Ghostscript wrapper for D:\Digitalizacja\MTS83_t21z1_4_PDF_artyku³y\mts83_t21z4.pdf M EC H AN I KA TEORETYCZNA I  STOSOWANA 4, 21 (1983) POWSTAN IE  I  D ZIAŁALN OŚĆ  M IĘ D ZYN AROD OWEGO CEN TRU M   N AU K MECH AN ICZN YCH   W  U D IN E (CISM)X> WITOLD   N O W A C K I PAN N a tym'miejscu  opiszę  inicjatywę   naukowo- organizacyjną   w  wielkim  stylu,  mianowicie powoł anie  Mię dzynarodowego  Centrum  N auk  Mechanicznych  (Centre  Internationale des  Sciences  Mecaniques)  w  U dine, zwanego  w  skrócie  CISM . G eneza  CISM   wią że  się z  konferencją   naukową   zorganizowaną   w  1959  roku  przez  Polski  Zwią zek  Inż ynierów i  Techników  Budownictwa  w  Krynicy.  Wś ród  delegatów  zagranicznych  poznał em wów- czas  prof.  Luigi  Sobrero,  dyrektora  Instytutu  M echaniki  z  U niwersytetu  w  Trieś cie, który  reprezentował  wł oskie  Stowarzyszenie  Inż ynierów  Cywilnych. Był a  to  osobowość  niezwykł a.  Oto  garść  faktów  z jego  ż ycia.  U rodzony  w  Turynie w  1909  roku, ukoń czył  dwa  wydział y:  Inż ynierii Lą dowej  oraz F izyki  i  Chemii. Był  asys- tentem wybitnego  mechanika T. Levi- civita  na uniwersytecie  w  Rzymie. Karierę   naukową rozpoczą ł   od  profesury  w  Rio  de  Janeiro,  gdzie  wykł adał   mechanikę   racjonalną .  Po powrocie  do kraju  w  1942 r.  został  profesorem  inż ynierii  elektrycznej  i  chemicznej  U ni- wersytetu  w  Cagliari.  Od  1946  roku  był   profesorem  mechaniki  racjonalnej  w  U niwersy- tecie w Trieste. W  Rio de Janeiro opublikował  monografię   „Teoria sprę ż ystoś ci"  w ję zyku portugalskim,  tł umaczoną  póź niej  na ję zyk  angielski  w  Stanach Zjednoczonych  Ameryki Pół n.  Wydał  traktat  o  maszynach  termicznych i  hydraulicznych.  Waż ną   publikacją   był a monografia  elektromagnetyzmu.  Prace jego  z teorii  sprę ż ystoś ci  miał y doniosł e  znaczenie, zaś  zastosowanie  hyperanalitycznych  funkcji  i  uogólnionego  wektora  typu  G alerkina w  teorii  sprę ż ystoś ci  są   szeroko  znane.  N a  uwagę   zasł ugują   jego  badania  w  dziedzinie fotosprę ż ystoś ci  i  nomografii.  Zasł yną ł   wreszcie  we  Wł oszech jako  konstruktor  ś miał ych powł ok  cienkoś ciennych.  Był   doradcą   mediolań skiej  firmy  budowlanej  „ Volte  Sottili s.p.a.".  Wszechstronnie  uzdolniony  i  wykształ cony,  czynił  wraż enie  twórcy  z  epoki  Od- rodzenia. N a  konferencji  w  Krynicy  omawialiś my  moż liwość  zorganizowania  M ię dzynarodo- wego Centrum N auk  Mechanicznych w  Polsce, czy  też  w  innym kraju.  D yskutowaliś my w gronie: Luigi  Sobrero, Zbigniew  Wasiutyń ski  i ja.  Chodził o tu pierwotnie  o powoł anie takiej  instytucji,  w  której  mogliby  się   spotykać  wybitni  uczeni  z róż nych krajów  i  w  spo- koju  prowadzić  badania  oraz  doskonalić  mł odą   kadrę   naukową   (doktorantów). 1 1  Jest  to  fragment  z  moich  „ M ateriał ów Autobiograficznych  (w  druku  P WN ). 2  Mech.  Tenr.  i  Stos. 528  W.  N OWACKI Prof. Sobrero  zapalił  się   do tej propozycji  i po powrocie  do Wł och rozpoczą ł  rozmowy z  dział aczami  pań stwowymi  i  komunalnymi.  U zyskał   przychylność  wł adz komunalnych regionu  Trieste,  F riuli  i  G ulia- Venezia.  Proponowano  najpierw  umieszczenie  Centrum w  Villa  M an in . Był  to  dawny  pał ac  letni  doż ów  weneckich,  w  miejscowoś ci  Campofor- mio,  w  której  N apoleon podpisał  pokój  z  Austriakami  w  roku  1797.  Jednak  ten  wariant odpadł .  Również  i  propozycje  umiejscowienia  Centrum  w  pał acu  F ortuna  w  Wenecji okazał y  się   nierealne- .  Ostatecznie  zdecydowano  się   na  ulokowanie  Centrum  w  U dine, którego  wł adze miejskie  dał y  do  dyspozycji  pał ac  del  Torso  i  są siednią   willę . Mają c  zapewnione locum moż na  był o  przystą pić  do  prac  organizacyjnych.  Powoł ano mię dzynarodowy  komitet  promotorów  w  skł adzie: prof.  Luigi  Broglio  z  Rzymu,  prof. M atteo  D ecleva  (prawnik)  i prof.  Luigi  Sobrero  z Triestu,  prof.  Witold  N owacki i  prof. Wacł aw  Oł szak  z  Polski,  prof.  D .  Onicescu  z  Rumunii, prof.  Julios  Palacios  z M adrytu (prezes  Królewskiej  Akademii  N auk)  oraz  prof.  H .  Schaefer  z  Braunschweigu  (RF N ). Komitet  ten  dział ał   w  wymienionym  skł adzie przez  kilka  lat.  W  1967  roku  zebrał  się n a  zaproszenie  P AN   w  Jabł onnie. W  czasie  kilkudniowych  obrad  (6- 8  czerwca)  zostajy przyję te  podstawowe  dokumenty Centrum:  statut, struktura organizacyjna,  zasady  i ź ródła finansowania.  W  1969  roku  Centrum  został o  formalnie  powoł ane. Pewnej modyfikacji  w stosunku  do  pierwotnego  projektu  uległ o  sformuł owanie  celów C en trum :  gł ównym jego  zadaniem  miał o  być  podnoszenie  kwalifikacji  naukowych mł o- dych  pracowników  nauki  poprzez  organizowanie  szkół  letnich  i  sympozjów  naukowych. Waż nym  zadaniem  miał o  być  dokształ canie kadr  dla  krajów  rozwijają cych  się . Centrum miał o  sł uż yć  cał ej  mię dzynarodowej  społ ecznoś ci  naukowej  mechaników,  bez  róż nic pań stwowych  i  narodowoś ciowych. P rzy tworzeniu  CISM  prof. Sobrero wspaniale  wygrał   ambicje  miasta U dine. Od wielu bowiem  lat  U dine  bezskutecznie  starał o  się   o  utworzenie  filii  uniwersytetu  z  Triestu, wzglę dnie  z  Padwy.  W  tej  sytuacji  chwycił o  hasł o Sobrery:  my  warn  dajemy  „superuni- versita"  w  postaci  instytutu  mię dzynarodowego,  wy  nam  dajecie  lokal  i  pienią dze.  N a budż et  CISM   skł adał y  się   dotacje  regionu  w Trieste,  z  prowincji  F riuli, dotacja  miejska z  U din e, dotacja  U N ESCO  i  kilka  dotacji  pomniejszych  (jak  np. kasy  oszczę dnoś ciowej w  U dine  itd.).  D o  tego  dochodził y  dotacje  Akademii  (i  tak  PAN   pł aci  15  tys.  dolarów rocznie,  ale  wpł acanych  w  zł otówkach)  i  uniwersytetów  (również  po  15  tys.  dolarów). D o  tego  dochodził y dotacje  jednorazowe.  I  tak  np. F undacja  Volkswagena  zakupił a dla CISM   duży  komputer. I n stytut  został   wspaniale  wyposaż ony.  Sale  wykł adowe  miał y  komplet  rzutników, urzą dzenia  slajdowe,  kabiny  tł umaczy  itd.  Stworzona  został a  najnowocześ niejsza  baza poligraficzna  dla  druku  preprintów  a  póź niej  ksią ż ek.  Centrum posiada  poważ ną   biblio- tekę ,  ostatnio  wzbogaconą   zapisem  biblioteki  prywatnej  prof.  W.  Pragera.  Wykł ady  był y wysoko  opł acane, po  80$  za  godzinę .  Mieś ciło  się   w  tej  sumie  honorarium  za  skrypt wykł adowy,  który  trzeba  był o  obowią zkowo  dostarczyć  na  kilka  miesię cy  przed  wy- kł adami. Pracami  CISM   do  1978  roku  kierował   prof.  Sobrero.  Robił  to  z  cał ym oddaniem, talentem  i  zrę cznoś cią.  Strona  merytoryczna:  przygotowanie  programu  kursów,  szkół letnich  i  sympozjów  należ ało do prof.  Olszaka,  rektoVa  CISM.  Kierował  on dział alnoś cią naukową   C entrum przez  12 lat. Jego  odejś cie  był o dla  CISM  wielką   stratą .  Obecnie obo- D ZIAŁALN OŚĆ  CISM   529 wią zki  sekretarza  CISM  peł ni  prof.  G .  Bianchi  z  Politechniki  w  M ediolanie. Rektorem wybrano  na  dwa  lata  prof.  W.  Koitera,  był ego  prezesa  IU TAM .  Obecnie  rektorem jest prof.  A.  Sawczuk.  Raz  do  roku  odbywa  się   zebranie  Rady  N aukowej,  które  zatwierdza program prac CISM  i przyjmuje  sprawozdania.  Od  począ tku  dział alnoś ci CISM  uczestni- czył em  w  obradach  Rady  N aukowej. CISM   organizował   dwie  sesje  wykł adowe:  pierwszą   w  czerwcu  i  lipcu,  drugą   we wrześ niu  i  paź dzierniku.  Podam kilka  danych  z  lat  1969-   1979,  charakteryzują cych  dzia- ł alność  Centrum.  W  tym  dziesię cioleciu  wykł adał o  474  profesorów  (wywodzą cych  się z  30  krajów),  na  572  szkoł ach letnich  i  kursach.  Ilość  sł uchaczy w  tym  okresie  wyniosł a 2610  osób  rekrutują cych  się   z  69  krajów.  D ł uga jest  lista  wykł adów  organizowanych  dla pracowników  naukowych  trzeciego  ś wiata,  gł ównie  z  Ameryki  Poł udniowej. Liczne  był y również  sympozja  (ok.  40)  organizowane  przez  CISM   w  dekadzie  1969 -  1979. Bogaty jest  dorobek  wydawniczy:  140  skryptów  i  monografii  z  najnowszych  dziedzin mechaniki  drukowanych  w  U dine  i  rozpowszechnianych  w  ś wiecie  przez  znaną   firmę J.  Springer  Verlag,  Wien. D odać  należ y,  że  CISM  jest  organizacją   afiliowaną   do  IU TAM   (Mię dzynarodowa U nia  Mechaniki  Teoretycznej  i  Stosowanej). N a  czele  CISM  stoi  Vinizio  Turello,  adwokat  z  U dine.  Był  przez  wiele  lat  przewod- niczą cym  prowincji  F riuli  (jak  gdyby  wojewodą ).  W  CISM   sprawował   jednocześ nie stanowisko  przewodniczą cego  Rady  Administracyjnej.  W  rę kach  swych  trzymał   fi- nanse. Opiszę   teraz  mój  udział  w  pracach  merytorycznych  CISM .  Brał em udział  w  zorgani- zowaniu  szeregu  szkół   letnich jako  ich  inicjator  i  koordynator. W  roku  1970  przygotowaliś my  wspólnie  z  prof.  C. A.  Eringenem, prof.  R.  Stojano- vicem i prof. M. Sokoł owskim  szkoł ę  letnią   na temat „ M ikropolarnej teorii  sprę ż ystoś ci". Mieliś my  19  sł uchaczy, gł ównie  z  Europy. Tematem wykł adów  był a  liniowa  i  nieliniowa teoria  oś rodków  Cosseratowskich  oraz  teorii  uproszczonej  R. D .  M indlina.  Z  tej  okazji wyszły  u J.  Springera  moje wykł ady  w postaci zwię zł ej monografii  „ Theory of micropolar elasticity"  CISM  — courses  and  lectures  N o  25,  J.  Springer,  Verlag  Wien  1970. W  roku  1971  zorganizowaliś my  grupę   wykł adów  z  termosprę ż ystoś ci,  prowadzonych przez  ludzi  aktywnych,  twórczych  w  rozwoju  tej  dziedziny.  W  skł ad  tej  grupy  wchodzili prof. prof.  C. A.  Eringen, R. D .  M indlin, H .  Parkus, J. N .  Sneddon, R.  Stojanovic  i  ją . Mieliś my  do  dyspozycji  50  godzin  wykł adowych.  Ja  przedstawił em  18- godzinny  wykł ad „D ynamie  problems  of  thermoelasticity". W  1974 roku w ramach grupy  mię dzynarodowej: prof. prof.  G . Eason, I. N . Sneddon, Z. Olesiak  i ja,  przygotowaliś my  szkoł ę  letnią  pt.  „ Integral transformes  in solid m echan ics". Wykł ady  moje  ukazał y się   w  zbiorze  „Applications  of  integral  transformes  in  the Theory of  Elasticity"  CISM  —courses  and  lectures,  N o 220,  J.  Springer  Verlag,  Wien  1975. W  roku  1975, z inicjatywy  prof.  J.  M andel'a z  Ecole Poly technique  w  Paryż u,  odbył a się   szkoł a  letnia  zatytuł owana  „ Propagation  of  Elastic  and  Inelastic  Waves".  Wzię li w  niej  udział  prof.  prof.  J.  M andel, H . Kolsky,  W.  N owacki, P.  Perzyna,  L.  Brun  oraz docenci:  W. K.  N owacki,  B.  Raniecki.  Moje  wykł ady  dotyczył y  propagacji  fal  mikropo- ł arnych.  U kazał y się   one w  ksią ż ce  „Mechanical Waves  in  Solids"  CISM  —  courses  and lectures  N o  202,  J.  Springer  Verlag,  Wien  1975. 2* 530  W.  N OWACKI Wreszcie  w  1977 roku brał em udział  w szkole letniej organizowanej  przez prof. H .  Par- kusa  z  Technicznego  U niwersytetu  w  Wiedniu.  Przedmiotem wykł adów  były  efekty  elek- tromagnetyczne  w  ciał ach  stał ych  odkształ calnych.  G rupa  wykł adowców  był a  liczna: prof.  prof.  H .  Parkus,  K.  H utter, J. B. Alblas,  G . A.  Maugin,  W.  N owacki,  A.  Precht. Moje  wykł ady  dotyczył y  liniowej  piezoelektrycznoś ci  i  magnetotermosprę ż ystoś ci.  U ka- zał y  się   w  ksią ż ce  „Electromagnetic Interactions in  Elastic  Solids",  CISM   courses  and lectures  N o  257,  J.  Springer  Verlag,  1979. W  roku  1972  wespół  z  Olszakiem  zorganizowaliś my  sympozjum  poś wię cone  zagadnie- niom  teorii  niesymetrycznej  sprę ż ystoś ci.  Referaty  generalne  tego  sympozjum  ukazał y  się we  wspólnie  z  Olszakiem  wydanej  ksią ż ce  „M icropolar Elasticity".  Zawierał a  ona  refe- raty  prof. prof.  G . G rioii'ego, R.  Stojanovic'a,  W.  N owackiego  i Cz. Woź niaka.  Ksią ż ka ta  został a  wydana  przez  CISM   w  U dine  w  1974  roku  jako  pozycja  nr.  151. W  1974  roku  współ organizował em, również  z prof.  Olszakiem,  sympozjum „ Thenno- mechanics  of  Solids".  Celem  tego  sympozjum  był o przedyskutowanie  dalszych  tendencji rozwojowych  termosprę ż ystoś ci.  Z  okazji  tego  sympozjum  wspólnie  z  prof.  Olszakiem wydaliś my  zbiór  referatów  generalnych  „Termomechanics of  Solids"  N o 223, U dine 1976. W  uznaniu wielkich  zasł ug prof. Luigi  Sobrero dla nauki i  CISM, jego koledzy  i przy- jaciele  wydali  tom  „Topics  in  Contemporary  M echanics".  W  tym  zbiorze  umieś cił em pracę  „ On the G alerkin Vectors  for  the Micropolar Elasticity", w której  uogólnił em znaną metodę   prof.  Sobrero  z  klasycznej  teorii  sprę ż ystoś ci  na  mikropolarną . W  okresach  trwania  szkół   letnich  i  sympozjów  spotkać  moż na  był o  w  U dine wielu wybitnych  uczonych.  Sł uchacze mieszkali  w  D omu Studenckim  oraz  w  konwikcie  semi- narium  duchownego.  Profesorowie  umieszczano  zazwyczaj  w  hotelu  „ Astoria  Italia", poł oż onym  o  3  minuty  drogi  od  Palazzo  del  Torso,  siedziby  CISM.  Dyskusje  przenosił y się   z  sal  wykł adowych  do  hoteli. Znaczenie  CISM  dla  rozwoju  mechaniki  teoretycznej  i  stosowanej  był o, i jest  nadal, bardzo  poważ ne.  Powstał o  forum  dyskusyjne,  platforma  spotkań  wybitnych  twórców współ czesnych  dziedzin  mechaniki  i  mł odzieży  naukowej  z  cał ego  ś wiata.  Powstał a plat- forma  spotkań  uczonych  ze  Wschodu  i  Zachodu, nawią zane  został y  liczne  znajomoś ci i  przyjaź nie.  Rozwinę ła  się   rzeczywista  współ praca  naukowa  uczonych, bez  wzglę du  na ich  narodowość  i  przekonania  polityczne. m 'Praca  został a  zł oż ona  w  Redakcji  dnia  13  czerwca 1983  roku.