Ghostscript wrapper for D:\Digitalizacja\MTS83_t21z1_4_PDF_artyku³y\mts83_t21z4.pdf M E C H AN I K A TEORETYCZNA I  STOSOWANA 4,  21  (1983) PRZEGLĄ D  OS IĄ GNIĘ Ć  KRAJOWYCH  BADAŃ  DOŚ WIADCZALNYCH TURBULENCJI  W  OKRESIE  M INIONEGO  DZIES IĘ CIOLECIA S.  D R OBN I AK Instytut  Maszyn  Cieplnych Politechniki  Czę stochowskiej Wstę p Turbulencja  jest  jedn ym  z  najczę ś ciej  spotykan ych  w  przyrodzie  zjawisk  fizycznych, wystę puje  bowiem  w  atm osferze,  rzekach  i jeziorach,  istn ien ie  jej  stwierdza  się   w  m aterii tworzą cej  gwiazdy,  n ie  wspom in ają c  już  o  roli  jaką   odgrywa  w  lotn ictwie  czy  budowie maszyn  energetycznych.  N iewą tpliwym  paradoksem jest  równ ocześ n ie  fakt,  że  m im o  wielu lat  badań  zarówn o  teoretyczn ych  jak  i  eksperym en taln ych  t en  najpowszechniejszy  rodzaj ruchu  pozostaje  do  tej  pory  najmniej  pozn an ym .  P rzyczyn  tego  stan u  wiedzy  jest  bard zo wiele,  a  najistotniejszą   wydaje  się   być  niezwykł a  zł oż on ość  turbulen cji,  wym ykają ca  się próbom  ś cisł ego jej  opisu  i  sprawiają ca,  że  skazan i  jesteś my  n a  bardzo  uproszczon e  form y m atem atycznego jej  uję cia. N ie bez zn aczen ia jest  równ ież  i sposób  podejś cia  do  zagadn ień  turbulen cji  prezen towa- ny  przez  ludzi  zajmują cych  się   tą   problem atyką .  Jak  stwierdził   P .  Bradsh aw  „ d la  jedn ych turbulencja  to  dział  m atem atyki, dla  drugich  wią że  się  o n a gł ównie z techn iką   i  techn ologią , podczas  gdy  jedynie  sł usznym  wydaje  się   być  t rakt owan ie  turbulencji  ja ko  zagadn ien ia wchodzą cego  w  skł ad  fizyki  stosowan ej".  Ozn acza  t o ,  że  rola  dociekań  teoretyczn ych i eksperym entalnych  jest  t u jedn akowo  waż na,  zaś  doś wiadczenie  jest  n ajbardziej  istotn ym kryterium  weryfikują cym  sł uszność  propon owan ych  teorii. Charakterystyka  współ czesnych  kierunków  w  dziedzinie  badań  turbulencji N ależy  zdać  sobie  sprawę ,  że  niniejsze  opracowan ie  n ie  jest  próbą   p o d su m o wan ia zamknię tego  etapu  bad ań ,  zaś  m in ion y  okres  n ie  stan owi  jakiegoś  o d rę bn ego  rozdział u odróż niają cego  się   o d  d o ko n ań  poprzedn ich .  P rawidł owa  dział aln ość bad awcza  m usi  być uważ ana  za  proces  cią gł y,  pozn awan ie  prawd  n aukowych  odbywa  się   najczę ś ciej  drogą nieprzerwanego  grom adzen ia  faktów  w  celu  d o ko n a n ia  ich „syntezy.  R zecz  jasn a,  także i w tej  dziedzinie  zdarzają   się  wyją tki,  prace  o ch arakterze wielkich  odkryć  stan owią   cezurę czasową   pozwalają cą   dzielić  badan ia  n aukowe  n a  t e sprzed  i  p o przeł om owym  wydarzen iu . P rzykł adem  m oże  t u  być  opublikowan ie  hipotezy  P ran d t la  o  drodze  zm ieszan ia  (1925  r.) czy  też koncepcji  lokaln ej  izotropii  K oł m ogorowa  (1942  r.).  Obydwie  te  teorie  u kier u n ko - wał y na wiele lat tem atykę   prac t ak  doś wiadczaln ych  ja k  i teoretyczn ych.  Spróbujm y  o d p o - 600  S.  DROH N IAK wiedzieć  n a  pytan ie,  czy  w  eksperym en taln ych  badan iach  turbulencji  mieliś my  w  oma- wian ym  okresie  d o  czynienia  z  t akim  wł aś nie  odkryciem?  I  tak  i  nie.  T ak  —  gdy  w  pio- n ierskich  p racach  BR OWN A  i  R OSKO  [1] przedstawion o  po  raz  pierwszy  absolutn ie  przeko- nywują cy  do wó d  istn ien ia  w  typowym  przepł ywie  turbulen tn ym  struktur  koherentnych. N ie  —  odpowiadają   drudzy, jako  że  o ich istn ien iu wiedziano już  od dawna, a  n p. struktura turbulen cji  w  ś cież ce  wirowej  K a n n a n a został a już  w  latach  czterdziestych  zbadan a  przez K o vaszn aya.  J a k  zwykle  czas  okazał   się   najlepszym  sę dzią,  a  dalsze  prace  prowadzone w tej  dziedzin ie wykazał y  don iosł ość publikacji  Browna  i  R osko.  Kiedy bowiem  K L I N E [45] oraz  WI LLM O R T H   i. L iu  [93]  potrafili  wykazać,  że  struktury  koh eren tn e  odpowiedzialne są   za  ok.  75%  produkcji  naprę ż eń  stycznych,  wówczas  stał o jest jasn e,  że  rewizji  należ ało p o d d ać zarówn o  dotychczasowe program y  prac doś wiadczalnych jak  i skorygować  sposoby teoretyczn ego  uję cia  zagadn ien ia.  P owszechnie  do  tej  pory  „ wyzn awan a"  koncepcja  tur- bulencji  o p a r t a  był a  n a  m echan izm ie  kaskady  wirów  tran sportują cych  en ergię   ruchu burzliwego,  przy  czym  przepł yw  tej  energii  odbywał   się   w  kierun ku  wirów  o  rosną cych liczbach  falowych.  Odkrycie  st ru kt u r  koheren tn ych  charakteryzują cych  się   duż ymi  udzia- ł am i  energii  przy  ś redn ich  zaledwie  skalach  dł ugoś ci  wym agał o  pilnej  korekty  modelu kaskadowego.  Odpowiedzią   teorii  stał y  się   koncepcje  strukturaln ego  m odelowan ia  turbu- lencji  (Structural  M odellin g  of  Turbulen ce),  którego  orygin aln ość  polega  n a  odejś ciu  od klasyczn ego  operowan ia  wielkoś ciami  uś redn ion ymi  w  czasie.  U ś redn ien ie  wystę puje w  n ich  bowiem  dopiero  w  ostatn iej  fazie  analizy,  polegają cej  n a  otrzym an iu  rozwią zania w  dziedzin ie  czasu  z  uwzglę dn ien iem  odpowiednich  warun ków  brzegowych.  Szczególnie obiecują cym  przykł adem rozwią zań  tego  typu jest  m odelowan ie  duż ych  struktur  wirowych (Large  E d d y  Sim ulation ), których  obszerną   bibliografię   podaje  m .in .  HlRATA  [37]. R ówn ież  i  w  dziedzin ie  eksperym en tu  zrobion o  do  tej  pory  bardzo  wiele,  sytuacja  jest t u  jed n a k  zn aczn ie m n iej  klarown a  i  pod wielom a  wzglę dami  przypom in a typowe  „ kł opoty bo gac t wa".  P oczą tkowo  wś ród  zajmują cych  się   tym  problem em  specjalistów  panował o p rzeko n an ie,  że  każ dy  rodzaj  przepł ywu  winien  charakteryzować  się   wystę powaniem jed n ej  typowej  dla  niego  struktury  koh eren tn ej. I  tak  dla  przepł ywu  w  rurze  m iał a  nią   być brył a  (slug),  w  warstwie  przyś ciennej  rozbł ysk  (burst),  zaś  w  swobodnej  strudze —  pier- ś cień  wirowy  (vortex  rin g) .  W  krótkim jedn ak  czasie  w  samej  tylko  warstwie  przyś ciennej wykryto  d o d a t ko wo  struktury  kieszeniowe  (turbulent  spots),  wstę gowe  (streaks)  i  wiele, wiele  in n ych .  J ak  stwierdził   o st at n io  jeden  z  pion ierów  tej  dziedziny  prof.  Sato,  istnieje p iln a  p o t rzeba  p r a c  unifikacyjnych  dotyczą cych  sposobów  wykrywania  obszarów  burzli- woś ci  ko h eren t n ej, nie m oż na  bowiem  wykluczyć,  że w  wielu  przypadkach  rodzaj  odkrytej st ru kt u ry  m oże  być  po ch o d n ą   zastosowan ego  kryterium  detekcji.  N ajnowszym  w  tej dziedzin ie  osią gn ię ciem  m eteorologiczn ym  jest  m etoda  rozpozn awan ia  struktur  (pattern reco gn it io n ) ,  której  sposób  realizacji  w  odróż n ien iu  od  zwykł ego  próbkowan ia  warunko- wego  ( co n dit io n al  sam plin g)  umoż liwia  zn aczn ie  ś ciś lejsze  okreś lenie  optym aln ego  progu detekcji  (BLAC K WE LD E R  [2]).  Obserwuje  się   również  w  ostatn ich  latach  coraz  powszech- niejszy  t r e n d  poszukiwan ia  st ru kt u r  pierwotnych  czy  też  elem entarnych,  które  był yby wspóln e  d la  kilku  klas  przepł ywów.  Jako  jedną   z  moż liwoś ci  wym ienia  się   przy  tym , wir agrafkowy  (h airpin  vortex)  a  gorą cym  zwolennikiem  tego  poglą du  był   zm arł y  niedawno M .  D .  H E AD   [38]. N ie  n ależy  jed n ak  są dzić,  że  struktury  koh eren tn e  są   jedyn ym  proble- m em  absorbują cym  uwagę   w  doś wiadczalnych  badan iach  turbulencji.  Jest  t o  niewą tpli- BAD AN IA  DOŚ WIADCZALNE  TU RBU LEN CJI  601 wie  kierunek  bardzo  modny,  rokują cy  nadzieje  wielu  sukcesów  lecz  nie  oznacza  to,  że bezcelowe  staje  się   kontynuowanie  dotychczasowych  kierunków  badań.  Odkrycie  struk- tur  koherentnych  nie  przybliż yło  nas  bowiem  do  poznania  tajemnicy  turbulencji,  wrę cz przeciwnie — do  wielu  już  istnieją cych  dodał o  nowe  niewiadome. Przeglą d  krajowych  prac  doś wiadczalnych z  zakresu  mechaniki  turbulencji  w  minionym  dziesię cioleciu Odpowiadają c  na  pytanie jak  na  tle  aktualnych  ś wiatowych  kierunków  rozwoju  me- chaniki turbulencji  przedstawiają   się  badania  krajowe,  należy  odnotować z zadowoleniem, że opóź nienie naszych  prac doś wiadczalnych  nie był o zbyt  duż e. Już  bowiem  w  rę ku  1978 na III KKM CiG   przedstawiono  prace wykonane  w  oś rodkach  w  Poznaniu  [4], Wrocł a- wiu  [41] i Czę stochowie  [94] dotyczą ce zagadnień  struktur  koherentnych. D o  zmniejszenia luki  czasowej  przyczynił  się   na  pewno  fakt,  że  niektóre  z nich wykonane  był y  w  labora- oriach zagranicznych,  co pozytywnie  ś wiadczy  o korzyś ciach  wynikają cych  z mię dzynaro- dowej  współ pracy.  Mimo  iż  prace te  dotyczą   róż nych  zagadnień  (struga  pł aska,  osiowo- symetryczna,  strumień  uderzają cy)  ł ą czy  je  jednak  wspólna  cecha — w  każ dej  z  nich zastosowano  zabieg  wzmocnienia  współ istnieją cych  w przepł ywie  struktur  koherentnych. Inny  sposób  podejś cia  do  tego  zagadnienia  prezentuje  praca  [5], w  której  poszukuje  się optymalnych  kryteriów  detekcji  bez  koniecznoś ci  dodatkowego  oddział ywania  na  prze- pływ. Dalszy  rozwój  prac prowadzonych w  tej  dziedzinie winien  umoż liwić  lepsze pozna- nie  mechanizmu  tworzenia  się   turbulencji  otwierają c  nowe  moż liwoś ci  sterowania  pro- cesami  wymiany  masy  i ciepł a  w  przepł ywie  [73],  [36]. D alsze  badania  uwarunkowane  są jednak  odpowiednim unowocześ nieniem bazy laboratoryjnej,  która dotyczyć winna zwł asz- cza  aparatury  umoż liwiają cej  cyfrową   analizę   sygnał ów  szybkozmiennyeh.  Przy  okazji należy  tu  podkreś lić  istnienie  wyraź nego  sprzę ż enia  zwrotnego  mię dzy  współ czesną   te- matyką   badań  a  rozwojem  nowoczesnych  narzę dzi  pomiarowych.  N ajlepszy  przykł ad stanowią   wł aś nie  struktury  koherentne, których  odkrycie  był oby  niemoż liwe  bez  uż ycia komputerowej  techniki  „ obróbki"  sygnał u termoanemometrycznego. Wszechobecność  turbulencji  w  poł ą czeniu z  coraz  wię kszym ̂ znaczeniem  problemów ochrony' ś rodowiska  sprawia,  że  drugim  do  waż noś ci  „ modnym"  obecnie  kierunkiem badań  jest  zagadnienie  transportu  zanieczyszczeń  w  atmosferze  i  sterowania  procesami opływu  budowli.  Kierunek  ten  reprezentowany  jest  szczególnie  wyraź nie  w  Instytucie Techniki Lotniczej i Mechaniki Stosowanej  Politechniki Warszawskiej,  a wykonywane  tam prace  obejmują   szeroki  zakres  tematyczny,  od  zagadnień  typowo  aplikacyjnych  [57]  do podstawowych  [67]. N ależy  przy  tym  podkreś lić  szerokie  stosowanie  technik  wizualnych, w uż yciu  których  oś rodek  ten  ma  bezsprzecznie  najwię ksze  w  kraju  doś wiadczenie.  Wi- zualizacja,  zarówno  tradycyjna  jak  i  wykorzystują ca  bardziej  nowoczesne  sposoby  (tech- nika dymią cego  drutu, pę cherzyków  wodorowych  itp.) jest w zasadzie  metodą   jakoś ciową, pozwala  jednak  uzyskać  wglą d  w  mechanizm  zachodzą cych  w  przepł ywie  przemian, uł atwiają c  tym  samym  dokonanie trafnej  syntezy  wyników  iloś ciowych.  W  praktyce  kra- jowej jest  ona niestety  w zbyt  mał ym zakresie  stosowana,  co  stanowi  zresztą   oznakę   pew- nej  generalnej  sł aboś ci  polskich  prac  doś wiadczalnych.  Zbyt  wielu  bowiem  autorów 602  S.  D ROBN IAK poprzestaje  jed yn ie  n a  prezentacji  wyników  iloś ciowych,  nie  dokon ują c  próby  ich  syntezy t zn .  wyjaś n ien ia  m ech an izm u  zjawiska,  w  czym  wizualizacja  był aby  niejednokrotnie bard zo  p o m o cn a. Z  problem em  turbulen cji  atmosferycznej  wią że  się   zagadn ien ie  modyfikacji  struktury ruch u  burzliwego  wywoł anej  obecnoś cią   dodatkowych  sił   masowych,  takich  ja k  sił a  wy- p o r u  term iczn ego  w  warstwie  z  gradien tem  tem peratury,  sił y  bezwł adnoś ci  wywoł ane skrzywien iem  linii  prą du  w  przepł ywach  zawirowanych  itp.  M am y  wówczas  do  czynienia z  ciekawą   sytuacją ,  gdy  oprócz  produkcji  turbulencji  zachodzą cej  dzię ki  obecnoś ci  naprę - ż eń  stycznych  wystę puje  dodatkowa  generacja  energii  kinetycznej  ruch u  burzliwego  wy- wo ł an a  dział an iem fluktuacyjnych  sił   masowych.  Istnieje  piln a  potrzeba prowadzen ia  prac badawczych  w  tej  dalece  jeszcze  n ierozpozn an ej  dziedzinie,  do  tej  pory  n ie  dysponujemy bowiem  ż adną   zadawalają cą   teorią   przepł ywu  o  niestabilnej  stratyfikacji.  P roblem em  tym zajmuje  się   w  kraju  aż  pię ć  oś rodków,  a  m ian owicie: • — I n st yt u t  M aszyn  C ieplnych  P olitechn iki  Czę stochowskiej, —  I n st yt u t  T ech n iki  Lotn iczej  i  M ech an iki  Stosowanej  P olitechniki  Warszawskiej, —  P olitech n ika  Biał ostocka, —  I n st yt u t  Lotn ictwa  w  Warszawie, —  I n st yt u t  T ech n iki  C ieplnej  i  Silników  Spalinowych  P olitechniki  P ozn ań skiej przy  czym  zagadn ien ia  t e  nie  wyczerpują   rzecz  jasn a  cał oś ci  zainteresowań  naukowych poszczególn ych  oś rodków. Badan ia  podstawowe  turbulencji  stanowią   od  kilku  już  lat  gł ówny  przedm iot  dział al- noś ci  badawczej  I n st yt u t u  M aszyn  C ieplnych. W  om awianym  okresie  wykon an o  t am szereg in teresują cych  p r a c  doś wiadczalnych,  z  których  wymienić  m oż na  przykł adowo  analizę wpł ywu  grad ien t u  ciś nieriia  [22]  oraz  kon trolowan ego  odsysania  i  dom ieszania  czynnika [28]  n a  rozwój  ś ladu  za  opł ywanym  ciał em .  R ównież  w  I M C  zrealizowano  cykl  badań dotyczą cych  modyfikacji  struktury  turbulencji  zachodzą cej  dzię ki  obecnoś ci  sił   masowych wywoł an ych  zakrzywien iem  lin ii  p r ą du  [17]  oraz  dodatkowo  jeszcze  róż nicą   tem peratur [46]  wyjaś niając  przy  t ym  szczegół owo  ewolucję   poszczególnych  skł adn ików  bilansu en ergetyczn ego  turbulen cji  [54].  Z agadn ien ia  te  wydają   się   być  waż ne  zarówn o  ze  wzglę - dów  pozn awczych  (moż liwość  uś ciś lenia  stosowanych  obecnie  modeli  turbulencji)  jak i  aplikacyjn ych  —  zwł aszcza  w  dziedzinie  spalan ia. Z espół   pracują cy  w  I T L iM S  P olitechn iki  Warszawskiej  poś wię ca  gł ówną   uwagę   za- gadn ien iu  n eu t raln ej  stabiln ej  stratyfikacji  przyziemnej  warstwy  atmosferycznej  [63] co wypł ywa  z moż liwoś ci  praktyczn ego  wykorzystania  tego  typu  przepł ywu. N ależy  również wym ien ić  opracowan ą   w  tym  oś rodku  ciekawą   analizę   przejś cia  lam in arn o- tiirbulen tn ego n a  powierzch n i  p ł a t a  z  wykorzystan iem  funkcji  korelacyjnych  [47]. P race  p ro wad zo n e  w  P olitechn ice  Biał ostockiej  dotyczą   gł ównie  problem u  magazyno- wan ia  ciepł ej  wody,  stą d  też  w  cen trum  zain teresowan ia  znajduje  się   t a m  wym ian a  ciepł a w  warstwie  gran iczn ej  stratyfikowan ej  stabilnie  [68]. We  wszystkich  om ówion ych  powyż ej  pracach  tran sportowan a  wielkość  oddział ywuje n a  st ru kt u rę   ru ch u  burzliwego,  m am y  wię c  do  czynienia  z  tzw.  aktywnym  tran sportem wielkoś ci  skalarn ej.  P race  I n st yt u t u  Lotn ictwa  [19,  20]  i  czę ść  prac  prowadzonych w  I M C  [96,  98]  dotyczą   n atom iast  zagadn ień  zam ykan ia  równ ań  t ran sport u  pę du  i  ciepł a przy  zał oż en iu,  że  ciepł o  tran sportowan e  jest  ja k  typowa  wielkość  pasywn a. BAD AN IA  DOŚ WIADCZALNE  TURBULEN CJI  603 Analizują c  tematykę  prowadzonych w kraju prac badawczych nie sposób nie  wspomnieć o  jednym  z  najtrudniejszych  problemów  meteorologicznych  turbulencji  a  mianowicie o  pomiarach  korelacji  prę dkoś ciowo- ciś nieniowych.  Zagadnienie  to  jest  przedmiotem zainteresowania  kilku  prac  wykonanych  w  Instytucie  Maszyn  Przepł ywowych  PAN [89, 90]. Cechą   charakterystyczną   prac  doś wiadczalnych  w  dziedzinie  turbulencji  jest  znaczny stopień  skomplikowania  zarówno  samej  aparatury  jak  i  stosowania  procedur  pomiaro- wych.  Bardzo  szerokie  pasmo  czę stotliwoś ci  turbulencji  oraz  konieczność  uwzglę dniania zjawisk  o  skalach  zmieniają cych  się   od  dziesią tków  kilometrów  (turbulencja  atmosfe- ryczna)  do  uł amków  milimetra  (skala  dyssypacji)  narzucają   bardzo  wysokie  wymagania  . czujnikom  i  metodom  pomiaru.  N ie jest  wię c  przypadkiem  stosunkowo  znaczny  udział prac  czysto  meteorologicznych  bę dą cych  wynikiem  poszukiwań  optymalnego  dla  danego zagadnienia  sposobu  prowadzenia  eksperymentu.  Znaczny  udział   w  tej  kategorii  opra- cowań  mają   nastę pują ce  oś rodki: —  Instytut  Maszyn  Cieplnych  Politechniki  Czę stochowskiej, —  Instytut  Mechaniki  G órotworu  PAN   w  Krakowie, —  Instytut  Inż ynierii  Ochrony  Ś rodowiska  Politechniki  Ś lą skiej  w  G liwicach. Termoanomometria  stanowi  już  od  wielu  lat  .obiekt  zainteresowania  badawczego Instytutu  Maszyn  Cieplnych  P.Cz.,  w  omawianym  okresie  wykonano  tam  szereg  prac dotyczą cych  analizy  odpodzi  czujników  w  burzliwym  polu  przepł ywu  [33,  34], opraco- wano  również  szereg  specjalistycznych  procedur  pomiarowych  18,  52. Wymienić  również należy  podję te  w  tym  oś rodku  próby  skonstruowania  czujnika  termoanemometrycznego umoż liwiają cego  pomiar  dyssypacji  energii  turbulencji  bez  koniecznoś ci  wprowadzania dodatkowych  zał oż eń  upraszczają cych  [26]. Podkreś lić również  należy  prace Instytutu Mechaniki  G órotworu PAN , gdzie opraco- wano  szereg  specjalistycznych  przyrzą dów,  bez  których  niemoż liwa  był aby  realizacja wielu  krajowych  prac  doś wiadczalnych  z  zakresu  turbulencji.  Wymienić  tu  moż na  opra- cowania  dotyczą ce  anemometru impulsowego  [77],  korelatora  analogowego  [70]  czy  też bardzo przydatnego  zwł aszcza  w  pomiarach przemysł owych  anemometru stał oprą dowego z  detektorem  zwrotu  [43...] Instytut  Inż ynierii  Ochrony  Ś rodowiska  w  G liwicach, specjalizują cy  się   w problemach aerodynamiki  wentylacji  zajmuje  się   gł ównie  metrologią   przepł ywów  silnie  zaburzonych o  mał ych  wartoś ciach  prę dkoś ci  ś rednich, [74,  75].  Oś rodek  ten  prowadzi  także  prace dotyczą ce  zastosowań  anemometrii laserowej  w  aerodynamice wentylacji  [35]. W  literaturze  krajowej  pojawił o  się   kilka  wzmianek  dotyczą cych  stosowania  LDA, są   to jednak  w  wię kszoś ci  pomiary  o  charakterze  rozpoznawczym  [45,  14].  Oznacza  to, że  aparatura laserowa  nie  przekroczył a jeszcze  progu  praktycznego  zastosowania  w  doś- wiadczalnych  badaniach  turbulencji.  Ś wiadczy  to  niestety  o  pewnym  opóź nieniu  w  sto- sunku  do  przodują cych  oś rodków  zagranicznych,  gdzie  pomiary  przy  • uż yciu  LD A  wy- konywane  są   już  rutynowo.  Wypada  wię c  ubolewać,  że  aparatura,  której  wprowadzenie obiecywał o  przewrót  w  krajowej  metrologii  turbulencji  nie  przynosi  do  tej  pory  spo- dziewanych  efektów.  Przyczyn  tego  stanu  rzeczy  jest  n a  pewno  wiele,  lecz  najbardziej istotną   wydaje  się   być  niekompletność  posiadanych  zestawów  LD A  i  rozproszenie  ich w wielu oś rodkach. Inną  jeszcze  dziedziną  metrologii, która nie jest reprezentowana w  kraju 604  8.  D ROBN IAK są   p o m ia r y  pól  wirowoś ci  chwilowej  przy  zastosowan iu  specjalnych,  konstruowanych wył ą czn ie  d o  tego  celu  czujników.  P rowadzen ie  tego  typu  badań  wymaga  jedn ak  opa- n owan ia  specyficznej  techn ologii  produkcji  m in iaturowych  son d  wielowł óknowych  jak równ ież  p o siad an ie  duż ej  iloś ci  kan ał ów  aparatury  term oan em om etryczn ej.  Ponieważ t ak  w  jedn ej  jak  i  w  drugiej  dziedzinie  krajowej  stan  posiadan ia jest  raczej  ubogi,  stą d  też i  brak  m oż liwoś ei  realizacji  tego  typu  prac. Najważ niejsze  cechy  charakterystyczne  krajowych  prac  doś wiadczalnych minionego  dziesię ciolecia J a k już  wspom n ian o  wcześ niej,  niniejszy  przeglą d  m a  ch arakter czysto  okolicznoś ciowy i  nie  dotyczy  ż adn ego  zam kn ię tego  etapu  badań .  Jest  t o  wię c jedyn ie  próba  oceny  kierun- ków  krajowych  badań  doś wiadczalnych  turbulencji  n a  tle  an alogiczn ych  prac  prowadzo- n ych  zagran icą .  P am ię tając  o  tym  autor  n ie  roś ci  sobie  praw  do  ferowania  ocen  i  wyro- kowan ia,  kt ó ry  z  om ówion ych  kierun ków  jest  waż niejszy  czy  bardziej  obiecują cy  od in n ych .  Szczę ś liwie  się  jed n ak  skł ada/ że przed- dziesię ciu  laty  z  okazji  I I  K on gresu  N auki P olskiej  bardzo  wnikliwą   i  krytyczną   ocen ę   polskich  prac  badawczych  w  zakresie  turbu- lencji  przedstawili  prof.  J.  M ą czyń ski  i  d o c.  J.  K oł odko.  Spróbujmy  wię c  przypomnieć najważ niejsze  tezy  ich  referatów  i  zastan owić  się ,  n a  ile  zachowują   one  sł uszność w  odnie- sien iu  do  om awian ego  okresu.  W  najwię kszym  skrócie  m oż na  je  ują ć  n astę pują co: —  istnieje  wyraź ne  zjawisko  zacofania  badawczego  w  porówn an iu  z  n auką   ś wiatową, wyraż ają ce  się   zarówn o  w  ubogim  wyposaż eniu  laboratoriów  jak  i w  braki  oddź wię ku n a  n owoczesn e  koncepcje  turbulen cji, —  krajowe  p race  doś wiadczalne  dotyczą   gł ównie  wtórn ych  efektów  turbulencji  takich ja k  wym ian a  ciepł a  i  m asy,  n ie  zaś  podstaw  turbulencji  i  jej  mechanizmów, —  p race  polskie  nie  są   obecn e  n a  ż adn ym  z  m ię dzynarodowych  sympozjów  naukowych w  dziedzin ie  turbulen cji,  n ie publikuje  się   prac badawczych .nawią zują cych  do gł ównych n u rt ó w  badawczych  n a  ś wiecie. N iekt ó r e  z  tych  zarzutów  stracił y  przynajm niej  w  czę ś ci  swoją   zasadnoś ć, jako  że  prace krajowe  był y  w  m in ion ym  dziesię cioleciu  publikowan e  w  poważ nych  wydawnictwach [6,  28]  o raz  wielokrotn ie  prezen towan e  n a  m ię dzynarodowych  sympozjach  poś wię conych turbulen cji  [30, 3]. Waż ną   rolę  w przeł am an iu izolacji  i zapóź n ien ia odegrał y staże  naukowe w  przodują cych  o ś ro dkach  zagran iczn ych  i  nawią zanie  ś cisł ej  współ pracy  z  organizacjami n au ko wym i  pracują cymi  w  dziedzinie  turbulen cji.  W  rezultacie  kierun ki  krajowych  prac badawczych  w  wię kszoś ci  zgadzają   się   z  problem atyką ,  n ad  którą   pracuje  się   obecnie zagran icą   przykł ad em —  struktury  koh eren tn e. Wyp a d a  je d n a k  zgodzić  się   z  akt u aln ym  n adal  zarzutem  m argin aln oś ci  prac  doś wiad- czaln ych ,  kt ó r e  w  zbyt  m ał ym  stopn iu  skierowan e  są   n a  fizykalną   in terpretację   zachodzą - cych  w  przepł ywie  zjawisk.  N iewą tpliwa  uż yteczność  badan ych  efektów  turbulencji  nie m oże  przesł an iać  kon ieczn oś ci  pozn awan ia  jej  m echanizm ów,  bez  znajomoś ci  których n ie  moż na  wycią gać  wn iosków  o takim, stopn iu  uogóln ien ia, jaki  wym agany  jest  od  pracy n au ko wej.  U waż ne  przejrzen ie  zam ieszczonej  w  niniejszym  artykule  bibliografii  prac doś wiadczaln ych  skł an ia  do  wniosku,  że  zn akom ita  ich  wię kszość  dotyczy  zagadnień BADAN IA  DOŚ WIADCZALNE  TU RBU LEN CJI  605 mają cych  bezpoś redni  zwią zek  z  praktyką   przemysł ową   co  przeczy  w  sposób  oczywisty obiegowym  opiniom  o  oderwaniu  nauki  od  przemysł u. Prace  doś wiadczalne  w  dziedzinie  turbulencji  są   niestety  bardzo  kosztowne,  a  niski stopień  rozwoju  zaplecza  produkcyjnego  aparatury sprawia,  że opierają   się   one  w znacznej mierze  na  przyrzą dach  pochodzą cych  z  importu.  W  rezultacie  dziedzina  ta  jest  bardzo wraż liwa  na  wszelkie  wahania  w  iloś ci  przeznaczonych  na  nie  ś rodków.  Porównanie iloś ci  prac doś wiadczalnych  z zakresu  turbulencji  na poszczególnych  konferencjach  M CiG wykazuje,  że  maksimum  przypada  na  rok  1978  i  od  tej  pory  liczba  tego  rodzaju  prac systematycznie  maleje.  - Jedną   z przyczyn,  które  na  to zjawisko  mają   bezpoś redni  wpływ jest  postę pują ca  de- kapitalizacja  i moralne starzenie  się   posiadanej  w  kraju  aparatury.  Rozproszenie  ś rodków materialnych  sprawia  również,  iż  niejednokrotnie  brak  czę ś ci  zamiennych  zestawu  po- miarowego  nie, pozwala  na  należ yte  wykorzystanie  pozostał ych jego  elementów. Należy  również  przypomnieć  wielokrotnie  podnoszony  zarzut,  iż  krajowe  prace  ba- dawcze  są   bardzo  rozproszone,  brak  bowiem  w  kraju  oś rodka  takiego  jak  n p.  francuski Institut  de Mecanjque  Statistique  de  la Turbulence, który  mógł by  koordynować  poszcze- gólne  tematy  badań. Przewidywane 'kierunki  rozwoju  badań  doś wiadczalnych  turbulencji Niezwykł a  zł oż oność  struktury  przepł ywów  .burzliwych  sprawia,  że  jakiekolwiek przewidywania  co do przyszł ych i obiecują cyh  z poznawczego  punktu widzenia  kierunków badań  są   zaję ciem  nader  niewdzię cznym.  D otychczas  zgromadzony  zasób  informacji i  doś wiadczeń  wskazywał by  jednak  na  trzy  najważ niejsze,  przyszł oś ciowe  dziedziny zainteresowań.  ; . Pierwszą   z nich jest klasyczny  eksperyment prowadzony w  ś cisł ym powią zaniu  z potrze- bami  numerycznego  modelowania  przepł ywów  turbulentnych.  N owe,  obiecują ce  hipo- tezy  zamykania  ukł adu  równań  ruchu takie jak  chociaż by  koncepcja  transportu naprę ż eń, wymagają   niezbę dnego  „ wsadu"  eksperymentalnego.  N ie .chodzi  tu  jednak  o  proste porównanie  sumarycznych  wyników  obliczeń  z  rezultatami  doś wiadczenia,  lecz  raczej o  eksperymentalną   weryfikację   sł usznoś ci  przyję tych  koncepcji  modelowania  poszczegól- nych  czł onów  równań  transportu. W  dziedzinie  numerycznych  niodeli  turbulencji  liczą ce się   w  skali  krajowej  osią gnię cia  ma  Instytut Techniki  Cieplnej  i  Mechaniki  Pł ynów Poli- techniki  Wrocł awskiej,  w  którym  od wielu już  lat  pracuje  się   nad  modelem K- E. N ależy są dzić,  że  uzupeł nienie dociekań  teoretycznych  odpowiednim programem  eksperymental- nym  mogł oby  w  efekcie  znacznie  rozszerzyć  nasz  zasób  wiedzy  o  istocie  ruchu  burzli- wego. D ruga  dziedzina  to  niewą tpliwie  problem  struktur  koherentnych, których  badania  są mimo wielkich  osią gnięć  cią gle  jeszcze  w  stadium  wstę pnym.  N asz  zasób  wiadomoś ci o  zorganizowanej  wirowoś ci  jest  dalece  niewystarczają cy,  zbyt  wiele  zagadnień  o  funda- mentalnym  nieraz  znaczeniu jest  tu  nadal  otwartych.  Zważ ywszy  obserwowany  w  ostat- nich  latach  dynamiczny  rozwój  tej  gał ę zi wiedzy  są dzić  moż na, że  również  w  przyszł oś ci bę dzie  ona  stanowić  nadal  pole  dla  eksperymentu.  Zł oż oność  tych  zjawisk  wymagać 606  '  S.  DltOBNIAK bę dzie  je d n a k  dość  istotn ych  modyfikacji  stosowanych  obecnie  n arzę dzi  badawczych. C o raz  powszechn iejsza  staje  się   opin ia, iż jedynie  pom iary  iloś ciowe  poł ą czone integralnie z wizualizacją   zachodzą cych  w przepł ywie procesów  mogą   być  tu wł aś ciwym  rozwią zaniem. Wydaje  się ,  że  t en  wł aś n ie  typ  po m iaró w  pozwoli  zawę zić  bardzo  szeroki  obecnie  zakres dowoln oś ci  w  in terpretacji  wyników. O st at n ią   wreszcie  grupą   ba d a ń  wartych  chyba  dalszej  kon tyn uacji jest  eksperymentalna an aliza skom plikowan ych  i t ru dn ych do an alityczn ego uję cia  przepł ywów  trójwymiarowych. P rzykł adem  m ogą   tu  być  zjawiska  zachodzą ce w  rzeczywistych  m aszyn ach  przepł ywowych jak  równ ież  w  tym  przypadku  rozwój  bad ań  warun kowan y  jest  uzyskan iem  specjalnej ap arat u ry  pom iarowej. Przeglą d  bibliograficzny  prac  z  zakresu  badań  doś wiadczalnych  turbulencji O gran iczon e  ł amy  niniejszego  opracowan ia  są   przyczyną ,  dla  której  niemoż liwe  był o przytoczen ie wszystkich  prac,  jakie  ukazał y  się   w  tej  dziedzinie  w  m in ion ym  dziesię cio- leciu.  W  szczególnoś ci  pom in ię to  opracowan ia  dotyczą ce  przepł ywów  przez  palisady, ja ko  że  przeglą d  taki  zawarty  jest  w  mają cej  się   niebawem  ukazać  odrę bn ej  monografii J.  E lsn era  [32].  W  zestawieniu  bibliograficznym  oparto  się   gł ównie  na  streszczeniach referatów  wygł oszon ych  n a  Krajowych  Konferencjach  M ech an iki  Cieczy"  i  G azów,  wy- ch odzą c  z  zał oż en ia, że  form uł a tych  konferencji  zapewnia  lepszy  przeglą d  prowadzonych w  kraju  p r a c . I n n e  publikacje  zam ieszczone są   tylko  w  tych przypadkach ,  gdy  nie  znajdują swego  odpowiedn ika  w  treś ci  zgł oszonych  referatów.  D latego  n ie  wszystkie  prace  na  to zasł ugują ce  m ogł y  być  tu  wym ien ion e,  celem  przeglą du  nie  był o  jedn ak  zestawienie wszystkich  publikacji  z  tej  dziedziny  lecz  taki  ich wybór,  który  był by  reprezentatywny  dla najważ niejszych  kierun ków  prowadzon ych  w  kraju  bad ań .  Rzecz  jasn a,  za  wszelkie nie- d o pat rzen ia  wył ą czną   win ę   pon osi  autor,  stą d  wszelkie  uwagi  i  uzupeł n ien ia bę dą   powi- t an e  z  prawdziwą   wdzię cznoś cią. Literatura  cytowana  w tekś cie 1.  BR O WN ,  A.  ROSKO,  Journ al  of  F luid  M echanics.  1974,  vol. 64. 2.  R .  BLACKWELD ER,  Pattern  Recognition of  Coherent Eddies, P roc.  D ynamics  F low  Conf.,  Marseille, 1978. 3.  W.  BIAŁOSKÓRSKI,  H .  BOG IŃ SKI, J.  KOŁ OD KO, N iektóre wyniki badań teoretycznych i  doś wiadczalnych w  dziedzinie  hydrodynamiki jezior.  I I  KKM C iG , 1976. 4.  L.  BOG U SŁAWSKI,  E.  D U BAN IEWIC Z ,  C Z .  P OP IEL,  Badanie  turbulentnego  strumienia  swobodnego •   w  pobliż u  wylotu z  rury. 5.  L.  BOG U SŁAWSKI,  Struktury  koherentne titrbulentnej  warstwy przyś ciennej,  Z N   P oi.  Poznań skiej, 1982. 6.  L.  BOG U SŁAWSKI,  C Z .  P OP IEL, Flow Structure of  the free  round turbulent jet  in  the  initial region,  J.  F .  M., 1979,  vol. 90. 7.  K .  BR OD OWI C Z ,  T.  D YAKOWSKI,  M .  SHAMLOUL,  Badanie statecznoś ci laminarnego  przepł ywu  z  odsy- saniem,  I V  KKM C iG   —  1980. 8.  J .  BRYKALSKI,  Badania  rozkł adu  ciś nień na  modelu kadł uba ś migł owca  z  nadmuchem  wirnika, IV KKMCiG ,  1980. BAD AN IA  DOŚ WIADCZALNE  TU RBU LEN CJI  607 9.  W.  C H U D Z I K,  S.  G OM U ŁA,  W.  RON CZYN ALSKI,  Badanie kinematyki  ruchu  wirowego indukowanego w przestrzeni  ograniczonej, IV  KKM C iG ,  1980. 10.  W.  C H U D Z I K, S.  G OM U ŁA,  W.  RON CZYN ALSKI,  Badania dyssypacji energii  w ruchu wirowym  powietrza, IV  KKM C iG ,  1980. 11.  W.  CZERN U SZEN KO,  P.  LEBIECKI,  Pomiary podstawowych  charakterystyk  turbulencji przy  przepł ywie wody  w kanale otwartym,  I I I KKM C iG ,  1978. 12.  B.  D EPTU ŁA,  B.  D OMALAN U S,  W.  G OŁAŚ,  Experimental investigations of  the  thermal  boundary layer, M at.  XIII  Bien.  F luid  D yn .  Symp. 13.  B.  D EPTU ŁA,  W.  G OŁAŚ,  B.  DOMALAN US,  T ermiczna warstwa przyś cienna  w przepł ywach laminarnych i  turbulentnych,  IV  K K M C iG ,  1980.  . 14.  T.  D OBSKI,  Pomiar poziomu  turbulencji w pł omieniu za pomocą   sondy  mikrofonowej,  Z N  P oi.  P ozn. N r  22, 1982. 15.  P.  DOMAG AŁA,  Analiza  odpowiedzi  czujników  termoanemometrycznych w  zmiennym polu  prę dkoś ci i  temperatur,  I I  K K M C iG ,  1976. 16.  P.  DOMAG AŁA,  O  pewnej  metodzie  pomiaru •  dyssypacji energii  w przepł ywach turbulentnych,  Z N .  P oi. Pozn.  N r  22, 1982. 17.  S.  D ROBN IAK,  Ewolucja pól  prę dkoś ci  w osiowo- symetrycznej  strudze ze zmiennym zawirowaniem  wstę p- nym,  I I  KKM C iG ,  1976. 18.  S.  D ROBN IAK,  L epkoś ć  wirowa w  osiowo- symetrycznych  strugach  zawirowanych,  IV  K K M C iG ,  1980. 19.  T.  D R O Z D ,  Metody  doś wiadczalne wyznaczania zależ noś ci  zamykają cych  ukł ad  równań  opisują cych turbulentny  przepł yw  nieizotermiczny, I I I  KKM C iG ,  1978. 20.  T,  D R O Z D ,  W yznaczanie charakterystyk  cieplno- przepł ywowych  w  oparciu  o  mechanizm  turbulentnego transportu  pę du  i  ciepł a w  róż nych  rodzajach  przepł ywów,, I V  KKM C iG ,  1980. 21.  J.  ELSN ER,  S.  D ROBN IAK,  T urbulent energy  distribution  in a  turbine cascade blade, XIV  Bien.  F luid. D yn.  Symp. 22.  J.  ELSN ER,  J.  WILCZ YŃ SKI,  Evolution of  Reynolds Stresses  in  Shear Flows  with  longitudinal pressure gradient, XI I  Bien.  F luid  D yn . Symp. 23.  J. ELSN ER, J.  WILCZYŃ SKI,  L epkoś ć wirowa  w strugach zapalisadowych z podł uż nym gradientem ciś nienia, I I  KKM C iG ,  1976. 24.  J. ELSN ER, T.  TARN OWSKI,  Odpowiedź sondy X  na  zmianę  kierunku przepł ywu strugi,  I I I  K K M C iG , 1978. 25.  J.  ELSN ER, S.  D ROBN IAK,  Metoda  wyznaczania  tensora naprę ż eń burzliwych w przepł ywie przestrzennym, I I I  KKM C iG ,  1978. 26.  J.  ELSN ER,  P .  D OMAG AŁA,  Dwukanał owa metoda  termoanemometryczna dla  wyznaczania dyssypacji energii turbulencji,  IV  K K M C iG ,  l'98O. 27.  J. ELSN ER, J.  K U R Z AK , Ewolucja bnieizotermicznej zawirowanej strugi osiowo- symetrycznej,  V  K K M C iG , 1982.  '  , 28.  J.  ELSN ER, A.  JARŻ A,  T he wake flow  pattern  behind a row of  parallel plates  with slot  or surface suction of  the  flowing  medium, M at. Konf.  „ Structure  and  M echanism  of  Turbulence",  vol.  I , wyd. Springer Verlag,  1978. 29.  J.  ELSN ER,  Contemporary problems  of  hot- wire attamometry,  T agung —  T urbulenzmesstechnik,  Berlin 1981,  Akademie der  Wissenschaften  der  D D R . 30.  J. ELSN ER, S. D ROBN IAK,  P .  D OMAG AŁA, A  N ew  Hot- W ire Method for  experimental analysis of turbulence energy dissipation, P roc.  of  132  Euromech  Colloquium,  Lyon  1980. 31.  J.  ELSN ER,  S.  D ROBN IAK,  T urbulence  Structure in swirling jet,  IU TAM   Symp.  „ Structure  of  Complex Shear  F low",  1982.  wyd.  Springer- Verlag (w  druku). 32.  J.  ELSN ER,  Aerodynamika palisad  ł opatkowych, Wyd.  P WN   (w  druku). 33.  J.  ELSN ER,  T .  TARN OWSKI,  Odpowiedź sondy X  na  zmianę  kierunku przepł ywu strugi,  I I I  K K M C iG . 34.  J.  ELSN ER, T .  TARN OWSKI,  Charakterystyki ką towe mostkowego  ukł adu termoanemometrycznego, M at. symp.  TU R BU LEN C JA  74,  Czę stochowa, 1974. • 35.  E.  G RABEK,  Badania ruchu wirowego  gazu  w  cyklonie, IV  K K M C iG ,  1980. 36.  E.  G RABEK,  Z .  POPIOŁEK,  Zastosowanie  anemometru laserowego w  badaniach modelowych  z  zakresu wentylacji i  odpylenia. I I I K K M C iG ,  1978. 7  M ech.  Teor.  i  Stos. 608  S.  OROBN IAK 37.  M .  H I R ATA,  H . TAN AKA,  H . KOWAMU RA,  N . KASAOI,  Heat  T ransfer in  T urbulent  Flows,  The Seventh I n t .  H eat  Transfer  Conf.  Munchen,  1982. 38.  M . R.  H E AD ,  N ew aspects of  turbulent boundary  layer structure,  J. F . M ., 1981,  vol. 107. 39.  A.  JAR Ż A,  Charakterystyka turbukntnej warstwy przyś ciennej przy jej  odsysaniu przez  ś ciankę porowatą , I  K K M C iG ,  1974. 40.  A.  JAR Ż A,  Odsysanie  czynnika z  krawę dzi spł ywu pł ytek a mikrostruktura ich ś ladów  aerodynamicznych, I  K K M C iG ,  1974. 41.  A.  JAR Ż A,  Oddział ywanie turbulencji  wstę pnej na przepł yw za palisadą  pł ytek  przy  szczelinowym  odsy- saniu gazu  z  krawę dzi spł ywu, III  KKM C iG ,  1978. 42.  K.  JEŻ OWIECKA- KABSCH,  Ekspansja  nieś ciś liwego  strumienia turbulentnego,  I I I K K M C iG ,  1978. 43.  K.  JEŻ OWIECKA- KABSCI- T,  Badania struktury  rozprzestrzeniania się   pł askiej  strugi'  oscylacyjnej,  IV K K M C iG ,  1980. 44.  J.  KIEŁBASA,  R .  TYSOWSKI,  Anemome.tr stał otemperaturowy z  iinearyzatorem i  detektorem  zwrotu, I I I  K K M C iG ,  1978. 45.  S.  J.  K LI N E  et  al  J.  F .  M .s  1967,  vol.  30. 46.  J.  KON IECZKA, J.  M IZERACZYK,  S. KWAŚ N IEWSKI,  Róż nicowy  anemometr laserowy  do pomiaru przepł ywu cieczy  i  gazów,  IIT. K K M C iG ,  1978. 47.  L.  K U R Z AK , Ewolucja pól  temperatury w zawirowanej strudze osiowo- symetrycznej,  IIT KKM C iG , 1978. 48.  M .  LI TWI Ń C Z YK,  S.  SKRZYŃ SKJ,  Badanie  struktury przepł ywu w strefie przejś cia drogą  pomiaru funkcji korelacyjnych,  I I I  KKM C jG ,  1978. 49.  E.  M AN E K,  S.  PIEŃ KOWSKI,  W pł yw  burzliwej  warstwy wody na geometrię   zbiorników  akmmdują cych ciepł ą   wodę , Z N   Poi.  P ozn.  N r 22,  1982. 50.  J.  M ordarski, S.  TR'ABSKI,  Ś cież ka  wirowa za ukł adem wielowalcowym  w niejednoordnym polu prę dkoś ci, I I  K K M C iG ,  1976. 51.  S.  M I E R Z WI Ń SKI,  Badania w  zakresie  aerodynamiki odpylania i  wentylacji  prowadzone  w  Zakł adzie Ogrzewnictwa,  Wentylacji, i  Ochrony  Atmosfery  Poi. Ś lą skiej,  I I I KKM C iG ,  1978. 52.  J .  M I C Z K A,  J.  Z IELIŃ SKI,  Badania rozwoju poł a  tenperatur  za palisadą  podgrzewanych  ciał , I KKMCiG , 1974. 53.  M .  M U SIALIK,  T ermoanemometryczna metoda pomiaru przepł ywów przestrzennych o  znacznych  gra- dientach prę dkoś ci,  I I I  KKM C iG ,"1978. 54.  MP-.  MU SIALTK, Analiza przepł ywu osiowo- symetrycznego  z zawirowaniem  wstę pnym,  III  KKMCiG ,"1978. 55.  M .  M U SI ALI K,  Przemiany energii turbulencji  w osiowo- symetrycznej strudze zawirowanej,  IV KKMCiG , 1980. 56.  M .  M U SIALIK,  Mikrostruktura  i  lokalna izotropia  w  turbuł entnych  strugach zawirowanych,  Z N   Poi' P ozn .  N r  22,  1982. 57.  J .  OSTROWSKI,  J.  WOJCIECH OWSKI, L.  TU MCOWSKI,  T he study of  the flow  control near the ground by the use  of  forest  conopy. XI V  Bien.  F luid  D yn.  Symp.   y 58.  J .  OSTROWSKI,  M . LITWIŃ C Z YK,  L. TU RKOWSKI,  T he results of  the  test of  the secondary flow phenomena past  the  body and  wing- body  combination of  the gliders, XIV  Bien.  F luid  D yn.  Symp. 59.  J .  OSTROWSKI,  J .  WOJCIECH OWSKI,  Studium oplywu hal huty, I  KKM C iG ,  1974. 60.  J .  OSTROWSKI,  W.  PEŁKA,  Model tunelu pulsują cego  do badania  zjawisk oplywu w przepł ywie  nieustalo- nym,  I  K K M C iG ,  1974. 61.  J .  OSTROWSKI,  M .  LITWIŃ CZYK,  S. SKRZYŃ SKI, Badania oplywu kadł ubów szybowców  i przejś cia  skrzyd- lo- kadł ub,  I  K K M C iG ,  1974. 62.  J . OSTROWSKI, Zjawiska opł ywu profilów laminarnych o wysokich współ czynnikach sił y noś nej, I KKMCiG , 1974. 63.  J .  OSTROWSKI,  W pł yw  przepł ywów  wtórnych na  ukształ towanie pola  prę dkoś ci  przepł ywu  gł ównego, I I  K K M C iG ,  1976. 64.  J .  OSTROWSKI,  P.  SIERPU TOWSKI,  Zjawiska  opł ywa przeszkód  terenowych,  I I  KKM C iG ,  1976. 65.  J.  OSTROWSKI,  J.  WOJCIECH OWSKI, Zasady kształ towania  stref ochronnych  i pasów zielonych  dla  zmniej- szenia  przyziemnego  transportu  zanieczyszczeń , III KKM C iG ,  1978. BAD AN I A  D OŚ WIAD CZALNE  TU R BU LEN C JI  609 66. J.  OSTROWSKI,  J.  WOJC I EC I I OWSKI ,  Zjawiska  generacji  warstwy  przyś ciennej  w przepł ywie  przyś pieszo- nym,  I I I  K K M C iG ,  1  1978. 67.  J.  OSTROWSKI,  S.  BR O D O WI C Z ,  Badanie wpł ywu rozpraszaczy  wiru koń cowego  na  charakterystyki  aero- dynamiczne i  obcią ż enie  pł ata,  I I I  K K M C iG ,  1978. 68.  J. OSTROWSKI,  P.  SI ER P U TOWSKI , Aerodynamika  wiatru i jej  problematyka,  I V  K K M C iG ,  1980. 69.  K.  P IEŃ KOWSKI,  T urbulencja termiczna  w pł ynach statecznie  stratyfikowanych,  I V  K K M C iG ,  1980. 70.  J. PIOTROWSKI,  Z .  POPIOŁEK, W.  Ś LĘ ZAK, Metody  wzorowania termoanemometrów stosowane  w  Zakł adzie Instytutu Inż ynierii  Ochrony  Ś rodowiska  Politechniki  Ś lą skiej,  I I I K K M C iG ,  1978. 71.  J.  P IWOWARCZ YK,  Elektroniczny  korelator  analogowy  i  jego  zastosowanie  w  mechanice  pł ynów,  I I I KKM C iG ,  1978. 72.  Cz. O.  P OP I E L,  T urbulentny  osiowo- symetryczny  strumień  uderzają cy,  I I I  K K M C iG ,  1978. 73.  Cz. O.  P OP IEL,  E.  D U BAN I E WI C Z ,  Badanie struktury  makrowirów  w  uderzają cym  strumieniu  osiowo- symetrycznym,  IV  K K M C iG ,  1980. 74.  Cz.  O.  P OP I E L,  Zagadnienia  uporzą dkowania struktur  przepł ywu  w  osiowo- symetrycznych  strumieniach swobodnych i  uderzają cych.  Z N   P oi.  P ozn.  N r  22,  1982. 75.  Z .  POPIOŁEK,  W.  Ś LĘ ZAK,  Interpretacja  sygnał u  termoanemometru  w  silnie  burzliwych  przepł ywach o  mał ych prę dkoś ciach.  I I I  K K M C iG ,  1978. 76.  Z.  POPIOŁEK,  Statystyczne  bł ę dy  pomiaru  prę dkoś ci  turbulencji przepł ywu,  IV  K K M C iG ,  1980. 77.  G . RYG IEL,  Z .  WI BR C I Ń SKI, Odkształ cenie ś cież ki  von K&rmdna  napł ywają cej na  cylinder, IV  K K M C iG , 1980. 78.  J.  R YSZ ,  B.  STASICKI,  Anemometr  do  pomiaru  powolnych  przepł ywów,  I I I  K K M C iG ,  1978. 79.  Z, R OM I C KI , H . STI E WI TT ,  A.  Dinckelacker of flow  structures  in liquids the help of  ultrasound, XI I Bien. F luid  D yn .  Symp. 80.  P.  SIERPU TOWSKI,  J.  OSTROWSKI,  W pł yw fali  generowanej  przy  podmuchu  na obcią ż enia  brył y  nieoply- wowej umieszczonej  wewną trz  warstwy  przyś ciennej,  I I I K K M C iG ,  1978. 81.  P.  SIERPU TOWSKI,  Charakterystyki  turbulencji  w  modelowanej,  atmosferycznej  warstwie  przyziemnej, IV  K K M C iG ,  1980. 82.  S.  SKRZ YŃ SKI,  Badanie pola  przepł ywu  w  otoczeniu  laminarnych profili  lotniczych  z  uwzglę dnieniem zjawiska przepł ywu  w  warstwie przyś ciennej,  I  K K M C iG ,  1974. 83.  S.  SKRZ YŃ SKI,  M .  LI T WI Ń C Z YK,  Zjawiska  przejś cia  warstwy  laminarnej  w  turbulentną   na  profilach lotniczych, I I  K K M C iG ,  1976. 84.  A.  SMOLN Y,  W eryfikacja  wybranych .metod  pomiaru  naprę ż eń  stycznych  na  ś ciance  dla  turbulentnej warstwy przyś ciennej,  Z N   P oi.  P ozn .  N r  22,  1982. 85.  Z . SMÓLSKI, H . SOBKOWSKA,  W pł yw  wilgotnoś ci  wzglę dnej przepł ywają cego  powietrza  na  charakterystyki czujników  termoanemometrycznych,  I I I  K K M C iG ,  1978. 86.  Z .  SMÓLSKI,  H .  SOBKOWSKA,  Eksperymentalna  weryfikacja  3- ch znanych  metod  odwzorowywania  cha- rakterystyk  czujników  termoanemometrycznych,  I I I  K K M C iG ,  1978. 87.  E.  SOEH RICH ,  Próby  okreś lenia  warunków  samomodelowania  przepł ywu  w  modelach  wentylacyjnych pomieszczeń . 88.  K.  SZYMOCH A,  Przydatnoś ć  anemometru  laserowego  w  badaniach przepł ywu  pł ynów,  I I I  K K M C iG , 1978.  .  "  . 89.  W.  T R U T WI N ,  S.  G OM U Ł A,  M .  KR U SZ YŃ SKI,  Opróbie  okreś lenia  zależ noś ci  współ czynnika  dyfuzji  tur- bulentnej w  powietrzu  od  prę dkoś ci  ruchu powietrza,  I I I K K M C iG ,  1978. 90.  Z .  WI ER C I Ń SKI,  Opł yw  cylindra jednorodnym  strumieniem pł ynu  i  eksperymentalne  okreś lenie  korelacji wzajemnej ciś nienia  i  prę dkoś ci  w  przepł ywie,  IV  K K M C iG ,  1980. 91.  Z. WI E R C I Ń SKI, Pomiar  korelacji  wzajemnej ciś nień na powierzchniach  dwóch  cylindrów  dla  podkrytycz- nych  liczb  Reynoldsa, gdy  drugi  cylinder  umieszczony jest  w  ś ladzie  spł ywowym  pierwszego.  Z Ń .  P o i. Pozn.  N r  22,  1982.  '  . 92.  J.  WILC Z YŃ SKI,  Przepł yw  ze  ś cinaniem przy  istnieniu podł uż nego gradientu  ciś nienia, I  K K M C i G ,  1974, 93.  W. W.  WILLM ORTH ,  S. S.  Liu, Structure  of  the  Reynolds stress  and the occurence of  bursts  in the  turbu- lent  boundary layer.  Adv.  in  G eophysics,  1974,  Academ ie  P ress. 94.  R.  WOLAŃ SKI,  M .  JAN I K ,  R .  K LAI N Y,  T urbulentną   struga swobodna  w polu  oddział ywań  akustycznych, I I I  K K M C i G ,  1978.  >. 610  Ś.  DROBNIAŁ 95.  J.  Z I E L I Ń SK I,  Uwagi do  pomiarów  temperatury  w turbulentnym przepł ywie  nieizotermicznym,  I KKMCiG 1974. 96.  J.  ZrELtŃ SKi,  Okreś lenie  współ czynnika  turbulencji  dyfuzji  termicznej  w  pł askim  przepł ywie  nieizoter- micznym,  I I  KKM C iG .  1976. 97.  J.  Z I E L I Ń SK I,  Ewolucja przepł ywu  nieizotermicznego  za palisadą   ciał  symetrycznych,  IV  K K M C iG , 1980, 98.  J.  ZlEUŃ SKl,  T urbulentna  liczba  Prandtla  w  przepł ywie  zapalisadowym.  Z N   P oi.  P o zn .  N r  22, 1982, Praca  został a  zł oż ona  w  Redakcji  dnia  10  lipca  1983  roku.