięwzięcie na rynek wirtualny nawet z kilkuty- godniowym wyprzedzeniem, może spowodować, że nie osiągniemy już zamie- rzonego celu. Często takie projekty przestają być opłacalne. Dlatego też serwis zakupów grupowych zostanie wprowadzony do sieci w wersji beta6 po czte- rech miesiącach od rozpoczęcia jego realizacji i w ciągu następnych czterech miesięcy jak najszybciej będą dodawane nowe funkcjonalności, by po ośmiu miesiącach osiągnąć pełną wersję serwisu. 3.2. Kalkulacja kosztów wykonania, wprowadzenia i utrzymania serwisu Z punktu widzenia przedsięwzięcia e-biznesowego należy rozpatrywać koszty w dwóch kategoriach: ■ koszty pieniężne – faktycznie poniesione; ■ koszty utraconych możliwości – wyboru innego rozwiązania. Możemy je przyporządkować do poszczególnych etapów zarządzania przedsięwzięciem: ■ planowania i wykonania; ■ wdrożenia; 6 Wersja testowa z ograniczoną funkcjonalnością oraz wydajnością.   ZarZądZanie kosZtami prZedsięwZięć e-biZnesowych 47 ■ utrzymania, zarządzania i rozwoju przedsięwzięcia. Na etapie planowania pojawiają się w szczególności koszty utraconych moż- liwości. Według Sławomira Sojaka (2012: 412) koszty utraconych możliwo- ści przy podejmowaniu decyzji nie mogą być ignorowane, ponieważ pominię- cie ich może doprowadzić do błędnych wniosków. W projekcie e-biznesowym skutkuje to nieużytecznością zaprojektowanych funkcjonalności. Natomiast koszty pieniężne dotyczą inicjacji projektu. W rozpatrywanym projekcie uruchomienia serwisu zakupów grupowych zostały podjęte następujące działania generujące koszty o charakterze pie- niężnym: ■ została wynajęta powierzchnia biurowa oraz podpisane umowy doty- czące mediów i usług telekomunikacyjnych; ■ rozpoczęła się rekrutacja zespołu biznesowego i technicznego: zatrud- niono czterech programistów, wśród których wybrano lidera, grafika oraz Product Managera, który będzie prowadził nadzór biznesowy pro- jektu oraz będzie pełnił funkcję analityka biznesowego; ■ został zakupiony sprzęt techniczny, oprogramowanie, meble i materiały; ■ przyłączono dedykowane łącze internetowe; ■ wydzierżawiono serwery i zapewniono hosting. Koszty przedsięwzięcia e-biznesowego powinny być powiększone o rezer- wy7 na pokrycie kosztów zaistnienia ryzyk projektu zgodnie z ich szansą za- istnienia. W projekcie wykonania serwisu zakupów grupowych założono mie- sięczną rezerwę dla pierwszych ośmiu miesięcy w kwocie 5 tys. zł. Kalkulację wyżej wymienionych kosztów oraz założoną rezerwę przedstawiono w tabeli 2. Tabela 2. Koszty serwisu zakupów grupowych w pierwszym miesiącu realizacji projektu Koszty* 1 miesiąc 1. Powierzchnia biurowa, media, telefony 6000 2. Wynagrodzenia wraz z narzutami 49 200 3. Sprzęt techniczny, oprogramowanie, meble i materiały biurowe 30 000 4. Łącze internetowe 1000 7 Rezerwy nie powinny być przeznaczone na realizację projektu, jeżeli ryzyka nie spełniły się. Nadwyżki mogą być wykorzystane w dalszym jego rozwoju. Zwykle planu- je się rezerwy na nieplanowane przedłużenie się projektu, poprawienie błędów i zmia- ny w projekcie oraz zmiany w zakresie rozwiązań technologicznych. http://biznet.gotdns.org/index.php?title=Ryzyko_projektu http://biznet.gotdns.org/index.php?title=Ryzyko_projektu Marlena Ciechan-Kujawa, Katarzyna Goldmann OR 48 Koszty* 1 miesiąc 5. Dzierżawa serwerów i hosting 2000 6. Usługi księgowe 1000 7. Rezerwa 5000 Razem 94 200 * Przyjęte koszty odwzorowują poziom cenowy obowiązujący w miastach o liczbie mieszkańców w przedziale 250– –350 tys. Ź r ó d ł o: opracowanie własne. W fazie realizacji projektu zostały podjęte następne działania, które skut- kują ponoszeniem kolejnych kosztów pieniężnych. W drugim miesiącu zatrud- niono kierownika operacyjnego i specjalistę SEM SEO, natomiast w czwartym miesiącu zatrudniono pracownika operacyjnego i specjalistę w zakresie mar- ketingu i PR. W związku z zatrudnieniem pojawiły się koszty dotyczące zakupu sprzętu technicznego, oprogramowania, mebli i materiałów. W czasie realizacji projektu, zgodnie z zaproponowanym przez zespół IT rozwiązaniem technolo- gicznym, począwszy od drugiego miesiąca, będą kupowane wartości niemate- rialne i prawne, tj. licencje, bazy danych oraz prawa autorskie. Od czwartego miesiąca pojawią się koszty reklamy on-line. Kalkulacja kosztów serwisu, będąca konsekwencją powyższych założeń dla drugiego, trzeciego i czwartego miesiąca realizacji projektu, została przedsta- wiona w tabeli 3. Tabela 3. Koszty serwisu zakupów grupowych w drugim, trzecim i czwartym miesiącu realizacji projektu Koszty 2 miesiąc 3 miesiąc 4 miesiąc 1. Powierzchnia biurowa, media, telefony 6000 6000 6000 2. Wynagrodzenia wraz z narzutami 63 600 63 600 72 000 3. Sprzęt techniczny, oprogramowanie, meble i materiały biurowe 10 600 800 11 000 4. Łącze internetowe 1000 1000 1000 5. Dzierżawa serwerów i hosting 2000 2000 2000 6. Usługi księgowe 1000 1000 1000 7. Licencje, bazy danych i prawa autorskie 2000 2000 2000   ZarZądZanie kosZtami prZedsięwZięć e-biZnesowych 49 Koszty 2 miesiąc 3 miesiąc 4 miesiąc 8. Reklama – – 10 000 9. Rezerwa 5000 5000 5000 Razem 91 200 91 200 110 000 Ź r ó d ł o: opracowanie własne. Po zakończeniu prac programistycznych nastąpi testowanie projektu w za- kresie wydajnościowym, jakościowym i funkcjonalnym. Będzie to proces we- ryfikacji i sprawdzenia, czy przedsięwzięcie spełnia nasze wymagania i ocze- kiwania. Działania związane z wykonaniem i wprowadzeniem serwisu zakupów grupowych do sieci w wersji beta po czterech miesiącach wyniosą 386 600 zł. Od piątego miesiąca wzrosną koszty wynikające z planowanego zwiększenia nakładów na infrastrukturę techniczną – dzierżawa serwerów i hosting, oraz zwiększenia zatrudnienia – zatrudnienie pracowników operacyjnych w szó- stym, siódmym i ósmym miesiącu. Zwiększeniu ulegną również koszty rekla- my on-line, które od ósmego miesiąca podwoją swoją wartość. Kalkulacja tej fazy projektu jest przedstawiona w tabeli 4. Tabela 4. Koszty serwisu zakupów grupowych w piątym, szóstym, siódmym i ósmym miesiącu Koszty 5 miesiąc 6 miesiąc 7 miesiąc 8 miesiąc 1. Powierzchnia biurowa, media, telefony 6000 6000 6000 6000 2. Wynagrodzenia wraz z narzutami 72 000 75 600 79 200 83 800 3. Sprzęt techniczny, oprogramowanie, meble i materiały biurowe 1000 6100 6200 6300 4. Łącze internetowe 1000 1000 1000 1000 5. Dzierżawa serwerów i hosting 5000 5000 5000 5000 6. Usługi księgowe 1000 1000 1000 1000 7. Licencje, bazy danych i prawa autorskie 2000 2000 2000 2000 8. Reklama 10 000 10 000 10 000 20 000 9. Rezerwa 5000 5000 5000 5000 Razem 103 000 111 700 115 400 129 100 Ź r ó d ł o: opracowanie własne. Marlena Ciechan-Kujawa, Katarzyna Goldmann OR 50 Wykonanie i wprowadzenie serwisu zakupów grupowych do sieci w pełnej wersji po ośmiu miesiącach wyniesie 845 800 zł. Przychody serwisu, stanowiące prowizję za sprzedane produkty na pozio- mie 1–5%, powinny pojawić się już w piątym miesiącu w momencie uruchomie- nia wersji beta. Dodatkowym źródłem przychodu będzie sprzedaż powierzch- ni reklamowej, która zostanie uruchomiona na poziomie 50 tys. unikalnych użytkowników serwisu miesięcznie. Przedsięwzięcia e-biznesowe charakteryzuje ciągła zmiana i rozwój. Pro- jekty powinny być w taki sposób rozwijane, aby koszty utrzymania, moder- nizacji i rozszerzania były zminimalizowane. Dlatego też oprogramowanie powinno być tak wysokiej jakości, aby w sposób przewidywalny można było utrzymywać je, modernizować i rozbudowywać bez większych nakładów czy ryzyka. Analiza przedstawionego przedsięwzięcia e-biznesowego pozwala stwier- dzić, że część kategorii kosztów wymienionych w poszczególnych etapach, tj. np.: opłaty za wynajem i utrzymanie powierzchni biurowej, dostawę me- diów, usługi IT czy usługi księgowe, występuje niezależnie od tego, czy plano- wane i realizowane przedsięwzięcie ma charakter tradycyjny, czy e-bizneso- wy. Zasadniczą różnicę można jednak zaobserwować w poziomie i charakterze kosztów związanych z produkcją oprogramowania. Te koszty mają odzwier- ciedlenie m.in. w kosztach wynagrodzeń, licencji, baz danych i praw autor- skich. W tego typu przedsięwzięciach koszt zatrudnienia wysokiej klasy spe- cjalistów do stworzenia zaawansowanego oprogramowania jest konsekwencją próby zapewnienia jak najlepszego efektu w obszarze wirtualizacji produktu, indywidualizacji kompozycji wartości oraz usieciowienia. Tylko takie podej- ście umożliwia w projektach e-biznesowych uzyskanie korzyści wynikających z interakcji i komunikacji między przyszłymi użytkownikami serwisu. Inaczej niż w klasycznych usługach, klient e-biznesowych przedsięwzięć często staje się stopniowo ich bezpośrednim uczestnikiem. W związku z powyższym stwo- rzenie jak najlepszej przestrzeni dla użytkownika w zakresie edukacji, estety- ki, rozrywki oraz aktywnego uczestnictwa determinuje jego faktyczne zaan- gażowanie w korzystanie z usługi. Ze względu na specyfikę produktu w projektach e-biznesowych, częściej niż w tradycyjnych, budowanie relacji z potencjalnym klientem jest uwzględnia- ne już na poziomie założeń koncepcyjnych i znajduje odzwierciedlenie w funk- cjonalności oprogramowania. Ponadto, koszty utrzymania, modernizacji i roz- szerzenia funkcjonalności oprogramowania są istotnym elementem również   ZarZądZanie kosZtami prZedsięwZięć e-biZnesowych 51 w późniejszych etapach realizacji projektów e-biznesowych. Są one konse- kwencją ciągłej konieczności potwierdzania adekwatności rozwiązań ofero- wanych przez produkt z potrzebami i oczekiwaniami użytkownika. Podsumowując, można stwierdzić, że w porównaniu do przedsięwzięcia tra- dycyjnego, przedsięwzięcie e-biznesowe zazwyczaj charakteryzuje się niższy- mi kosztami operacyjnymi, pozyskania nowych klientów, zarządzania relacja- mi z użytkownikami i kosztami promocji oraz reklamy, ale wymaga wyższych środków związanych z wykonaniem i utrzymaniem adekwatności dedykowa- nych rozwiązań teleinformatycznych.  Zakończenie Zarządzanie przedsięwzięciem e-biznesowym ma zapewnić równowagę pro- jektu przez zarządzanie zarówno na etapie przygotowania, wdrażania, jak i wprowadzania zmian: celami, wymaganiami funkcjonalnymi, czasem, kosz- tami, jakością, ryzykiem, relacjami. Finansowe aspekty przedsięwzięcia e- biz- nesowego mające odzwierciedlenie w rachunku ekonomicznym są jednym z głównych ograniczeń projektowych. Powinny one być planowane i kontrolo- wane na równi z zakresem i czasem realizacji projektu. Kluczowe koszty i ko- rzyści są określane już na etapie uzasadnienia biznesowego i wynikają z usta- lonych celów i zidentyfikowanych ryzyk związanych z ich osiągnięciem. Należy podkreślić, że wszystkie wymienione aspekty są ściśle ze sobą powiązane. Ustalenie zakresu projektu i harmonogramu wpływa na jego koszty, ustalenie ram budżetu natomiast determinuje zakres i czas projektu. Przedsięwzięcie e-biznesowe charakteryzuje wysoki stopień innowacyjno- ści i w związku z tym jest ono narażone na wysokie ryzyko, wyższe niż w przy- padku projektów tradycyjnych. W działalności internetowej, częściej niż w innych, poniesione koszty mogą nigdy się nie zwrócić. Dlatego też w takim projekcie należy szczególnie zwracać uwagę na koszty alternatywne, jakimi są koszty utraconych możliwości.  Literatura Ciechan-Kujawa M. (2007), Biznesplan – standardy i praktyka, TNOiK, Toruń. Doligalski T. (2006a), Czym się różni przedsięwzięcie e-biznesowe od tradycyjnego w za- kresie relacji z klientami? (cz. 1), E-mentor, nr 3 (15). Doligalski T. (2006b), Czym się różni przedsięwzięcie e-biznesowe od tradycyjnego w za- kresie relacji z klientami? (cz. 2), E-mentor, nr 4 (16). Marlena Ciechan-Kujawa, Katarzyna Goldmann52 Nojszewski D. (2006), Przegląd modeli e-biznesowych (cz. 1), E-mentor, nr 5 (17). Nojszewski D. (2007), Przegląd modeli e-biznesowych (cz. 2), E-mentor, nr 2 (19). Sojak S. (2012), Rachunkowość zarządcza i rachunek kosztów, TNOiK, Toruń.