Ghostscript wrapper for D:\Digitalizacja\MTS86_t24z1_4_PDF_artyku³y\mts86_t24z4.pdf 488  A.  WE G N E R we  sił y  wzbudzają ce.  Stą d  omawiane  wyniki  badań  dotyczą   tylko  drgań  pion owych  i  po- przecznych  (J.  G eiger  [1], G .  M ensch  [2], T.  C.  R ath bon e  [3], H .  Kayzer  [4,  5], G . E hlers [6],  S.  Vesselowsky  [7]).  N iemniej jedn ak  w  pracach  [4,  6,  8]  przedstawion o  formy  drgań górnych  pł yt  fundamentów,  które  wskazują   n a  wystę powanie  am plitud  drgań  osiowych. D opiero  prowadzon e  w  latach  5O- tych  badan ia  dynam iczne  fun dam en tów  pod  turbo- zespoł y  potwierdził y  wystę powanie  drgań  osiowych. W.  W.  M akariczew  w  pracy  [9]  przedstawił   wibrogram  drgań  wł asnych  poprzeczn ej ram y  fundamentu  (dla  trzech rozważ anych  kierunków), jedn ak  bez  dalszej  analizy  zjawiska (n p.  sił   wewnę trznych  w  maszynie,  nieosiowoś ci  agregatu  itp). W  pracy  [10] A.  I .  Abaszidze  i  M . A.  Branowskij  —  przedstawiają   wyniki  bad ań  8  fun- dam en tów  oraz ł oż ysk  podporowych  wał ów  turbozespoł ów  o  mocy  od  4  do  50  M W.  Bada- nia  przeprowadzono  także  w  czasie  rozruchu  i  odstawian ia  maszyny. N a  podstawie  badań  autorzy  stwierdzają ,  że  drgan ia  ł oż ysk  w  kierun ku  osi  wał u  są bardzo  czę sto wię ksze  od  drgań  w  kierun ku  poprzecznym  i  pion owym . D uż ym  m ankam entem tej  ciekawej  pracy  jest  form a  graficznego  uję cia  wyników  bada- nia  drgań  elementów  konstrukcyjnych  —•   podczas  rozruchu  turbozespoł u.  P rzedstawion o bowiem  n a  wykresie  przykł adowo  przebieg  drgań  trzech  róż nych  elementów  z  róż n ych fundamentów  w  trzech  rozpatrywanych  kierun kach  (trzy  linie  zapisu).  Wyklucza  t o  jaką - kolwiek  analizę   wyników  badan ia  drgań  elementów  w  trzech  kierun kach . Równolegle  prowadzi  badan ia  R.  Koh ler  [11] próbują c  wyjaś nić  przyczyny  zarysowan ia ż elbetowego  rygla  ram y  podł uż nej  fun dam en tu  turbozespoł u  o  mocy  10  M W. W  czasie  badań  rejestruje  am plitudy  drgań  podł uż n ych  fun dam en tów,  potwierdzon e badan iam i  modelowymi. D rgan ia  podł uż ne  rejestruje  R.  Koh ler  również  w  czasie  badan ia  fun dam en tów  n isko- strojonych,  zarówno  stalowych  jak  i  ż elbetowych  [12]. Także  Z .  Ś niadkowski  [13]  stwierdza  wystę powanie  drgań  osiowych  fun dam en tu,  za- znaczają c,  że  wartoś ci  am plitud  drgań  n a  trzech  rozważ anych  kierun kach  wskazują   n a  za- niż one  mimoś rody,  przyjmowane  do  obliczeń  projektowych. W  1959 r. B. Kounovsky  [14] przedstawia  badan ia dynam iczn e  8 róż nych  fun dam en tów, ukazują c  współ zależ ność  drgań  w  ukł adach  przestrzennych. N a  zał ą czonych  rysunkach  m oż na  ł atwo  zauważ yć  jak  bardzo  zarejestrowane  formy drgań  fundamentów  odbiegają   od  przedstawionych  w  literaturze  technicznej  n a  podstawie badań  modelowych  i  analiz  teoretycznych. B.  Kounovsky  przedstawił  także  dla  drgań  rygla  ram y  podł uż n ej ukł ad figur  Lissajousa, potwierdzają c  tym  samym  wyniki  badań  T.  C. R at h bo n e [8], W  czasie  badań  dynamicznych  turbozespoł u  M .  N o vak  [15]  rejestruje  duże  drgan ia osiowe podpór ł oż yskowych  gen eratora  (panwi  podporowych ).  Wyniki  badań uzupeł n ion o podan iem  wartoś ci  am plitud  drgań  rygla  ram y  poprzecznej  (drgan ia  osiowe —•   z  pł aszczyz- ny  ram y). A.  I, Abaszidze w pracy  [16] przedstawia  wyniki  badań prowadzon ych  n a fun dam en tach turbozespoł ów  o  mocy  4 4- 100  M W. Analizują c  wyniki  omawianych  badań  m oż na  ł atwo  stwierdzić,  że  wartoś ci  am plitud drgań  osiowych  fun dam en tów  wzrastają   wraz  z  mocą   turbozespoł u  (w  przypadku  t u rbo - F U N D AM E N T Y  TU R BOZ E SP OŁ ÓW.  489 zespoł u  o  mocy  100  M W  wartoś ci  am plitud  drgań  osiowych  był y  w  przybliż eniu  równe wartoś ciom  am plitud  drgań  poprzecznych). Ciekawe  badan ia  fun dam en tu  turbozespoł u  o  mocy  50  M W  omawia  J.  P ał ka  [17]. P rzedstawia  m.in.  wykres  zależ noś ci  am plitud  drgań  wybranego  pun ktu  fundamentu  (dla trzech  kierun ków)  od  liczby  obrotów  maszyny.  We  wnioskach  postuluje  konieczność sprawdzan ia  am plitud  drgań  osiowych  fundam entów. N a  podobn e  współ zależ noś ci  drgań  wskazuje  również  M .  N ovak  [18],  przy  omawianiu bad ań  fun dam en tów  turbozespoł ów  o  mocy  25  i  35  M W. W  m onografii  [19]  A.  I .  Abaszidze,  S.  A.  Berenstein,  F .  W.  Sapoż nikow  poszerzają wyniki  swych  badań  sprzed  kilku  lat  o  eksperym entalne  okreś lenie  drgań  wł asnych  (dla trzech  kierun ków)  róż n ych  elementów  konstrukcyjnych  fundamentów,  a  także  porównują wartoś ci  otrzym an e w  czasie  badań  eksploatowanych  fundamentów  i odpowiednich modeli. P rócz  tego  przedstawiają   wyniki  bad ań  prefabrykowanych  fundamentów  ż elbetowych  pod turbozespoł y  o  mocy  150  M W. Z  porówn an ia  wartoś ci  am plitud  drgań  wynika,  że  w  przypadku  fundamentów  pre- fabrykowan ych  —  wartoś ci  am plitud  drgań  osiowych  są   najwię ksze,  n atom iast przy  mono- litycznych  —  najmniejsze. R ówn ież  A.  N esitka  [20]  w  czasie  badan ia  fun dam en tu  turbozespoł u  o  mocy  3  M W stwierdził   wystę powanie  drgań  osiowych.  Z azn acza jedn ak,  że  są   one znacznie mniejsze  od wartoś ci  am plitud  drgań  poprzeczn ych. Odm ien n ego  zdan ia  jest  O.  A.  Sawinow  [21],  stwierdzają c  na  podstawie  badań  D . D . Barkan a,  że  po n ad  50%  fun dam en tów  wykazuje  wartoś ci  am plitud  drgań  osiowych  równe bą dź  czę sto  wię ksze  od  wartoś ci  am plitud  drgań  poprzecznych. Wyniki  badań  ż elbetowych  fundam entów  prefabrykowanych  pod  turbozespoł y  o  róż nej m ocy  przedstawiają   A.  I . Abaszidze  i A.  T.  Kazan dż jan  [22]. Badają   także  drgania  podpór wał ów  turbozespoł ów  i  n a  ich  podstawie  wyprowadzają   liniową   zależ ność  m.in.  pomię dzy podł uż n ymi  drgan iam i  fun dam en tu  i  ł oż ysk  podporowych . R ówn ież  G .  G .  Arganowskij  [23]  przedstawia  wyniki  badań  amplitud  drgań  osiowych ż elbetowych  fun dam en tów  prefabrykowanych  o  mocy  50,  100,  150 i  200  M W,  porównują c je  z  wartoś ciami  zarejestrowanym i  n a  fundam entach  monolityczno- prefabrykowanych. A.  I . Abaszidze,  F . W.  Sapoż n ikow,  A.  T.  Kazan dż jan  [24] uzupeł niają   swoje  badania, przytaczają c  wyniki  zarejestrowan e  n a  ż elbetowych  fundam entach  prefabrykowanych 0  m ocy  200  M W  (wartoś ci  am plitud  m ierzon o  dla  trzech  kierunków  drgań ). W  latach  1971  -   1978  n a  zlecenie  jedn ostek  pań stwowych  Zespół   I n st.  Technologii 1  Kon strukcji  Budowlanych  P olitechn iki  P oznań skiej  przeprowadza  szerokie  badan ia  dy- n am iczn e  ż elbetowych  fun dam en tów  monolitycznych  pod  turbozespoł y  o  mocy  200  M W [25,26]*' Analizą   obję to  m .in .  zależ ność  wartoś ci  am plitud  drgań  od  zarysowania  fundamentu, a  także jego wpł yw  n a  zm ian ę  charakterystyki  dynamicznej  konstrukcji  [27]. Badan o  wpł yw elektropetryfikacji  podł oża  n a  wartość  am plitud  drgań  fundam entu  [28]  oraz  udział   skł a- dowych  am plitud  drgań  od  maszyn  są siadują cych  w  koń cowej  wartoś ci  amplitud  [29]. *'  We wszystkich badaniach dynamicznych uczestniczył  prócz autora inż. d/ s aparatury G . Wasielewski oraz  towarzyszą cy  mu  technicy. 49Q A.  WE G N E R 3.  Próby wyjaś nienia  przyczyn drgań osiowych D ostrzeż one  jeszcze  w  latach  30- tych  drgania  podł uż ne  fun dam en tu  próbowan o  wy- jaś n ić  wystę pują cymi  formami  odkształ ceń  pł yty  górnej  konstrukcji  (rys.  1).  Wykluczon o n atom iast  dział anie jakichkolwiek  sił   podł uż nych  [30]. 13 13' 3 \ j o ' Rys.  1.  Przykł adowa  forma  odkształ cenia dynamicznego  pł yty  górnej  fundamentu  turbozespoł u  wg  [24] (widok  z  góry) N a  wielkość  sił  wzbudzają cych,  a  tym  samym  n a  wielkość  deformacji  pł yty  górnej  m a wg  E.  R auscha  [31]  wpł yw  —p o z a  m im oś rodem  począ tkowym,  także  rozregulowan ie turbiny  (jako  wynik  —  wypadan ia  ł opatek  z  gł ównego  koł a,  odkł adan ie się   soli  kotł owych n a  ł opatkach ,  skrzywienie  wał u). H .  Weber  w  swej  pracy  [32] wskazuje  n a  znaczenie  doboru  wł aś ciwego  m odelu  ram y podł uż nej  fundamentu  przy  wyznaczaniu  drgań  wł asnych  i  stref  rezon an su. N a  przykł adach ramowych  fundamentów  turbozespoł ów  o  mocy  100  M W  (stalowego i  ż elbetowego)  przedstawia  róż nice  w  czę stotliwoś ciach  drgań ,  wyznaczonych  dla  róż n ych mofleli  obliczeniowych. N a podobne problemy zwraca uwagę   E. K ram er  [33] omawiają c  m.in. wpł yw n iedokł ad- nego  poł ą czenia  elementów  wał u  n a  wzrost  sił   odś rodkowych  (problem  rozosiowan ia wał u). I stotn e  miejsce  w analizie zjawiska  zajmuje  okreś lenie  wpł ywu  ugię cia  statycznego  i  dy- namicznego  wał u  wirnika  n a  wielkość  sił   odś rodkowych.  P roblem  ten  zasygnalizowan y przez  I. Kisiela  [34] został  szeroko  omówiony  z  pu n kt u  widzenia  praktyczn ego  w  pracach J.  Koż esnika  [35], Lipsmanów  [36] i  R.  Łą czkowskiego  [37]. W  pracach  [36, 37] zwrócono również uwagę   n a wpł yw  rozosiowan ia  wał u n a  zwię kszo- n e  oddział ywania  dynamiczne turbozespoł u. M ał a  sztywność  podpór  ł oż yskowych  może  być  wg  R.  Łą czkowskiego  [38]  przyczyną powstawan ia  silnych  drgań  podł uż nych.  Z azn aczon o  jedn ak,  że  problem  ten  dotyczy szczególnie  gen eratorów  duż ej  mocy. Omówienie  m echanizm u  oddział ywania  jak  również  zwią zku  z  sił ami  bezwł adn oś ci niewyważ onych  m as  wirnika  —  znajdujemy  w  m on ografii  R.  Łą czkowskiego  [37].  Au t o r m.in.  stwierdza,  że  am plitudy  drgań  osiowych  po dpó r  ł oż yskowych  „ ...są   proporcjon aln e do  dynamicznej  strzał ki linii ugię cia  wirn ika"  (rys.  2). P rócz tego  R.  Łą czkowski  dostrzega FUN DAMEN TY  TURBOZESPOŁÓW.  491 ja ko  ź ródło  sił  podł uż n ych „ ...skł adowe  osiowe dynamicznego  n aporu czynnika  n a  ł opatki wirnikowe  oraz  róż n icę   statycznego  ciś nienia  czynnika  po  obu  stron ach  tarcz  wirniko- wych "  [37]. Sposób  wyznaczenia  om ówion ych skł adowych przedstawia  E . Tuliczka  [39], podkreś la- ją c,  że  otrzym an e wartoś ci  mogą   być  znaczne. Jednocześ nie Autor  wyjaś nia,  że jakkolwiek Rys.  2.  Zależ ność  ką towa  przemieszczenia  czopów  ł oż ysk  podporowych  od  dynamicznego  ugię cia  wał u turbozespoł u: a) przy  pierwszej  prę dkoś ci krytycznej  drgań  obrotowych; b)  przy  drugiej  prę dkoś ci krytycznej  drgań  obrotowych wg  [37] dą ży  się   do wewnę trznego  wyrównoważ enia  sił  podł uż n ych (osiowych) w  obszarze  korpusu, t o jed n ak  takie  rozwią zanie  komplikuje  ukł ad  konstrukcyjny.  Stą d  typowym  rozwią zaniem dla  przeniesienia  sił   podł uż n ych jest  zastosowanie  ł oż yska  oporowego  M itchella.  Wyzna- czon a  w  pracy  [39]  n oś n ość  ł oż yska  wzdł uż nego jest  znaczna. W  pracy  [38];R.  Ł ą czkowski  stwierdza,  że  ź ródł em  wzbudzenia  znacznych  drgań  po- dł uż nych jest  również  wirują ce  pole  magnetyczne gen eratora.  Czę stotliwość  drgań  wywoł a- nych  om awianym i  sił ami jest  równ a  100  H z. R ozpatrują c  problem  osiowych  drgań  wymuszonych  fun dam en tu  nie  sposób  pom iną ć wzdł uż nych  drgań  wł asnych wał u wirników  i zwią zanych  z  tym  stref  rezonansowych. Roz- wią zanie  tych  zagadn ień  przedstawion o w sposób  przydatn y  dla  celów  praktycznych  w pra- cach  R.  Łą czkowskiego  [40, 41]. W  ostatn ich  latach  podję to  próby  oceny  zależ noś ci  drgań  ł oż ysk  i  wirników  wał u od  sztywnoś ci  fun dam en tu.  Z ależ n ość t ę   rozpatrywan o  przy  uwzglę dnieniu  róż nych wpł y- wów  dodatkowych  (warstewki  olejowej  ł oż yska, jej  poł oż en ia, sztywnoś ci  kozł ów podporo- wych  ł oż ysk  itp.) w  pracach  Z . Walczyka  [42], J.  G lienicke  [43], E.  K ram era  [44]. Szerokie moż liwoś ci  analizy  wpł ywu  róż n ych czynników  n a drgan ia wał u przedstawiono w  pracy  A.  M uszyń skiej  [45]. N ależy  dom n iem ywać, że przy  pewnej  modyfikacji  przedsta- wionych  w  pracy  równ ań , bę dzie m oż na również uwzglę dnić  wpł yw  fundamentu n a drgania ł oż ysk. 4.  Obliczeniowe uję cie  sił  osiowych W  pierwszych  zaleceniach  projektowych  [30] nie  przewidywano  koniecznoś ci  uwzglę d- n ien ia  drgań  osiowych  w  obliczeniach fun dam en tów  turbozespoł ów. D opiero w  opracowa- 492  A.  WEG N ER niu  E, R auscha  [46] mamy  pierwsze  wzmianki  n a tem at obliczeń  ukł adu  podł uż n ego  fun da- m en tu  (przy  uwzglę dnieniu  pł yty  górnej).  Z alecono  bowiem,  by  nie  obcią ż one  elem enty konstrukcyjne  fundamentu,  współ drgają ce  z  ram am i  poprzecznym i  obliczać  przy  uwzglę d- nieniu  50% zwyż ki  ich cię ż aru  wł asnego. Sposób  obliczania  drgań  pionowych  i poprzecznych  rygli  ram  podł uż n ych  przedstawio- n o  w  monografii  E.  R ausch a  [31]. Obliczenia  dynamiczne  sprowadzon o  do  wyznaczenia  drgań  wł asnych  pion owych i  ewentualnie  poprzecznych  belki  cią gł ej  (rygla  ram y  podł uż nej)  n a  po dpo rach  sztywnych lub  sprę ż ystych. M oż liwość  wystą pienia  sił   wzbudzają cych  w  kierun ku  osiowym  fun dam en tu  dostrze- ż ono dopiero w normie niemieckiej  [47]. Z alecono jednocześ nie  by  w  obliczeniach  projekto- wych  uwzglę dniono  strefy  rezonansowe  ram  podł uż n ych.  Współ drgają ce,  n ie  obcią ż one elementy  konstrukcyjne  fundamentu  liczy  się   w  sposób  przedstawiony  w  opracowan iu  [46], Znowelizowana  n orm a  [48]  nie  wnosi  do  obliczeń  ż adn ych  zm ian ,  potwierdza  jed n ak moż liwość  wystę powania  drgań  osiowych  fundam entu  wywoł anych  sił ami  wzbudzają cym i. W  pracy  R.  Janischa  [49]  przedstawiono  m etodę   obliczania  drgań  gię tnych,  drgań  pio- nowych  i  poziomych  (poprzecznych)  rygla  ram y  p o d ł u ż n e j—ja ko  belki  cią gł ej.  D rgan ia osiowe pominię to z uwagi  (jak  zazn aczon o) n a ich  m ał e znaczenie praktyczn e  (wyznaczone amplitudy  drgań  był y b.  mał e). M .  F .  M akaroczkin ,  Ju.  A.  Sobolewski  [50]  zalecają   przy  obliczaniu  fun dam en tów turbozespoł ów  bez  wykonstruowanej  ram y  podł uż nej —  przyjmować  osiowe  sił y  wzbudza- ją ce  równe  poł owie wartoś ci  odpowiednich  obcią ż eń  dynam icznych  poprzeczn o- poziom ych. Jednocześ nie uważ ają,  że  przy  fundam entach  ram owych,  mają cych  ram y  podł uż n e,  m oż na nie  uwzglę dniać  w  obliczeniach  dział an ia  sił   podł uż n ych  (osiowych). Wyznaczenie  osiowych  sił  wzbudzają cych  n a  podstawie  prowadzon ych  bad ań  przedsta- wiono  w  pracy  P .  A.  G utidze  [51]  (cyt.  wg  [19]).  D la  fun dam en tów  turbozespoł ów  o  3000 obr/ min  otrzym an o  wartość  osiowej  sił y  wzbudzają cej  równą   poł owie  wartoś ci  pion owej sił y  wzbudzają cej. Cz.  Kł oś  i J. Lipiń ski  [52] proponują   n atom iast  n a podstawie  prowadzon ych  obserwacji drgań  osiowych  fundamentów  (zaobserwowane  drgan ia  osiowe  był y  znacznie  mniejsze  od drgań  poprzecznych)  przyję cie  sił  osiowych  równych  „ . . .  poł owie  obcią ż eń  dyn am iczn ych poziomych,  prostopadł ych  do  osi  turbozespoł u". Jedn akże  w  przytoczonych  przykł adach obliczeń  drgań  rarii podł uż nych nie uwzglę dniono  osiowych  sił  wzbudzają cych,  ograniczają c się   tylko  do  uję cia  wpł ywu  m om en tu zwarcia  i  drgają cych  w  wę zł ach  m as,  wzbudzon ych drganiam i  rygli  ram  poprzecznych.  Jako  schemat  obliczeniowy  ram y  podł uż n ej  przyję to podzielony  rygiel  na  poszczególne  przę sł a,  utwierdzon e  n a  podporach  (w  wę zł ach). P rócz  tego  w  pracy  [52]  przedstawiono  ciekawe  zestawienie  porówn awcze  wartoś ci poziomych am plitud drgań poprzecznych ram fun dam en tu  pod turbozespół  o mocy  25  M W. Am plitudy  drgań  obliczono  rozpatrują c  ram y  jako  oddzielne  kon strukcje  i ja ko  skł adowe elementy  sztywnej  pł yty  górnej.  Rozbież noś ci  pomię dzy  wyn ikam i  się gają   pon ad  50%. W  monografii  E.  R ausch a  [53]  dostrzeż ono  podobn e  uję cie  obcią ż enia  przy  obliczaniu ram  podł uż nych jak  w pracy  [31], jakkolwiek  autor zaleca  w  pierwszej  kolejnoś ci  wyznacze- nie  drgań  pł yty  górnej  fundamentu  jako  sztywnej  tarczy.  P rócz  tego  zwraca  uwagę   n a celowość  sprawdzania  drgań  sprzę ż onego  ukł adu  pł yty górnej  i  dolnej  fun dam en tu;  czę sto- F U N D AM E N T Y  TU R BOZ E SP OŁ ÓW.  493 tł iwość  zaś  obliczanych  drgań  wł asnych  winna  być  róż na  o  min.  20%  od  czę stotliwoś ci drgań  eksploatacyjnych. Obliczenia  statyczne  przeprowadzon o jednocześ nie  dla  cał ej  ramy  podł uż nej, dynamicz- n e  n atom iast  tylko  dla  rygla  podł uż n ego. Pierwsze  uję cie  obliczeń  wpł ywu  dynamicznego  dla  cał ej  ram y  podł uż nej  przedstawiono w  pracy  A.  I.  Abaszidze  [16]. D rgan ia  wł asne  cał ego  ukł adu  (do  IV  rzę du)  wyznaczono  przy  zał oż eniu  sprę ż ystoś ci rygli  podł uż n ych  i  przegubowo  poł ą czenia  ich  w  wę zł ach  z  ryglami  ram  poprzecznych. W  wę zł ach  tych  skupion o  masy  zł oż one z  poł owy  wartoś ci  przypadają cej  n a  poszczególne rygle  ram  poprzeczn ych  i z  czę ś ci  rygli  ram y  podł uż n ej.  N astę pn ie  za  pomocą   rozł oż enia w  szereg  wg  form  drgań  wł asnych  i  przy  uwzglę dnieniu  poprzecznych  sił   wzbudzają cych (jak  propon owan o  w  pracy  [52])  okreś lono  am plitudy  drgań  podł uż nych. P rzedstawioną   wyż ej  m etodę   obliczeń  drgań  ram  podł uż nych omówiono  szerzej  w  mo- nografii  A.  I.  Abaszidze,  S.  A.  Berensteina  i  F . W.  Sapoż nikowa  [19]. Przyję cie  poziomej  sił y  wzbudzają cej  do  obliczenia  drgań  fundamentów  w  kierunku podł uż n ym  zalecono  również  w  przepisach  am erykań skich  [54]  (cyt.  wg  [63]).  W  myśl tych  przepisów  wielkość  sił   osiowych  win n a  być  okreś lona  przez  wytwórcę   maszyn. W  schemacie  obliczeniowym  ukł adu  konstrukcyjnego  fundamentu,  sił y podł uż ne  (osio- we)  obcią ż ają   obie  skrajne  ram y  poprzeczne  (sił y  przył oż one  w  ś rodku  rozpię toś ci  rygla, prostopadle  do jego  osi). Bardzo  ciekawą   analizę   wartoś ci  am plitud  drgań  poprzecznych przeprowadzon o  w  pra- cy  E.  Krynickiego  i  W.  Wł odarczyka  [55].  Obliczono  mianowicie  czę stotliwoś ci  drgań wł asnych  i  am plitudy  drgań  ram  poprzecznych  dla  fun dam en tu  pod  turbozespół   o  mocy 125  M W  przy  zastosowan iu  m etody  E.  R ausch a  [53], W.  W.  M akariczewa  [9] i  I.  Kisiela [34], a  także  z  uwzglę dnieniem  sił  poprzecznych  lub  bez  nich —  przy  uż yciu  wzorów  trans- formacyjnych  m etody  przemieszczeń. R óż n ice  pom ię dzy  obliczonymi  czę stotliwoś ciami  drgań  wł asnych  nie  przekraczają 20%,  n atom iast  wartoś ci  am plitud  drgań  róż nią   się   do  80%. P rócz  tego  przedstawion o  wyniki  obliczeń  ram  poprzecznych  fundamentu turbozespoł u o  mocy  200  M W,  rozpatrywan ych  jako  samodzielne  konstrukcje  i jako  pracują ce  w  ukł a- dzie  sztywnej  pł yty  górn ej. W  pracy  G .  Klein a  [56]  opartej  n a  metodzie  E.  R ausch a  przedstawiono  wyznaczenie czę stotliwoś ci  drgań  wł asnych ram podł uż nych oraz pionowych  i poprzecznych  (z pł aszczyz- n y  ram y)  drgań  wzbudzon ych  rygla  (jako  belki  cią gł ej).  Z wrócon o  też  uwagę   n a  koniecz- n ość zachowan ia  m in . 20%  róż nicy  pomię dzy  czę stotliwoś ciami  drgań  wł asnych  i  wzbudzo- n ych . N a  n iedostatki  dotychczasowych  m etod  obliczeń rygli  ram podł uż nych zwrócono uwagę w pracy  G . Klein a  [57]. P odkreś lono m.in. brak  uwzglę dnienia  w obliczeniach  projektowych sztywnoś ci  współ pracują cego  turbozespoł u, sprę ż ystoś ci  podparć wał u maszyny,  sprzę ż enia drgań  rygli  ram  poprzeczn ych  z  ram ą   podł uż ną, moż liwoś ci  drgań  konstrukcji  fundamentu w  trzech  podstawowych  kierun kach . W  n orm ie  [58]  obowią zują cej  w  naszym  kraju  w  latach  1967  - 1980,  nie  przedstawiono ż adn ych  zaleceń  dotyczą cych  koniecznoś ci  obliczania  drgań  ram  podł uż nych, jakkolwiek w  m on ografii  J.  Lipiń skiego  [59]  (z tego  samego  okresu)  stwierdzono, że mogą   wystę pować 494  A.  WE G N E R . obcią ż enia  dynamiczne,  dział ają ce  wzdł uż  osi  maszyny.  W  cyt.  m on ografii  zalecon o  przy- ję cie  wielkoś ci  sił   osiowych  zgodnie  z  wcześ niejszą   pracą   au t o ra  [52].  N iemniej  jed n ak w  przykł adzie  obliczeń  fundam entu  pod  turbozespół   o  mocy  25  M W  wartoś ci  tej  n ie  uw- zglę dniono  (rygiel  ram y  podł uż nej obliczono wg  zasad  sformuł owanych  przez  E . R au sch a) . W  pracy  W.  H errm an n a [60] oraz w  m onografiach  A.  M ajora  [61] i G . Buzdugan a  [62] problem  obliczania  podł uż nych ram fundam entu  ogran iczon o do podan ia zaleceń  przedsta- wionych  w  opracowan iu  E.  R ausch a  [46]. W  najnowszej  m onografii  A.  M ajora  [63]  w  zestawieniu  obcią ż eń  uję to  poziom e  sił y osiowe jako  obcią ż enia  wzbudzają ce  drgan ia  wzdł uż  osi  podł uż n ej  fun dam en tu;  n ie  p o - dan o  jedn ak  ich  wartoś ci.  Miejsce  przył oż enia  sił   osiowych  przyję to  zgodnie  z  opracowa- n iem  [54]. Wiele  miejsca  w  publikacji  poś wię cono  omówieniu  schem atów  ram  podł uż n ych, stoso- wan ych  przy  obliczaniu  drgań  wł asnych  (wg  p rac  cyt.  wyż ej). W  aktualnie  obowią zują cej  w  kraju  n orm ie dotyczą cej  fun dam en tów  p o d  m aszyny  [64] uwzglę dniono  obcią ż enia  dynamiczne,  dział ają ce  w  osi  kon strukcji.  Przyję to  wielkość  sił y osiowej równą   poł owie wartoś ci  poprzecznych sił  wzbudzają cych,  co jest zgodn e z  wcześ niej- szymi  propozycjami,  przedstawionym i  w  pracach  [16,  50, 52] . 5.  Ocena wyników badań i  prac teoretycznych P rowadzone  w  ostatn im  dwudziestoleciu  badan ia  dyn am iczn e  eksploatowan ych  funda- mentów  turbozespoł ów jedn ozn aczn ie wykazał y  wystę powanie  drgań  osiowych.  Z arejestro- wan o  m ocn o  zróż nicowane  wartoś ci  am plitud  drgań  osiowych,  wzrastają ce  wraz  z  m ocą turbozespoł ów.  W  przypadku  maszyn  o  mocy  200  M W,  wartoś ci  rozważ an ych  am plitud drgań  pł yty  górnej  fundam entu  są   podobn e  do  wartoś ci  am plitud  drgań  pion owych  bą dź poprzecznych  [26].  Oznacza  t o , że  n iesposób  n adal  pom ijać  ich  okreś lenia  w  obliczeniach projektowych,  a także  w  uję ciu  n orm owym  (wartoś ci  dopuszczalnej  am plitudy  drgań  osio- wych  [64]), D o  problemów  n adal  nie  rozwią zanych  należy  jed n ak  wielkość  osiowych  sił   wzbudza- ją cych. Obowią zują ca  w kraju  n orm a  [64] ujmuje  wielkoś ci  sił  osiowych  zgodn ie  z  propozycjam i autorów z koń ca lat pię ć dziesią tych  [16, 50, 51, 52], a wię c przyjmuje  sił ę  o wielkoś ci  równ ej poł owie  charakterystycznego  obcią ż enia  dynam icznego,  zalecanego  do  obliczeń  am plitud drgań  pionowych  bą dź  poprzecznych. Powyż sza  wartość  sił y osiowej  nie jest  wynikiem  szerszych  bad ań  konstrukcji  czy  an aliz teoretycznych  lecz został a przyję ta  przez  pewną   an alogię   do  zaobserwowanych  mniejszych wartoś ci  am plitud  drgań  osiowych  (pomierzone  am plitudy  drgań  osiowych  był y  zn aczn ie mniejsze  od  am plitud  drgań  poprzecznych  [52]). W  tym  miejscu  należy  zaznaczyć,  że  autorzy  om awianych  wyż ej  prac  obserwowali fundamenty  turbozespoł ów o mocy do  100 M W (w przypadku  publikacji  [52] —  d o 50 M W) . Stą d  brak  oceny  spotykanych  aktualn ie  wartoś ci  am plitud  drgań  osiowych  fun dam en tów turbozespoł ów  duż ej  mocy  [26]. F U N D AM E N T Y  T U R BO Z E SP O Ł Ó W.  495 W  przypadku  przyję cia  wyż ej  przytoczonego  rozum owan ia  dla  fundamentów  turbo- zespoł ów  o  mocy  200  M W  —  n orm ową   wartość  sił y  osiowej  należ ał oby  zwię kszyć  dwu- krotn ie. Powyż sze  zjawiska  nie  mają   jedn ak  liniowej  zależ noś ci,  co  ł atwo  zauważ yć  ś ledząc treść  pracy  H .  Webera,  E.  K ram era,  Z .  Walczyka,  J.  G lienicke  czy  A.  M uszyń skiej. I jakkolwiek rozwią zano  wiele problem ów  mechanicznych, t o jedn ak nie udał o się  jedn o- znacznie  okreś lić  osiowej  sił y  wzbudzają cej,  kt ó ra  win n a  być  przyjmowana  do  obliczeń fun dam en tów. N ależy  dom niem ywać, że taki  stan wiedzy wynika przede wszystkim z przyję tego  pun ktu widzenia  autorów,  którzy  dostrzegają   problem  od  strony  wpł ywu  fundamentu  n a  pracę turbozespoł u  (n p.  [42,  43, 44]).  Brak  n atom iast  opracowań , w  których  był aby  przeprowa- dzon a  analiza  wystę pują cych  sił  p o d  ką tem  wpł ywu  turbozespoł u n a  fundament.  Stą d  dla peł n ego  rozwią zania  problem u,  przy  cał kowitej  przydatn oś ci  wyników  dla  kon struktorów fun dam en tów,  kon ieczn a jest  ś cisła współ praca  w  czasie  badań  i  analiz  teoretycznych  inż y- n ierów  m echan ików  i  inż ynierów  budownictwa. 6.  U wagi  koń cowe  i  wnioski P rawidł owa praca  turbozespoł u zależy  m .in . od  dobrego  stan u technicznego  fundamen- t u . Tymczasem  wystę pują ce  coraz czę ś ciej  zarysowania  konstrukcji  fundamentów,  szczegól- nie  pod  turbozespoł y  o  m ocy  powyż ej  50  M W  wskazują ,  iż  n ie  wszystkie  problemy  tech- n iczn e  rozpatrywanej  kon strukcji  wsporczej  został y  wyjaś nione. N ależy  mieć  również  n a  uwadze  fakt,  że  aktualn ie  budowan e  są   w  kraju  turbozespoł y o  m ocy  500  M W  (są   także  w  eksploatacji),  wymagają ce  skomplikowanej  konstrukcji wsporczej  o  dł ugoś ci  ok.  50,00  m .  Stą d  wydaje  się   an achron izm em  stosowanie  sił   bą dź param etrów  okreś lonych  pon ad ć wierć wieku tem u podczas  obserwacji  fundamentów turbo- zespoł ów  mał ych  i  ś rednich  mocy  (do  50  M W  [50]) —  do  obliczeń  fundamentów  turbo- zespoł ów  duż ej  m ocy. Koniecznoś ci  prowadzen ia  bad ań  dynamicznych  dla  wyjaś nienia  rozważ anych  w  ni- niejszej  pracy  zagadn ień  nie  potrzeba  uzasadn iać.  U czynił  to  przed  wielu laty  R.  Ciesielski przy  om awianiu  ogólnych  problem ów  budown ictwa,  zwią zanego  z obcią ż eniami  dynamicz- n ym i  [65, 66]. R ówn ież  W.  Wł odarczyk  w  pracy  [67] wskazuje,  że w  przypadku  skompliko- wan ego  ukł adu  konstrukcyjnego  bą dź  wystę powania  niewyjaś nionych  dostatecznie  obcią - ż eń  dynamicznych, najsł uszniejszą   m etodą   dla  rozwią zania  problem u  są   badan ia  dynamicz- n e. Powstaje  zatem  pyt an ie:  czy  woln o  n adal  im prowizować  przy  obliczaniu  fundamentów turbozespoł ów  duż ej  m ocy,  stosują c  m etody  i zasady  wypróbowane  i wystarczają ce  —  przy obliczaniu  fun dam en tów  turbozespoł ów  mał ej  m ocy? W  ś wietle  dotychczas  prowadzon ych  badań  fun dam en tów  turbozespoł ów,  a  także  n a podstawie  om ówion ego  w  publikacji  m ateriał u,  m oż na  stwierdzić,  że  koszt  rozwią zania problem u  bę dzie  wielokrotn ie  niż szy  od  kosztów  koniecznych n apraw  i  wzmocnień  aktual- n ie  budowan ych  kon strukcji. 496  A.  WEON EII M oż na  stą d  sformuł ować .nastę pują ce  wnioski: 1).  Wystę pują ce  w  czasie  eksploatacji  turbozespoł u  sił y  osiowe  są   duże  i  nie  m oż na  ich pomijać  przy  obliczaniu  amplitud  drgań  fundamentu 2).  W  obliczeniach  fundamentów  turbozespoł ów  duż ej  mocy  muszą   być  uwzglę dniane  sił y osiowe  o  wartoś ciach  zbliż onych  do  rzeczywiś cie  wystę pują cych  (ich  ocena  nie  bę dzie jedn ozn aczn a,  zależy  bowiem  od  stan u  technicznego  maszyny). 3).  Badania  dynamiczne  i analizy  teoretyczne  wyjaś niają ce  problem  sił   osiowych  i  zwią za- nych  z  nimi  drgań,  winny  być  prowadzon e  przez  zespół  skł adają cy  się   z  inż ynierów  me- chaników  i  inż ynierów  budownictwa 4).  W  znowelizowanej  normie  dotyczą cej  fundamentów  pod  maszyny  musi  być  okreś lona rzeczywista  sił a  osiowa  lub  sposób  jej  obliczania  (zalecana  do  obliczeń  projektowych), jak  również  wartość  dopuszczalnych  am plitud  drgań  osiowych. Literatura 1.  J.  G EIG ER, Untersttclumg  von Schwingungserseheimmgen  an  T urbodynamos  mit Hilfe  ties  Vibrogvaphen. Zeitschr. d. VD I, 66/ 1922/ 18, s. 437  -  440 2.  G .  MENSCH,  Reclmeriscli  ermittelte uncl  gemessene Schwingungszahlen  an  einem  T iirbinenfundainent. Bauingenieur 9/ 1928/ H.9, s.  152- 153. 3.  T. C.  RATHBONE,  Curing Resonant Vibration  in T urbine Units.  Power, Apr. 10, 1928, s.  629 -   632. 4.  H . KAYZER,  Uber  Fundamentschwingungen.  Zeitschr.  d. VD I,  73/ 1929/ 37, s.  1305 - 1310. 5.  H . KAYZER,  Zur Beanspruchung  von  T urbinenfimdainciiten.  Bertcht uber neuere Messungen  von  Funda- mentschwingungen.  Bauingenieur  13/ 1932/ H.  17/ 18, s. 231 - 235;  H . 31/ 32, s. 419- 420. 6.  G .  EH LERS,  Dampfturbinenfundamente  und  damit  zusammenhiingende Fragen des  Eisenbetonbaues. Bauingenieur  15/ 1934/ H.  29/ 30, s.  298- 301;  H . 31/ 32, s.  312- 314.  . 7.  S. VESSELOWSKY,  Experimental and  T heoretical Investigation ufa  T urbine Foundation. Journ . Appl. Moch. June  1940,  s.  63- 70;  Sept.  1941, s.  141  - 143. 8.  T. C. RATHHONE,  Vibration of  T urbine- Generator- Foundations.  Power, Apr. 3, 1928, s. 588 -  592, s.  606. 9.  B.B.  M AKAPH IIEB,  cpyndaMewnu  nod mypSoaipeiamu. Moacna- JIcmiMpad,  roc3iieproH 3flaT3  1951. 10.  A.H .  ABAUIHA3E,  M .A. EpAHOBCKHii, O paGome  paMiiux  (fiyudaMenmoB  nod diinajuwiccKoii  naipy3Koii, 3neiAinnfl3Ej fluHaMW ta dtyHÓcutemnoe  napoaux myp6im.  MocKBa- Jlennnrpafl  roceneproii3;jaT 1960. 17.  J. PAŁKA,  Analiza drgań fundamentów pod  turbozespoł y.  Inż. i Bud. nr 2,1962, s. 66  -  70 18.  M. N ov'AK, On some dynamical problems of' turbomachinery frame foundations.  P roc.  R I LEM   Sypm. 1, Budapest  1963, s. 215- 234. 19.  A.H . ABAinHfl3E,  C.A.  BEPEHCTEHHJ  C &.B.  CAnoKHHKOBj  (pyitdaMeumu  napoeux  mypOuri  (mypSo- lenepamopoe),  MocKBa- JIenHHrpafl, roc3Hepron3flaT3  1963 20.  A.  N ESJTKA,  Federnd gelagerte  Dampfturbinenfundamente,  Bauingenieur  39/ 1964/ H.6, s. 228 -  230. 21.  O.A.  CABHHOBJ  CoepeMemiue  KoncmpyKifuii  (jjyudaMeHmos  nod Aiauiunu u  nx  pacue'm. JleiiH urpafl- - MocBKa, CTOHH3flaT,  1964. FUN DAMEN TY  TURBOZESPOŁÓW.  497 22.  A. H .  AEAIH H # 3E,  A. T .  KA3AHA>KHHJ  Cóopnwe oicejie3o6emoHHbie  (fiytidaMeHmu  nod  mypSoaipeeamu. S H e p r e w i M e c K o e  G r p o H T e ji B C T B O  H p .  4 1 / 1 9 6 4 ,  c .  3 - 7 . 2 3 .  r . I \  AprAHOBCKHHj  HamypHoe  oócnedosanue  coopuux  oicem3o6emoHHux (fiyudaMemnoe nod  Kpynnue myp6oazpezambi.  3H epreTH qeci< oe  CrpoHTejibCTBO  H p.  6/ 1966,  s.  71 -   74. 24.  A . H . ABAuiHfl3Ej  .B. CAnoHyndaMeHmu  MCIW UH  mennoeux  snemnpo- cmawfUU,  M ocKBa3  3H eprH H ,  1975. 25.  A.  G ARSTBCKI,  A.  WEG N ER, Badania dynamiczne fundamentów ramowych pod  turbozespoł y  duż ej mocy. Inż.  i  Bud. nr  2/ 1977, s.  65 -  69. 26.  A.  WEG N ER,  H .  LITWIN OWICZ ,  Analiza drgań zmodernizowanych  ż elbetowych fundamentów  ramowych pod turbozespoł y o mocy 200 MW . Zesz. N auk. PP — seria: Budownictwo Lą dowe nr 25/ 1980, s. 13 -  28. 27.  A.  WEG N ER,  W pł yw zarysowania fundamentu  na  zmianę  jego  charakterystyki dynamicznej  i  na  pracę turbozespoł u.  Energetyka  nr  3/ 1981, s.  83 -  86. 28.  A.  WEG N ER,  W pł yw elektropetryfikacji podł oż a na zmianę  wartoś ci amplitud drgań ż elbetowego funda- mentu pod  turbozespół  200  MW .  Konf. N auk. n t. G eotechniczne problemy  Wielkopolski —•  poł ą czona z  Sesją   wyjazdową   Sekcji  M ech.  G runtów,  Skat  i  F undamentowania  KI  LiW  PAN , Poznań  1978, Materiał y  s.  167- 171. 29.  A.  WEG N ER,  Badanie wpł ywu  pracy  maszyn są siednich  i  towarzyszą cych  na fundamenty  turbozespoł ów duż ej mocy. Zesz.  N auk.  PP — seria:  Budownictwo  Lą dowe  (w  druku). 30.  A.  SCH ÓN BU RG , Richtlinien fiir  den Bau von Dampfturbinen- Fimdamenten  in EiSenbeton.  Bauingenieur 10/ 1929/ H.46, s. 814- 816. 31.  E. RAU SCH , Maschinenfundamente undandere dynamische Bauaufgaben.  3 Teil, Berlin, VDI- Verlag 1942. 32.  H .  WEBER,  Uber das gemeinsame Schwingungsverhalten  von  W elle und Fundament  bei  T urbinenanlagen. VD I- Berichte n r 48/ 1961, s. 55 -  62. 33.  E.  KRAMER,  Uber die L aufruhe von T urbogmppen.  VD I- Berichte nr 48/ 1961, s.  63 -   69. 34.  I .  KISIEL,  Dynamika fundamentów pod  maszyny. Warszawa, PWN , 1957. 35.  J.  KOŻ EŚ N IK, Dynamika maszyn. Warszawa, WN T, 1963. 36.  H . C . JIHIICMAHJ A.  T .  My3HKAj  B.  C .  JIHIICMAHJ npedynpeaicdeuue  u ycmpanenue  eu6paifu& potnop- Hbix  Maiuun.  KneBj  IfaflaT  „ T exm n < a", 1968. 37.  R.  ŁĄ CZKOWSKI,  Drgania elementu turbin  cieplnych.  Warszawa,  WN T,  1974. 38.  R. ŁĄ CZKOWSKI,  Podstawy diagnostyki stanu dynamicznego turbozespoł u. Energetyka nr 3/ 1968, s. 89 -  93. 39.  E.  TU LISZKA,  T urbiny cieplne. Zagadnienia  termodynamiczne  i przepł ywowe.  Warszawa,  WN T,  1973. 40.  R.  ŁĄ CZKOWSKI,  W zdł uż ne drgania wł asne wał u napę dowego  o  stał ej ś rednicy.  Przeglą d  Mechaniczny 34/ 1975/ 3, s.  77- 81. 41.  R.  ŁĄ CZKOWSKI,  W zdł uż ne drgania  wł asne  wał u napę dowego o zmiennej ś rednicy.  Przeglą d Mechaniczny 34/ 1975/ 5, s.  149- 153. 42.  Z . WALCZYK,  W yznaczenie krytycznych obrotów oraz amplitud drgań wietopodporowego  wał u turbogenera- tora  z  uwzglę dnieniem  sprę ż ystego powią zania  podpór  wał u oraz  filmu  olejowego. Konf.  N auk.  n t. M etod  numerycznych  w  mechanice,  G dań sk  1972, M ateriał y  s.  115-   118. 43.  J. G LIEN ICKE, Veranderungen tin Schwingungsverhaltengleitgelagerter  W ellen infolge  von Zusatzeinfliissen. VD I- Berichte nr 320/ 1978, s.  1 -  8. 44.  E.  KRAMER,  Gemeinsame  Schwingungsberechnung  von Motor  und Fundament  bei  T urbomaschinen.  VD I- Berichte nr 381/ 1980, s.  121 -   127. 45.  A.  MU SZYŃ SKA,  Modelowanie  i analiza  dynamiczna  wirników.  Prace IPPT PAN  nr 52/ 1975,  Warszawa 1975. 46.  E.  RAU SCH ,  Richtlinien  fiir  den  Bau  von  Dampfturbinen- Fundamenten  in  Eisenbeton.  Bauingenieur 14/ 1933/ H.  15/ 16, s.  227- 228. 47.  D I N   4024. Dampfturbinenfundamente.  Richtlinien fiir  die Berechnung  und Ausfuhrung.  September 1951. Bauingenieur  27/ 1952/ H .3,  s. 106- 108. 48.  D I N   4024. Stutzkonstrukttonen fiir  rotierende  Maschinen (vorzugsweise T isch- Fundamente fiir Dampf- turbinen).  Januar 1955. 49.  J.  JAN ISCH , N euere Erkenntnisse fiir  die Schwingungsberechnung von T urbinenfundamenten.  Bauplanung- und  Bautechnik  nr  2/ 1958, s.  73 -  76. 2  Mech.  Teoret.  i  Stos.  4/ 86 498  A.  WE G N E R 50.  M .  .  M AKAP OM KH H J  10.  A.  C OBOJIEBC KH H ,  OyHdaMBHinu  nod  MCUUUHU.  M H H C K ,  r o c ii3«a x  E C C P ., 1958. 5 1 .  n .  A.  ryTH fl3E3  Pactem fiyHdajMHmoB paMiioeo  muna  nod  mypOoieuepamopu ua  deiicmeue  npodo.mmx eosMyufawwx  cm.  Has.  T H H C X 3 H ,  T.  10,  1958. 52.  C z.  K Ł O Ś,  J.  LI P I Ń SKI,  Fundamenty pod  maszyny.  Warszawa,  Arkady  1959. 53.  E . R AU SC H ,  Maschinenfundamentc imdanderc dynamisch beanspmchte  Baukomtruktionen.  VD I - Kom m is- sion  Verlag.  D usseldorf  1959. 54.  General Electric  Co.:  Steam  turbine- generator foundations.  G ET- 1749- B- C, U SA,  1961  - 1967. 55.  E .  KR YN I C KI ,  W.  WŁOD ARCZ YK,  Projektowanie fundamentów  pod  maszyny.  Przykł ady. Warszawa,  Wyd. Politechniki  Warszawskiej,  1964. 56.  G . K LE I N , Dynamische Berechnung von  T urbincnfundament.  Berlin, W.  E rn st u. Sohn , Verlag, 19(>5, 57.  G .  K LE I N , Entwickhtng und Stand der Berechnung von Fundamental fiir  Dampfturbosatze.  Bautechnik  n r 6/ 1966,  s.  192- 195;  nr  8/ 1966,  s.  284- 287. 58.  PN - 67/ B- 3040.  Fundamenty i konstrukcje  wsporcze pod  maszyny.  Obliczenia  i projektowanie.  Warszawa, Wyd.  N ormalizacyjne 1967. 59.  J.  LI P I Ń SKI, Fundamenty i konstrukcje  wsporcze pod  maszyny.  Warszawa,  Arkady  1969. 60.  W.  H ERRM AN N ,  Schwingungsbeanspruchung  von  Maschinenfundamenten.  Berlin,  VEB  Verlag  Technik, 1954. 61.  A.  M AJOR,  Berechnung  und  Planting  von  Maschinen  —  und  T urbinenfundamentcn.  Berlin,  VEB  Verlag fur  Bauwesen, 1961. 62.  G .  BU Z D U G AN ,  Dynamique  des  Foudations  Machines.  P aris, E dition s Eyrolles  1972. 63.  A.  M AJOR,  Dynamics  in  Civil Engineering.  Vol.  I -  IV,  F oun dation s  for  high  speed  m achin ery Vol.  I ll, Budapest, Akademiai K iado, 1980. 64.  PN- 8O/B- 3O4O. Fundamenty i konstrukcje  wsporcze pod  maszyny.  Obliczenia  i projektowanie.  Warszawa, Wyd. N ormalizacyjne,  1981. 65.  R .  CIESIELSKI, Aktualne kierunki badań doś wiadczalnych elementów  i konstrukcji.  C zasopismo Techniczne n r  7/ 1969, s.  1 -  7. 66.  R.  CIESIELSKI,  Diagnostyka  dynamiczna  w  budownictwie.  Konf.  N a u k.  Techn .  n t.  Oceny  szkodliwoś ci wpł ywów dynamicznych  n a budynki i konstrukcje inż ynierskie. K raków,  1971, M ateriał y T.  1, s.  5 -  20. 67.  W.  WŁOD ARC Z YK.  Doś wiadczenia z badań dynamicznych fundamentów  i konstrukcji  obcią ż onych  maszyna- mi.  Zesz. N auk.  P oi. Warszawskiej,  Budownictwo n r  12, Warszawa  1970, s.  51 -  90. P  e 3 lo  M  e nP OflOJIŁH LIE  KOJIEBAH H il  cfcynmAMEI- ITOB  TYP E OrE H E P ATOP OB  BOJILIIIOtt  M OIH - H O C T H   H A  * O H E  n P OBEflH l- I H LK  H CCJIEflOBAH H fł B  CTaTŁe  H3jio>iKflenH bix Typ6oreH epaTopoB. jieH M,  nojry^iemibie  flo  CHX  n o p ,  SKcnepHMeiiTajibHbie  flH uaM EraecKne  HCCJieflOBaniiH H   SKcnjiyaTHpyeMbix  cbyimaiwenTax. O6napy>KeH o  noaBjieH H e  6OJIŁU IH X  npoflonbU Lix  Kone6aHHft  dpyiiflaMenT BMecre  c  MOIUHOCTŁIO  Typ6oreH epaTopos. O6cy>Kfleiiw  n a  t{)oiie  npoBefleiiH bix  HCCJieflonairaft  nonwTKH   BbiHCHHTb H   Towe  —  o 6p a3  iwaTeMaTimecKoro  BbwiicjieiiH H   npoflom.H bix  BbmyH