#KJ-01-029-Wydymus S u g e r o w a n e c y t o w a n i e : Wydymus, S. (2017). Zróżnicowanie rozwoju społecznego i gospodarczego krajów Unii Europejskiej w świetle metod takso- nomii relatywnej. W: M. Maciejewski, K. Wach (red.), Handel zagraniczny i biznes międzynarodowy we współczesnej gospo- darce. Kraków: Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie, s. 29-45. Zróżnicowanie rozwoju społecznego i gospodarczego krajów Unii Europejskiej w świetle metod taksonomii relatywnej* Stanisław Wydymus Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Wydział Ekonomii i Stosunków Międzynarodowych Katedra Handlu Zagranicznego ul. Rakowicka 27, 31-510 Kraków e-mail: swydymus@op.pl Streszczenie: Celem artykułu jest diagnoza i ocena wyrównywania poziomu rozwoju gospodarczego i standardu życia ludności w krajach Unii Europejskiej w latach 2005-2016. W artykule przeprowadzono analizę porów- nawczą skali dysproporcji pomiędzy poziomem rozwoju gospodarczego i poziomem wynagrodzeń w Polsce na tle pozostałych krajów Unii Europejskiej. Badania miały charakter dynamiczny i dotyczyły weryfikacji hipotezy o wyrównywaniu poziomu rozwoju krajów należących do tego ugrupowania. W analizie zaproponowano nowe podejście do międzynarodowych analiz porównawczych związane z pojęciem taksonomia relatywna, oceniając uzyskane rezultaty także w kontekście bieżącym. Słowa kluczowe: konwergencja, wzrost gospodarczy, rozwój ekonomiczny, Unia Europejska, dysproporcje rozwojowe Klasyfikacja JEL: F02 * Ten rozdział powstał w ramach projektu nr 061/WE-KHZ/02/2017/S/7061 pt. “Konkurencyjność międzynarodowa w perspektywie makro, mezo i mikro” sfinansowanego ze środków przyznanych Wydziałowi Ekonomii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie w ramach dotacji na utrzymanie potencjału badawczego. 1. WSTĘP W ocenie zróżnicowania rozwoju społeczno-gospodarczego krajów Unii Europej- skiej (UE) dominują analizy oparte o informacje dotyczące zazwyczaj odrębnie traktowanych makroekonomicznych wskaźników poziomu rozwoju lub niekiedy badania bardziej zaawansowane wykorzystujące zasady liniowej analizy wielowy- miarowej, gdzie ranking krajów, określony na podstawie wielu wskaźników, doko- nywany jest przy wykorzystaniu różnie zdefiniowanych mierników syntetycznych (taksonomicznych), których interpretacja odległościowa ma bardzo istotne manka- menty natury merytorycznej (Grabiński, Wydymus & Zeliaś, 1989). Stąd w celu zniwelowania tych mankamentów, artykuł stosuje metody taksonomii relatywnej 30 Stanisław Wydymus wprowadzone ostatnio do badań empirycznych (Wydymus, 2013; 2014). Celem ar- tykułu jest diagnoza i ocena wyrównywania poziomu rozwoju gospodarczego i standardu życia ludności w krajach Unii Europejskiej w latach 2005-2016. 2. RELATYWNA WIELOWYMIAROWA ANALIZA PORÓWNAWCZA Określenie relatywnej pozycji danego kraju względem pozostałych jest bowiem wysoce problematyczne a nawet często niemożliwe. Jedynie można określić li- niowy dystans dwóch porównywanych krajów bez zasadności nadania mu jed- noznacznej interpretacji ekonomicznej. Występujące niekiedy w literaturze przedmiotu próby zamiany tego liniowego dystansu na ocenę relatywną nie mają zaś żadnego uzasadnienia zarówno formalnego jak i merytorycznego. W tej sy- tuacji zdecydowanie lepsze rezultaty mogą dać zasady metodologii taksonomii relatywnej, zaproponowanej we wstępnej formie w pracy S. Wydymusa (2013) i rozwinięte w późniejszych publikacjach tego samego autora (Wydymus, 2014). W metodzie tej rozpatrujemy nie poszczególne wskaźniki społeczno-gospodar- cze, które zostają następnie i najczęściej standaryzowane na (0,1), z wszelkimi kłopotliwymi aspektami takiego postępowania, ale wskaźniki zrelatywizowane, zdefiniowane jako ilorazy poszczególnych przyjętych do analizy cech dla każ- dego kraju, w stosunku do wartości w krajach pozostałych, tworzących badaną grupę. Takie podejście umożliwia osiągnięcie zdecydowanie bardziej wiarygod- nych rezultatów wszelkich analiz porównawczych, stanowiących niezbędny ele- ment diagnozy różnych strategii społeczno-ekonomicznych a także, na przykład w ocenie ich odporności na zespół czynników kryzysogennych. Jednym zaś z głównych celów porównawczej analizy rozwoju krajów UE, a jed- nocześnie głównym celem opracowania, jest odpowiedź na jedno z najważniejszych pytań dotyczących realizacji podstawowego zadania integracyjnego, jakim jest wyrów- nywanie poziomu rozwoju gospodarczego i standardu życia ludności w tym ugrupo- waniu. W normalnie rozwijającej się gospodarce, rozwój gospodarczy wyprzedza za- zwyczaj rozwój społeczny, ale skala występującego w tym względzie opóźnienia, ge- nerowana różną dynamiką rozwoju obu tych sfer, powinna podlegać głębszej analizie i stanowić główny wyznacznik długofalowej polityki ekonomicznej krajów. Pomijamy w tym miejscu rozważania na temat ważnego zagadnienia mierze- nia opóźnień czasowych w rozwoju obu omawianych sfer, aczkolwiek propono- wana analiza pośrednio także przedstawia ten problem. Wspomniana relatywna, wielowymiarowa analiza porównawcza powinna przede wszystkim służyć bardziej kompleksowej i obiektywnej ocenie zróżnicowania rozwoju społeczno-gospodar- czego krajów UE, co – jak już zaznaczono wcześniej – stanowi zasadniczy cel prze- prowadzonych w pracy badań empirycznych. Proponowana w tym względzie sto- sunkowo prosta odmiana metody taksonomii relatywnej, w wersji dynamicznej, za- kłada dysponowanie dwoma ciągami trójwymiarowych macierzy informacji G i H, rozwiniętych według przyjętych do analizy wskaźników: Zróżnicowanie rozwoju społecznego i gospodarczego krajów Unii… 31 � → ��g��� , �g��� , … , �g� � � (1) � → ��h��� , �h��� , … , �h� � � (2) gdzie: i, l = 1, … , k - oznacza numerację krajów, j = 1, … , m - numerację wskaźników cząstkowych, t = 1, … , n - numerację lat. Makroekonomiczne cząstkowe zmienne diagnostyczne „g” dotyczą standardu życia ludności, zaś zmienne „h” – poziomu rozwoju gospodarczego. W tym miejscu należy podkreślić, iż zawsze najważniejszym etapem w tego typu badaniach, jest poprawny dobór zmiennych cząstkowych, których konceptualna suma determinuje merytoryczną koncepcję określonej kategorii makroekonomicznej, a tym samym poprawność uzyskanych rezultatów badawczych. Podstawową zmienną okre- ślającą poziom rozwoju gospodarczego jest PKB per capita, mimo różnych ułomności tej kategorii ekonomicznej. Niemniej jednak obok tej zmiennej zaproponować można szereg innych, mierzących osiągnięty poziom rozwoju gospodarczego i potencjału ekonomicznego poszczególnych krajów. W przypadku zaś poziomu życia wymienić można wysokość i rozkład średnich wynagrodzeń lub też wiele innych zmiennych cząstkowych, charakteryzujących ważne aspekty tej kategorii. W pierwszym kroku taksonomicznej analizy relatywnej sformułowanej na potrzeby niniejszego rozdziału pracy, wartości poszczególnych zmiennych roz- woju społecznego „g” oraz gospodarczego „h”, są dla każdego kraju „i” w da- nym roku „t” relatywizowane zgodnie z następującymi wzorami, w zależności od typu prowadzonych badań i typu zmiennych diagnostycznych: ���� = g���/h��� lub ���� = g���/g �� oraz ���� = h���/h ��, gdzie i ≠ l (3) a następnie przedstawione w postaci poniższych ciągów macierzy: #$�%�&��', $�%�&��', … , ��%�& � ( (4) których struktura dla każdego roku „t” jest następująca: )�� = * �%� �⁄ &� �%� �⁄ &��%� �⁄ &� �%� �⁄ &� … �%� �⁄ & … �%� �⁄ & … …�%, �⁄ &� �%, �⁄ &� … …… �%, �⁄ & - (5) Powyższe macierze zrelatywizowanych wskaźników w całym badanym okresie oznaczają w dynamicznym modelu taksonomii relatywnej, duży zbiór informacji liczbowych a tym samym konieczność używania wielu subskryptów przy ich teore- tycznym zapisie, co wynika z wielowymiarowości wszelkich zagadnień ekonomicz- nych, zwłaszcza w międzynarodowych badaniach porównawczych. Wielkości „q” w ciągu macierzy (5) są pozbawione miana i przyjmują różne wartości przedstawia- jące relację na przykład wynagrodzeń do osiągniętego poziomu PKB z następującą interpretacją: im większa wartość wskaźnika tym rozwój społeczny lepiej przedsta- wia się na tle osiągniętego poziomu rozwoju gospodarczego. Jeżeli zaś omawiane wartości są mniejsze – interpretacja jest przeciwna i niekorzystna. 32 Stanisław Wydymus Zaznaczyć należy, że w prowadzonych wielowymiarowych analizach takso- nomii relatywnej o charakterze międzynarodowym przyjmuje się, że wszystkie przyjęte wskaźniki (cechy) mają pozytywną interpretację przy ocenie pozycji da- nego kraju wśród pozostałych, czyli mają interpretację stymulant. Osiągniecie ta- kiej sytuacji jest stosunkowo łatwe poprzez ewentualne przekształcenia ilorazowe wskaźników mających interpretację przeciwną (destymulanty). Ciąg macierzy )�� jest podstawą stosowania jednej z odmian metody tak- sonomii relatywnej, w której określa się relacje osiągniętego standardu życia ludności w poszczególnych krajach w stosunku do poziomu rozwoju gospodar- czego, ale w porównaniu z wszystkimi pozostałymi krajami tworzącymi badaną grupę. Umożliwia to określenie skali relatywnej rozbieżności pomiędzy osią- gniętym poziomem życia ludności a poziomem rozwoju gospodarczego w po- szczególnych krajach. W wersji najprostszej, w której dysponujemy tylko dwoma zmiennymi diagnostycznymi czyli wartością wynagrodzeń i produktu krajowego brutto na 1 mieszkańca, oblicza się cząstkowe wskaźniki dysproporcji rozwoju społecznego i rozwoju gospodarczego, uwzględniając tylko pojedyncze kolumny z poszczególnych macierzy należących do ciągu macierzy ): .� � = ���/� � (6) tworząc z nich ciąg macierzy / o następującej strukturze: /� = 0 1 .%� �⁄ &�.%� �⁄ &� 1 … .%� ,⁄ &�… .%� ,⁄ &�… ….%, �⁄ &� .%, �⁄ &� … …… 1 1 (7) Mierniki cząstkowe „ci/l” oceniające skalę dysproporcji osiągniętego po- ziomu życia do rozwoju gospodarczego każdego kraju w relacji do krajów po- zostałych tworzących badaną grupę, przyjmują wartości oscylujące wokół jed- ności. Mniejsze od 1 wartości mierników „c” oznaczają sytuację niekorzystną dla danego kraju, bowiem poziom życia ludności jest wtedy relatywnie niższy w stosunku do osiągniętego poziomu rozwoju gospodarczego w porównaniu do poszczególnych krajów badanej grupy. Wartości zaś powyżej 1 oznaczają sytuację przeciwną, czyli relatywną przewagę danego kraju nad pozostałymi. Arbitralnie można przyjąć, iż sytuacja względnie normalna występuje gdy cząstkowe wskaźniki dysproporcji przyjmują wartości ze złotego przedziału [0.8-1.2]. Przekroczenie tego przedziału nie znajduje racjonalnego uzasadnie- nia merytorycznego i wymaga pogłębionej analizy przyczyn takiego stanu. Ze względu na przyjęcie do badań tylko dwóch zmiennych diagnostycznych, czyli prowadząc analizę dwuwymiarową, nie przedstawiono dalszych zasad meto- dologii taksonomii relatywnej, odsyłając czytelnika do pracy [4]. Zróżnicowanie rozwoju społecznego i gospodarczego krajów Unii… 33 3. ŹRÓDŁA DANYCH I WYNIKI OBLICZEŃ STATYSTYCZNYCH W prowadzonych wstępnych badaniach, realizując postawione cele, ograniczono się, jak już wspomniano, tylko do dwóch wskaźników a mianowicie: PKB per ca- pita według parytetu siły nabywczej (PPS) w dolarach amerykańskich (elementy macierzy informacji G) we wszystkich 27 krajach UE (w badaniach nie uwzględ- niono Chorwacji) w latach 2005, 2008, 2011, 2016 oraz średnie miesięczne wyna- grodzenie w dolarach w tych samych latach (elementy macierzy H). Informacje zostały uzyskane z Euromonitor International, jak i z innych publikacji Eurostatu, powszechnie dostępnych, a na użytek poniższych badań przechowywanych w komputerowym banku informacji Katedry Handlu Zagra- nicznego Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie. Na marginesie należy wspomnieć, że w różnych latach mogą występować informacje z różnymi jed- nostkami miary (np. euro lub dolary amerykańskie), co w analizie relatywnej nie ma znaczenia. Również, nie mają znaczenia różne sposoby pomiaru kate- gorii ekonomicznych, byle tylko dotyczyły wszystkich analizowanych krajów. Wykorzystując informacje statystyczne dotyczące PKB per capita i śred- nich miesięcznych wynagrodzeń, można dać prostą odpowiedź na ważne pyta- nie, czy w badanym okresie 2005-2016 następował proces wyrównywania się poziomu rozwoju gospodarczego i poziomu wynagrodzeń w krajach Unii Euro- pejskiej. W tym celu obliczono dla każdego roku współczynniki zmienności Vt oraz współczynniki asymetrii At, przedstawiając wyniki w tabeli 1. Tabela 1. Wartości współczynników zmienności Vt oraz asymetrii rozkładu At Współczynnik 2005 2008 2011 2016 PKB per capita Vt 46,0% 45,3% 49,5% 64,2% At 1,580 2,363 2,072 1,578 Wynagrodzenia Vt 64,4% 58,9% 59,7% 54,1% At 0,165 0,240 0,218 0,278 Źródło: obliczenia własne z wykorzystaniem programu Statgraph. Wyniki zawarte w tabeli 1 jednoznacznie wskazują, że na przestrzeni bada- nych lat dysproporcje rozwoju gospodarczego pomiędzy krajami UE nie tylko nie uległy zmniejszeniu lecz nawet się powiększyły. O tym świadczą wysokie współ- czynniki zmienności oraz dodatnie i bardzo wysokie współczynniki asymetrii roz- kładu PKB per capita, oznaczające szybszy rozwój grupy krajów najwyżej rozwi- niętych w badanym ugrupowaniu. Współczynniki zaś zmienności wynagrodzeń w Unii Europejskiej są także na wysokim poziomie, co świadczy o głębokim zróż- nicowaniu ceny pracy w przekroju wszystkich krajów tego ugrupowania, ale jed- nocześnie zanotować można ich zauważalną tendencję spadkową. Niestety, w ba- 34 Stanisław Wydymus danych latach rosną dodatnie wartości współczynników asymetrii, co oznacza, po- dobnie jak w przypadku rozwoju gospodarczego, aczkolwiek w zdecydowanie mniejszym stopniu, oddalanie się grupy krajów najwyżej rozwiniętych. Analiza powyższego jednowymiarowego typu, nie jest jednak celem pro- wadzonych badań. Aby dokładniej przedstawić relacje poziomu wynagrodzeń w stosunku do osiągniętego poziomu rozwoju gospodarczego w krajach Unii Europejskiej obliczono elementy macierzy C dla Polski i innych krajów UE w przekroju czterech badanych lat 2005, 2008, 2011 i 2016, przedstawiając tylko (ze względu na ograniczone ramy pracy) pełne wyniki dla roku 2016, oraz tylko te, które dotyczą Polski w latach pozostałych (Tabela 2). Tabela 2. Cząstkowe mierniki dysproporcji PKB i wynagrodzeń „Ci/l” dla Polski w latach 2005, 2008 i 2011 Kraj 2005 2008 2011 Austria 0,582 0,631 0,520 Belgia 0,510 0,535 0,443 Bułgaria 2,706 2,382 1,778 Cypr 0,610 0,711 0,562 Dania 0,419 0,461 0,362 Estonia 1,479 1,257 0,962 Finlandia 0,550 0,621 0,463 Francja 0,551 0,595 0,474 Grecja 0,730 0,803 0,612 Hiszpania 0,706 0,756 0,557 Holandia 0,547 0,619 0,483 Irlandia 0,508 0,501 0,401 Litwa 1,653 1,484 1,415 Luksemburg 0,839 1,016 0,794 Łotwa 1,697 1,285 1,081 Malta 0,812 0,905 0,742 Niemcy 0,567 0,651 0,539 Portugalia 0,826 0,891 0,727 Czechy 1,439 1,262 0,995 Rumunia 1,643 1,509 1,314 Słowacja 1,116 1,314 0,999 Słowenia 0,770 0,805 0,577 Szwecja 0,579 0,653 0,490 Węgry 1,045 1,075 0,988 Wielka Brytania 0,471 0,546 0,455 Włochy 0,627 0,691 0,543 Źródło: obliczenia własne z wykorzystaniem programu Statgraph. Analizując powyższą tabelę i uwzględniając rezultaty badań zawarte w pracy (Wydymus, 2014) można stwierdzić, iż wartości cząstkowych mierników „ci/l” w roku 2005, czyli w pierwszym roku po największym rozszerzeniu UE, wskazują Zróżnicowanie rozwoju społecznego i gospodarczego krajów Unii… 35 na ogromne dysproporcje rozwoju gospodarczego i poziomu wynagrodzeń. Mier- niki te wahają się bowiem Od 0,155 (Bułgaria) do 5,745 (Wielka Brytania). Na najniższym biegunie oznaczającym niedoszacowanie wynagrodzeń znajduje się (spośród badanych krajów) Bułgaria, Litwa i Słowacja, zaś na biegunie najwyż- szym, oznaczającym relatywną przewagę poziomu wynagrodzeń, jest Wielka Bry- tania, Irlandia i Francja. Polska w roku 2005 miała relatywną przewagę poziomu wynagrodzeń w stosunku do Bułgarii, Estonii, Litwy, Łotwy, Czech, Rumunii, Sło- wacji i Węgier. W stosunku do pozostałych krajów płace w naszym kraju były za- niżone w relacji do osiągniętego poziomu rozwoju gospodarczego. Największa nie- korzystna dysproporcja wystąpiła w przypadku Wlk. Brytanii, Danii, Belgii, Irlan- dii i Francji. W cytowanej wcześniej pracy (Wydymus, 2014) przedstawione są re- latywne cząstkowe mierniki dysproporcji rozwoju gospodarczego i poziomu wy- nagrodzeń w roku 2008, czyli w roku rozpoczęcia światowego kryzysu gospodar- czego. Wartości wskaźników zawartych w tabelach zamieszczonych w cytowanej pracy wskazują, iż w roku 2008 nie nastąpiły zasadnicze zmiany w zakresie dys- proporcji rozwoju gospodarczego i poziomu wynagrodzeń w krajach Unii Europej- skiej. Odnotować jednak należy poprawę sytuacji w większości krajów słabiej roz- winiętych, które przystąpiły do UE w 2004 roku. Wyraźnej poprawie uległa sytua- cja na Łotwie, w Czechach i na Słowacji. W Polsce polepszeniu uległa relatywna dysproporcja rozwoju gospodarczego i ceny pracy w stosunku do większości kra- jów wyżej rozwiniętych. Pogorszeniu – o ile można to w ten sposób oceniać – ule- gła sytuacja w relacji do takich krajów jak Bułgaria, Estonia, Litwa, Łotwa, Rumu- nia, Węgry oraz Czechy. W następnych tabelach pracy (Wydymus, 2014) przedsta- wiona jest sytuacja w zakresie dysproporcji obu badanych wskaźników w roku 2011, czyli w roku największego nasilenia kryzysu gospodarczego. Analiza cząst- kowych mierników dysproporcji rozwoju gospodarczego i płac w Unii Europej- skiej w roku największego nasilenia kryzysu wskazuje na zasadnicze zmiany jakie nastąpiły w tym okresie. Poprawiła się sytuacja w większości krajów, które w 2004 roku przystąpiły do UE. Sytuacja w Polsce uległa zaś drastycznemu pogorszeniu. Wynagrodzenia w naszym kraju relatywnie spadły w stosunku do osiągniętego po- ziomu rozwoju gospodarczego w przypadku wszystkich krajów UE. Największy spadek nastąpił w stosunku do takich krajów jak Słowenia (o 28,3%), Hiszpania (o 26,4%), Bułgaria (o 25,4%), Finlandia (o 25,5%) a także Irlandia (o 20,0%), Grecja (o 23,8%), Portugalia (o 18,4%) czy też Cypr (o 21,0%) – a więc kraje, które uważa się za najbardziej doświadczone kryzysem gospodarczym. Ogromny dystans istniejący między relacją poziomu rozwoju gospodarczego a relacją wynagrodzeń jest dla naszego kraju tym bardziej niezrozumiały, bowiem zgodnie z najnowszymi informacjami OECD, Polacy przepracowali w roku 2011 średnio 1939 godzin w skali roku, zaś średnia unijna wyniosła tylko 1776 godzin. Pozostawiając Czy- telnikowi dokładną analizę indywidualnych mierników skali dysproporcji osiągnię- tego rozwoju gospodarczego i poziomu wynagrodzeń dotyczących Polski w latach 2005, 2008 i 2011, które zostały zawarte w tabeli 2, dokonano obliczenia cząstko- wych mierników dysproporcji PKB i wynagrodzeń cil w roku 2016, przedstawiając rezultaty obliczeniowe w poniższej tabeli 3. 36 Stanisław Wydymus Tabela 3. Cząstkowe mierniki dysproporcji PKB i wynagrodzeń w UE „Cil” w roku 2016 a) Kraj A u st ri a B el gi a B u łg ar ia C yp r D an ia E st on ia F in la n d ia F ra n cj a G re cj a Austria 1 0,967 0,924 0,796 0,866 0,879 0,871 0,855 0,941 Belgia 1,035 1 0,956 0,824 0,898 0,910 0,902 0,886 0,974 Bułgaria 1,083 1,048 1 0,862 0,939 0,952 0,944 0,926 1,019 Cypr 1,256 1,216 1,161 1 1,089 1,105 1,095 1,075 1,182 Dania 1,152 1,115 1,065 0,917 1 1,014 1,005 0,986 1,085 Estonia 1,137 1,101 1,051 0,905 0,986 1 0,991 0,973 1,070 Finlandia 1,147 1,110 1,060 0,913 0,995 1,009 1 0,982 1,080 Francja 1,169 1,132 1,081 0,931 1,014 1,029 1,019 1 1,101 Grecja 1,062 1,028 0,982 0,846 0,921 0,934 0,926 0,909 1 Hiszpania 1,258 1,217 1,162 1,001 1,091 1,106 1,097 1,076 1,184 Holandia 0,928 0,898 0,858 0,739 0,805 0,816 0,809 0,794 0,873 Irlandia 0,704 0,681 0,650 0,560 0,610 0,619 0,613 0,602 0,662 Litwa 0,829 0,803 0,766 0,660 0,719 0,730 0,723 0,710 0,781 Luksemburg 0,638 0,619 0,591 0,509 0,554 0,562 0,557 0,547 0,601 Łotwa 1,027 0,994 0,947 0,817 0,890 0,903 0,895 0,878 0,966 Malta 0,869 0,841 0,803 0,692 0,753 0,764 0,757 0,743 0,817 Niemcy 1,096 1,061 1,013 0,873 0,951 0,964 0,956 0,937 1,032 Polska 1,098 1,063 1,015 0,874 0,952 0,966 0,957 0,939 1,033 Portugalia 1,006 0,974 0,930 0,801 0,873 0,885 0,877 0,861 0,947 Czechy 0,818 0,791 0,755 0,651 0,709 0,719 0,713 0,699 0,769 Rumunia 1,035 1,002 0,957 0,824 0,898 0,910 0,902 0,886 0,974 Słowacja 0,829 0,803 0,766 0,660 0,719 0,730 0,723 0,710 0,781 Słowenia 1,008 0,976 0,931 0,802 0,874 0,887 0,879 0,862 0,949 Szwecja 1,023 0,990 0,946 0,815 0,887 0,900 0,892 0,875 0,963 Węgry 0,865 0,837 0,799 0,689 0,750 0,761 0,754 0,740 0,814 Wielka Brytania 1,144 1,107 1,057 0,911 0,992 1,006 0,997 0,978 1,077 Włochy 1,334 1,291 1,233 1,062 1,157 1,174 1,163 1,141 1,256 b) Kraj H is zp an ia H ol an d ia Ir la n d ia L it w a L u k se m - b u rg Ł ot w a M al ta N ie m cy P ol sk a Austria 0,795 1,076 1,420 1,206 1,563 0,974 1,152 0,912 0,911 Belgia 0,823 1,115 1,470 1,249 1,619 1,009 1,193 0,944 0,943 Bułgaria 0,861 1,166 1,538 1,307 1,693 1,055 1,248 0,988 0,987 Cypr 0,998 1,353 1,784 1,516 1,964 1,224 1,448 1,146 1,145 Dania 0,916 1,241 1,637 1,391 1,802 1,123 1,328 1,051 1,050 Zróżnicowanie rozwoju społecznego i gospodarczego krajów Unii… 37 Kraj H is zp an ia H ol an d ia Ir la n d ia L it w a L u k se m - b u rg Ł ot w a M al ta N ie m cy P ol sk a Estonia 0,904 1,225 1,615 1,372 1,778 1,108 1,310 1,037 1,036 Finlandia 0,912 1,236 1,630 1,385 1,794 1,118 1,322 1,047 1,046 Francja 0,930 1,259 1,661 1,411 1,829 1,140 1,348 1,067 1,066 Grecja 0,844 1,144 1,509 1,282 1,661 1,035 1,224 0,969 0,968 Hiszpania 1 1,354 1,787 1,518 1,967 1,226 1,450 1,147 1,147 Holandia 0,738 1 1,318 1,120 1,451 0,905 1,070 0,847 0,845 Irlandia 0,559 0,758 1 0,849 1,100 0,686 0,811 0,642 0,641 Litwa 0,659 0,893 1,178 1 1,297 0,808 0,956 0,757 0,756 Luksemburg 0,508 0,688 0,908 0,771 1 0,623 0,737 0,583 0,582 Łotwa 0,816 1,106 1,458 1,239 1,605 1 1,183 0,937 0,936 Malta 0,690 0,953 1,234 1,048 1,358 0,847 1 0,792 0,791 Niemcy 0,872 1,181 1,557 1,323 1,714 1,069 1,263 1 0,999 Polska 0,873 1,182 1,560 1,325 1,717 1,070 1,265 1,002 1 Portugalia 0,800 1,084 1,429 1,214 1,574 0,981 1,160 0,918 0,917 Czechy 0,650 0,880 1,161 0,987 1,278 0,797 0,942 0,746 0,745 Rumunia 0,823 1,115 1,470 1,249 1,619 1,009 1,193 0,944 0,943 Słowacja 0,659 0,893 1,178 1,001 1,297 0,808 0,956 0,757 0,756 Słowenia 0,901 1,085 1,432 1,216 1,576 0,982 1,162 0,919 0,918 Szwecja 0,813 1,102 1,453 1,235 1,600 0,997 1,179 0,933 0,932 Węgry 0,688 0,932 1,229 1,044 1,353 0,843 0,997 0,789 0,788 Wielka Brytania 0,909 1,232 1,625 1,381 1,789 1,115 1,318 1,044 1,043 Włochy 1,061 1,437 1,895 1,610 2,087 1,301 1,538 1,217 1,216 c) Kraj P or tu ga li a C ze ch y R u m u n ia S ło w ac ja S ło w en ia S zw ec ja W ęg ry W ie lk a B ry ta n ia W ło ch y Austria 0,999 1,223 0,965 1,204 0,991 0,976 1,155 0,874 0,749 Belgia 1,028 1,267 0,999 1,247 1,026 1,011 1,197 0,905 0,776 Bułgaria 1,075 1,325 1,046 1,305 1,073 1,058 1,252 0,947 0,812 Cypr 1,248 1,538 1,213 1,512 1,245 1,227 1,452 1,098 0,941 Dania 1,145 1,411 1,113 1,389 1,142 1,126 1,332 1,008 0,864 Estonia 1,129 1,392 1,098 1,370 1,127 1,111 1,315 0,994 0,852 Finlandia 1,140 1,404 1,108 1,382 1,137 1,121 1,326 1,003 0,860 Francja 1,162 1,432 1,129 1,409 1,159 1,142 1,352 1,022 0,876 Grecja 1/055 1,300 1,026 1,280 1,053 1,038 1,228 0,929 0,796 Hiszpania 1,249 1,540 1,215 1,516 1,247 1,229 1,454 1,100 0,943 Holandia 0,922 1,137 0,896 1,118 0,920 0,906 1,073 0,811 0,696 Irlandia 0,699 0,861 0,680 0,848 0,698 0,687 0,813 0,615 0,527 Litwa 0,824 1,015 0,801 0,999 0,822 0,810 0,959 0,725 0,622 38 Stanisław Wydymus Kraj P or tu ga li a C ze ch y R u m u n ia S ło w ac ja S ło w en ia S zw ec ja W ęg ry W ie lk a B ry ta n ia W ło ch y Luksemburg 0,635 0,782 0,617 0,770 0,634 0,624 0,739 0,559 0,479 Łotwa 1,020 1,257 0,991 1,237 1,018 1,003 1,187 0,898 0,769 Malta 0,862 1,063 0,839 1,047 0,861 0,848 1,005 0,759 0,651 Niemcy 1,089 1,342 1,059 1,321 1,087 1,071 1,267 0,958 0,822 Polska 1,091 1,344 1,060 1,323 1,089 1,072 1,269 0,960 0,823 Portugalia 1 1,232 0,972 1,212 0,998 0,983 1,163 0,880 0,754 Czechy 0,812 1 0,790 0,985 0,810 0,799 0,945 0,715 0,613 Rumunia 1,028 1,267 1 1,247 1,026 1,011 1,197 0,905 0,776 Słowacja 0,824 1,015 0,801 1 0,822 0,810 0,959 0,725 0,622 Słowenia 1,001 1,234 0,973 1,214 1 0,985 1,165 0,881 0,755 Szwecja 1,016 1,253 0,988 1,233 1,014 1 1,183 0,895 0,767 Węgry 0,859 1,059 0,836 1,042 0,858 0,845 1 0,756 0,648 Wielka Brytania 1,136 1,400 1,105 1,378 1,174 1,117 1,322 1 0,857 Włochy 1,325 1,633 1,289 1,608 1,324 1,303 1,542 1,167 1 Źródło: obliczenia własne z wykorzystaniem programu Statgraph. Wykorzystując pełne informacje dotyczące cząstkowych wskaźników dysproporcji wynagrodzeń i wielkości PKB zawartych w tabeli 3, obliczono syntetyczne mierniki dysproporcji Wit zgodnie ze wzorem: 2�� = � %,3�& ∑ ∑ .%� 5⁄ &��,�,56�7�6� , gdzie i ≠ l (8) który w przypadku prowadzonych badań przyjął zdecydowanie bardziej uproszczoną postać, ze względu na fakt, iż m=1. Wartości syntetycznych mier- ników badanych dysproporcji Wit dla wszystkich krajów Unii Europejskiej w latach 2005, 2008, 2011 i 2016, zawiera tabela 4. W tym miejscu warto przypomnieć, iż mierniki syntetyczne Wit oscylują wo- kół jedności. Mniejsze od 1 wartości oznaczają sytuację niekorzystną dla danego kraju, bowiem wynagrodzenia są wtedy relatywnie niższe w stosunku do osiągnię- tego poziomu rozwoju gospodarczego średnio w całej badanej grupie krajów. War- tości zaś powyżej 1 oznaczają sytuację przeciwną, czyli relatywną przewagę wy- nagrodzeń danego kraju nad średnim poziomem rozwoju gospodarczego we wszystkich pozostałych krajach tworzących badane ugrupowanie. Analiza mierni- ków syntetycznych przedstawionych w tabeli 4 wskazuje na ogromne zróżnicowa- nie relacji osiągniętego poziomu rozwoju gospodarczego i płac w krajach Unii Eu- ropejskiej. Zróżnicowanie wartości syntetycznego miernika „Wit” w poszczegól- nych latach analizy, mierzone współczynnikiem zmienności jest następujące: V2005 = 41,6%, V2008 = 36,1%, V2011= 37,2% zaś w roku 2016 V2016 = 17,0%. Pomijając tymczasem radykalną zmianę jaką przyniósł rok 2016, można w tym miejscu stwierdzić, że na przestrzeni lat 2005-2008 nastąpił pewien spadek skali dyspro- porcji w całej grupie krajów UE, lecz niestety w czasie kryzysu skala badanych Zróżnicowanie rozwoju społecznego i gospodarczego krajów Unii… 39 dysproporcji istotnie wzrosła. W roku 2011 największego nasilenia kryzysu, rela- tywne pogorszenie sytuacji nastąpiło w takich krajach jak Austria, Belgia, Łotwa, Niemcy, Rumunia, Węgry, Wielka Brytania i Polska. Relatywny wzrost płac w sto- sunku do osiągniętego poziomu rozwoju gospodarczego nastąpił zaś w takich wy- soko rozwiniętych krajach jak Szwecja, Finlandia, Dania, Francja a także w kra- jach, które są w strefie największego zagrożenia kryzysem jak Cypr, Grecja, Irlan- dia, Hiszpania, Słowenia, Włochy. Sytuacja ta wydaje się być jednak całkowicie niezrozumiała i zarazem dyskusyjną. W krajach największego zagrożenia kryzy- sem relacja płac do poziomu rozwoju gospodarczego relatywnie wzrosła, co na- rzuca nowy punkt widzenia w ocenie skutków kryzysu gospodarczego. Z informa- cji zawartych w tabeli 4 wynika, iż w ujęciu relatywnym w stosunku do wszystkich krajów UE, to Polska najbardziej ucierpiała w okresie 2008-2011, czyli w okresie Tabela 4. Wartości syntetycznych mierników dysproporcji wynagrodzeń i rozwoju gospo- darczego Wit lata kraj 2005 2008 2011 2016 Austria 1,650 1,521 1,499 1,009 Belgia 1,888 1,790 1,760 1,047 Bułgaria 0,355 0,403 0,439 1,096 Cypr 1,575 1,350 1,387 1,278 Dania 2,292 2,082 2,154 1,169 Estonia 0,650 0,764 0,811 1,153 Finlandia 1,748 1,546 1,683 1,164 Francja 1,742 1,613 1,650 1,187 Grecja 1,317 1,196 1,275 1,075 Hiszpania 1,361 1,270 1,400 1,280 Holandia 1,758 1,551 1,608 0,934 Irlandia 1,891 1,919 1,945 0,699 Litwa 0,581 0,647 0,647 0,831 Luksemburg 1,146 0,946 0,982 0,631 Łotwa 0,566 0,747 0,722 1,038 Malta 1,184 1,061 1,052 0,872 Niemcy 1,694 1,475 1,448 1,111 Polska 0,961 0,960 0,780 1,112 Portugalia 1,163 1,077 1,073 1,017 Czechy 0,668 0,760 0,784 0,819 Rumunia 0,585 0,636 0,593 1,047 Słowacja 0,594 0,731 0,780 0,831 Słowenia 1,248 1,192 1,352 1,018 Szwecja 1,659 1,470 1,592 1,034 Węgry 0,919 0,893 0,789 0,868 Wielka Brytania 2,040 1,758 1,715 1,161 Włochy 1,533 1,389 1,435 1,360 Źródło: obliczenia własne z wykorzystaniem programu Statgraph. 40 Stanisław Wydymus największego natężenia kryzysu. Spadek syntetycznego miernika dysproporcji „W” w Polsce w roku 2011 w stosunku do roku 2008 wyniósł aż 18,8% i jest zdecydo- wanie największy wśród wszystkich krajów Unii Europejskiej. Powstaje zatem pro- blem, jak mierzyć i oceniać skutki kryzysu. Uwzględnianie tylko makroekonomicz- nych wskaźników rozwoju gospodarczego bez analizy różnych mierników po- ziomu życia ludności, jest zdecydowanie jednostronne i nazbyt proste. Kraje, które miały wyraźne problemy z potęgującym się w latach 2008-2011 kryzysem gospo- darczym, takie jak Cypr, Grecja, Hiszpania, Irlandia, Słowenia czy też Włochy, zanotowały w tym czasie relatywny wzrost wynagrodzeń w stosunku do osiągnię- tego poziomu rozwoju gospodarczego, mierzonym najważniejszym (mimo różnych zastrzeżeń) wskaźnikiem makrowydajności społecznej, jakim jest PKB per capita. To zrozumiałe, że lata kryzysu są specyficzne w relatywnej analizie ekonomicznej, ale tylko w pewnym stopniu można tłumaczyć taką sytuację spadkiem PKB w kra- jach najbardziej objętych kryzysem, co objawia się oczywiście wzrostem mierni- ków „Wit”. Tłumaczenie to zarazem jednak pogłębia jeszcze bardziej swoisty para- doks relatywnego wzrostu poziomu życia w takich krajach, które najbardziej ucier- piały pod względem spadku PKB. W krajach zaś stabilnych gospodarczo, takich jak Austria, Belgia, Niemcy czy też Wielka Brytania, nastąpił w badanym okresie relatywny spadek płac w stosunku do poziomu rozwoju gospodarczego. Niewielki wzrost miernika syntetycznego charakteryzuje zaś takie stabilne gospodarczo kraje jak Dania, Finlandia, Francja, Luksemburg, Holandia oraz Szwecja. 4. WNIOSKI BADAWCZE I KONKLUZJE KOŃCOWE Pomijając generalny wniosek o ogromnych dysproporcjach rozwoju gospodar- czego i poziomu wynagrodzeń jakie występują pomiędzy wysoko i słabiej rozwi- niętymi krajami UE, można wskazać na dwa kraje, które na tle wszystkich pozo- stałych wyraźnie się odróżniają. Jednym z nich jest Bułgaria, która mimo najbar- dziej drastycznie zaniżonego nominalnego poziomu wynagrodzeń ustawicznie po- prawia swoją pozycję, zaś drugim jest Polska, która najbardziej straciła na relacji płac i osiągniętego poziomu rozwoju gospodarczego w czasie trwania kryzysu go- spodarczego. Wartość syntetycznego miernika Wit w latach kryzysu gospodarczego najbardziej spadła w Polsce (aż o 21,2% w średniej relacji do krajów UE-15 i o 18,4% w przypadku UE-12, czyli krajów, które wraz z Polską weszły w 2004 roku do UE). Często prowadzona ocena skutków kryzysu w oparciu o jednowy- miarowe wskaźniki makroekonomiczne dotyczące rozwoju gospodarczego, wydaje się być zatem zbyt mało wiarygodna. Płace w Polsce były w analizowanym okresie zdecydowanie relatywnie zaniżone w stosunku do skali zróżnicowania PKB jako również przybliżonej miary efektywności i makrowydajności kapitału ludzkiego. Uderzająca jest zwłaszcza relatywna dysproporcja wynagrodzeń w naszym kraju w stosunku do krajów, które miały największe problemy gospodarcze w okresie kryzysu – Grecja, Cypr, Włochy, Irlandia, Hiszpania. Jakiekolwiek próby wyja- śnienia tej sytuacji, związane z efektywnością pracy, koniecznością utrzymania ni- Zróżnicowanie rozwoju społecznego i gospodarczego krajów Unii… 41 skich kosztów pracy ze względu na konkurencyjność naszego eksportu czy też ko- niecznością zwiększania kosztowej atrakcyjności naszego kraju dla inwestorów za- granicznych, nie miały i nie mają istotnego merytorycznego uzasadnienia. Skala omawianych dysproporcji w stosunku do zdecydowanej większości krajów UE była zbyt duża aby tego typu argumenty mogły być przekonujące. Pewne zastrze- żenia a zarazem poprawki, jakie można wprowadzić do przedstawionej analizy dys- proporcji rozwojowych ze względu na siłę nabywczą dochodów krajowych, muszą zostać przynajmniej w części skompensowane faktem, że mieszkańcy naszego kraju często spędzają wczasy w innych krajach UE lub też do nich licznie podróżują i tam wydają w Polsce zarobione pieniądze. Relacje cenowe w krajach Wspólnoty, coraz bardziej się jednak zmniejszające, tylko w części mogą tłumaczyć skalę ist- niejących dysproporcji płacowych. W niniejszym opracowaniu analizowane są re- latywne dysproporcje rozwoju gospodarczego i poziomu życia ludności w krajach UE, a zatem różnice cenowe powinny być rozpatrywane symetrycznie w ugrupo- waniu krajów, w których istnieją i potęgują się wzajemne przepływy ludności. Skala analizowanych relatywnych dysproporcji PKB i wynagrodzeń była zatem nie do przyjęcia, a fakt że dysproporcje te wzrosły w latach kryzysu gospodarczego, źle świadczy o realizacji głównego celu integracyjnego jakim jest wyrównywanie poziomu życia w całej Wspólnocie. Wielkość omawianych dysproporcji była by zapewne większa, gdyby w analizie przyjęto nie wartości średnich wynagrodzeń ale wartości ich mediany. Duża asymetria prawostronna rozkładu wynagrodzeń w naszym kraju, wyrażona stosunkowo dużą i jedną z największych w Europie do- datnią różnicą średnich płac i ich mediany, zdecydowanie pogłębiłaby i zaostrzyła wyprowadzone wnioski. Według danych Eurostatu z 2006 roku relacja średnich płac w Polsce do ich mediany wyniosła 1,28 co w porównaniu do innych krajów UE oznacza jedną z największych dysproporcji rozkładu. Przykładowo w bardziej rozwiniętych krajach tak zdefiniowany wskaźnik asymetrycznej dysproporcji płac był następujący: Belgia – 1,11, Dania – 1,07, Finlandia – 1,13, Francja – 1,17, Niemcy – 1,06, Szwecja – 1,09. Ogromna skala dysproporcji wynagrodzeń i osią- gniętego poziomu rozwoju gospodarczego w Unii Europejskiej nasuwa szereg uwag co do poprawności oceny skutków kryzysu gospodarczego. Wydaje się, że ówczesny kryzys był w dużym stopniu objawem zdecydowanie zbyt dużego odej- ścia od reguł gospodarki towarowo-pieniężnej. W warunkach dominującego wów- czas ale także po części nadal, neoliberalizmu globalnego, z nadmierną wiarą w „niewidzialną rękę” rynku, mieliśmy do czynienia z coraz częściej wtedy uży- wanym pojęciem „casino-kapitalizmu”, gdzie pieniądz staje się nazbyt często ce- lem działań spekulacyjnych, a nie środkiem realizacji zasadniczych celów gospo- darki towarowo-pieniężnej. Nakazem zatem chwili pozostawała zwłaszcza wcze- śniej a także nadal, konieczność szerszego i skutecznego współdziałania na rzecz przywrócenia elementarnych funkcji pieniądza w unijnej gospodarce towarowo-pie- niężnej a tym samym przypomnienie przecież zasadniczego paradygmatu ekonomii, że źródłem bogactwa społeczeństw jest praca, a nie spekulacja obrotem pieniądza. Tego typu konkluzja jest zasadniczo związana z wynikami zrealizowanych w tym opracowaniu badań, dotyczących okresu minionego kryzysu gospodarczego. 42 Stanisław Wydymus Wracając w tym miejscu do interpretacji wyników badań dotyczących roku 2016, należy stwierdzić iż nastąpiła w tym względzie radykalna zmiana. Zróżnico- wanie dysproporcji wynagrodzeń w stosunku do PKB zdecydowanie zmniejszyło się w krajach Unii Europejskiej. Współczynnik zmienności syntetycznych wskaźni- ków „Wit” zmniejszył się do 17% czyli ponad dwukrotnie w stosunku do roku 2011 i prawie trzykrotnie w stosunku do roku 2005. W zakresie poszczególnych krajów nastąpiło radykalne przetasowanie na korzyść krajów słabiej rozwiniętych gospo- darczo. Sytuacja Polski poprawiła się w sposób zasadniczy. Odnotowaliśmy ogromny postęp w zakresie polityki społecznej. Gdyby w wynagrodzeniach uwzględnić ostatnie decyzje dotyczące zwiększenia płacy minimalnej a także wy- płaty związane ze sferą socjalną, wówczas nasza pozycja na tle innych krajów UE byłaby jeszcze lepsza. W tym miejscu należy jeszcze raz podkreślić, że prowadzona analiza ma charakter relatywny zaś skala dysproporcji absolutnych stawia jeszcze duże wyzwania naszej gospodarce. Pozostawiając na uboczu rozważania na tematy polityczne, należy jednoznacznie stwierdzić, iż Polska zanotowała w roku 2016 nie- bywały sukces w zakresie relacji wynagrodzeń do PKB. Największy sukces odno- towała jednak w roku 2016 Bułgaria i Rumunia. Na pozycje sensownych dyspro- porcji, w granicach 0,9-1,2, zeszły tak bogate kraje jak: Belgia, Francja, Dania, Fin- landia, Holandia, Szwecja, Wlk. Brytania a także Niemcy. Relatywnie słabo popra- wiły swoją pozycję takie kraje jak Węgry, Słowacja czy też Czechy. Należy w tym miejscu stwierdzić, że przeprowadzone badania, zgodnie z proponowanymi regu- łami taksonomii relatywnej, w prostym dwuwymiarowym układzie, mają jednak w dużym stopniu charakter wstępny i rozpoznawczy. Bardziej pogłębione i kom- pleksowe badania powinny dotyczyć większej liczby poprawnie dobranych makro- ekonomicznych wskaźników dotyczących z jednej strony rozwoju gospodarczego, zaś z drugiej – poziomu życia. Tego typu relatywna wielowymiarowa analiza dys- proporcji rozwojowych w Unii Europejskiej powinna wyeliminować proste oceny jednowymiarowe (jednowskaźnikowe) o charakterze liniowym, które dają rezultaty jednostronne i mające małą wartość poznawczą w konfrontacji ze złożoną rzeczy- wistością społeczno-gospodarczą. Najważniejsze pytanie jakie się rysuje po prze- prowadzonej diagnozie, dotyczy podstawowych przyczyn tak dużej skali dyspro- porcji rozwojowych występujących w naszym kraju zwłaszcza na tle innych krajów UE w latach 2005-2011. Radykalna poprawa sytuacji naszego kraju w roku 2016 nie zwalnia jednak od dyskusji na temat przyczyn fatalnego stanu dysproporcji w roku 2011. Poniżej zawarte i w dużej części powtórzone rozważania w tym wzglę- dzie, przeprowadzono już w 2013 roku i przedstawiono w pracy (Wydymus, 2014). Przytaczając ich sedno, należy stwierdzić, iż znajomość przyczyn tak dużych dys- proporcji dla naszego kraju w tamtym okresie daje bowiem szansę odpowiedzi na pytanie, jakie powinny być podejmowane długofalowe działania, jakich szukać roz- wiązań i budować trwałą strategię rozwoju zrównoważonego. Trzeba przy tym pa- miętać, że poszukiwanie przyczyn oznacza także wkroczenie w obszar polityki, która najczęściej zmniejsza poziom racjonalności i skraca horyzont decyzyjny w go- spodarce. Długi okres jaki mija od zmian ustrojowych obnaża popełnione błędy Zróżnicowanie rozwoju społecznego i gospodarczego krajów Unii… 43 i wyraźnie wskazuje na brak długoterminowej strategii rozwoju naszego kraju. Pol- ska wpadła w pułapkę niekorzystnej struktury gospodarczej, w której nazbyt duże znaczenie mają branże oparte na taniej sile roboczej zaś branże efektywnościowe, związane z nowoczesnymi technologiami i innowacyjnością pozostawały wcześniej daleko w tyle i nadal niestety w dużym stopniu pozostają. To zaś oznaczało we wcześniejszych latach transformacji gospodarczej niskie zarobki i oparcie w dużym stopniu rozwoju na eksporcie, uzyskującym przewagę konkurencyjną generowaną przede wszystkim niskimi kosztami pracy. Problem ten należy rozpatrywać przez pryzmat struktury własnościowej w naszej gospodarce, z jednak relatywnie nad- miernie dużym udziałem kapitału zagranicznego (zwłaszcza w branżach o krótkim okresie zwrotu kapitału) i kompletnym brakiem strategii przekształceń własnościo- wych w przeszłości. W tym kontekście lansowana np. przez UE idea rozwoju sek- tora małych i średnich firm, bez zachowania właściwych proporcji, wydaje się być dla nas drogą błędną. Tylko duże firmy, z rodzimym kapitałem, mają szansę reali- zować wszechstronne korzyści skali a tym samym generować środki na rozwój, na nowe technologie, badania rozwojowe, innowacyjność a także na zwiększenie wy- nagrodzeń i dochodów budżetu państwa. Tego typu działania są obecnie intensyw- nie podejmowane. W tym zakresie dysproporcje rozwojowe w ujęciu nominalnym są nadal jednak dla naszego kraju zbyt duże. Brak trwałej i długoterminowej strategii w latach poprzednich, który doprowadził do aż tak bardzo niekorzystnej struktury gospodarczej, wynikał głównie z nadmiernej wiary w mechanizmy rynkowe i bez- krytycznej akceptacji zasad liberalizmu, co w bardzo dużym stopniu kreowała i umacniała polityka Unii Europejskiej. Jeszcze niestety do niedawna staliśmy się krajem prawie quasi-kolonialnym, z tanią siła roboczą, exodusem młodych ludzi i pomocą unijną, której znaczenie tak bardzo było i nadal jest propagandowo ekspo- nowane przez ośrodki opiniotwórcze. Wystarczy jednak przeprowadzić głębszą i re- latywną analizę naszych korzyści na tle różnorakich korzyści naszych partnerów gospodarczych, stosując chociażby zasady teorii gier, aby przywrócić właściwe pro- porcje jakie w tym względzie występują i bardziej zobiektyzować nadmiernie opty- mistyczną ocenę skali i struktury pomocy unijnej. Polityka Unii Europejskiej ogra- nicza bowiem interwencjonizm państwowy, co jest słuszne i korzystne ale tylko w przypadku gdy kraje są na zbliżonym poziomie rozwoju. W sytuacji dużych dys- proporcji rozwojowych główne korzyści z takiej polityki odnoszą kraje bogate. In- terwencjonizm państwowy to aktywne wykorzystywanie środków i narzędzi reali- zacji strategii gospodarczej, nawet wbrew niekorzystnym dla nas wytycznym Ko- misji Europejskiej. Bardzo dobre przykłady pozytywnych skutków interwencjoni- zmu dotyczą wielu krajów, spośród których przede wszystkim wymienić można przykładowo Japonię, Koreę Południową, Tajwan, Izrael, a także Chiny, nie pomi- jając wielu krajów UE z wcześniejszego okresu ich rozwoju. Mądry interwencjo- nizm państwowy, nie mający nic wspólnego z prostym zarządzaniem gospodarką i błędnymi regułami gospodarki centralnie sterowanej, mógł a teraz zapewne będzie w naszym kraju przynosić lepsze efekty, głównie w zakresie tworzenia bardziej ra- cjonalnej struktury gospodarczej a także w zakresie szybszego wzrostu wynagro- 44 Stanisław Wydymus dzeń i zmniejszenia ich dysproporcji. Czy obecnie są realne możliwości wprowa- dzenia zasadniczych zmian w naszej gospodarce, które mogą zmierzać w kierunku wyrównywania poziomu rozwoju gospodarczego i społecznego oraz szybszego wzrostu poziomu życia ludności przy wzroście wynagrodzeń i zmniejszającej się ich obecnie ale nadal zbyt głębokiej asymetrii? Paradoksalnie to właśnie kryzys gospo- darczy w Europie w latach 2008-2011 zrodził szanse na istotne zmiany, bowiem z opóźnieniem, ale zmusił ośrodki decyzyjne naszego kraju do szybkiego a przy tym rozważnego działania, które obecnie ma i musi mieć długookresowy charakter, zo- gniskowany wokół, w dużej mierze apolitycznej, strategii rozwoju. Jeśli taka strate- gia by się nie umocniła, jeśli dochody ludności nie będą szybciej rosnąć, jeśli nie zostaną zahamowane ogromne nierówności społeczne, wówczas skala niezadowo- lenia społecznego może się szybko potęgować, wzmacniana przez wzrost wykształ- cenia i aspiracje młodego pokolenia. Nadal niestety duża, aczkolwiek zmniejszająca się, nieufność wobec państwa i jego instytucji, jest zaś funkcją upływu czasu. To zaś winno być sygnałem do wzmocnienia działań o długofalowym charakterze w celu dokonania głębokich zmian w strukturze gospodarczej bez względu na ich możliwe koszty polityczne, które w naszym kraju nazbyt często skracały rządzącym horyzont decyzyjny. Czy możliwe jest wypracowanie obiektywnej i racjonalnej strategii roz- woju społeczno-gospodarczego, której główne założenia nie będą zależne od tego, kto sprawuje władzę? Używając języka statystyki matematycznej, można stwier- dzić, że występujące w tym względzie stopnie swobody są malejącą funkcją czasu, pozostawiając niestety naszemu krajowi coraz węższy margines możliwych działań naprawczych. Margines ten zmniejsza się na skutek nadal jednak niskiej korelacji poziomu rozwoju gospodarczego i standardu życia ludności oraz niestety równie niskiej korelacji relatywnych dochodów ludności z wielkością i nadmiernym udzia- łem kapitału zagranicznego w strukturze gospodarczej naszego kraju. Działania ma- jące na celu repolonizację w ważnych sferach gospodarczych, mają w tym wzglę- dzie ogromne znaczenie. Pomijając niuanse natury politycznej, można w świetle przeprowadzonych badań jednoznacznie stwierdzić, że Polska wreszcie realizuje dobrą prospołeczną (a de facto prawdziwie lewicową) politykę rozwoju społeczno- gospodarczego. Czy polityka w dostatecznym stopniu uwzględni takie problemy jak deficyt budżetowy, zadłużenie państwa, poziom inflacji, stabilność kursów waluto- wych, potęgujące się problemy demograficzne warunkujące sferę emerytalno-ren- towną itp., zależeć będzie od przezorności i determinacji rządzących. A czas zwe- ryfikuje zasadność wszelkich decyzji. LITERATURA Grabiński, T., Wydymus, S., & Zeliaś, A. (1989). Metody taksonomii numerycznej w mo- delowaniu zjawisk społeczno-gospodarczych. Warszawa: PWN. Wydymus, S. (2012). Obciążenia fiskalno-społeczne w gospodarkach krajów UE jako po- tencjalny czynnik zagrożenia kryzysem gospodarczym. W: S. Wydymus & M. Maciejewski (red.), Innowacyjność i wiedza we współczesnym handlu międzyna- rodowym. Kraków: Fundacja Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie. Zróżnicowanie rozwoju społecznego i gospodarczego krajów Unii… 45 Wydymus, S. (2013). Rozwój gospodarczy a poziom wynagrodzeń w krajach UE – analiza taksonomiczna. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, 756, seria: Finanse, Rynki Finansowe, Ubezpieczenia, 57, 631-645. Wydymus, S. (2014). Dysproporcje rozwojowe w Polsce i w krajach Unii Europejskiej w okresie kryzysu gospodarczego (s. 85-106). W: P. Kawa (red.), Krajowe i mię- dzynarodowe aspekty funkcjonowania gospodarek – perspektywa pokryzysowa. Kraków: Oficyna Wydawnicza Text (seria: Prace Naukowe Wyższej Szkoły Za- rządzania i Bankowości w Krakowie, nr 91). Diversification of the social and economic development of countries of the European Union in the light of relative taxonomy methods Abstract: The aim of the article is to diagnose and evaluate the equalization of the level of eco- nomic development and standard of living of the population in the European Union countries in the years 2005-2016. The paper is a comparative analysis of various disproportions between in- come and economic level of Poland and other EU countries. Analysis had dynamic character and were conducted by using of new methodological proposals connected with taxonomic multivariate methods. Results were discussed in the context of actual conditions in the EU economy. Keywords: convergence, economic growth, economic development, European Union, economic disproportions JEL codes: F02