Ghostscript wrapper for D:\BBB-ARCH\MTS65\MTS65_t3z2\mts65_t3_z2.pdf M E C H AN I K A TEORETYCZNA I  STOSOWANA 2, 3  (1965) C Z U JN IKI  D O  LABORATORYJN YCH   POM IARÓW  STAN ÓW  N APRĘ Ż EŃ I  OD KSZTAŁCEŃ  WEWN Ą TRZ  ELEM EN TÓW  BETON OWYCH JAN U SZ  K A S P E R K I E W I C Z  (WARSZAWA) 1.  Uwagi  ogólne Z astosowanie  dobrego  czujnika  w  pom iarach  stanów  naprę ż enia  i  stanów  od- kształ cenia  wewną trz  elementów  betonowych  pozwoli  n a  doś wiadczalne  rozwią zanie szeregu  zagadn ień  dotyczą cych  beton u i  ż elbetu  lub  przynajmniej  na poparcie teorii wynikami  doś wiadczeń.  Z apewne  ze  wzglę du  n a  to  w  ostatnich  dwudziestu  latach wzrosł o  zainteresowanie  takim i  czujnikami.  W  niniejszej  pracy  przedstawiono n iektóre  stosowan e  typy  czujników  —  przeważ nie  do pom iaru odkształ ceń  wewną trz elementów.  Stosun kowo  prostsze  i  lepiej  zn an e urzą dzenia  do  pom iaru  odkształ ceń n a  powierzchni  zewnę trznej  w  zasadzie  nie  bę dą   tu  opisywane.  W  artykule  przyję to pu n kt  widzenia  laboratorium  wytrzymał oś ciowego,  a  wię c  uż ytkownika  aparatury pom iarowej. W  tytule  celowo  wprowadzon o  rozróż nienie  czujników  mierzą cych  odkształ cenia i  n aprę ż en ia.  P om im o  że  wię kszość  czujników  zaprojektowana  był a  do  pom iaru odkształ ceń,  istnieją   jedn ak  i  takie,  którym i  w  sposób  poś redni  mierzyć  moż na wł aś nie  n aprę ż en ia.  Bę dą   to  bą dź  czujniki  hydrauliczne jak  n p.  G lotzla,  bą dź  czuj- n iki  oparte  n a  pom iarze  zm ian  odległ oś ci,  n p .  Loh a  czy  Carlsona  i  P irtza. Stosowanie  czujników  do  pom iaru  odkształ ceń należy  uznać za znacznie  bardziej celowe.  M ierzon a  jest  wówczas  rzeczywista  wielkość  fizyczna  —  odległ oś ć,  a  nie wielkość  wtórn a  i  wynikają ca  z  rozum owan ia, jaką   jest  naprę ż enie —  granica  sto- sun ku  sił y  do  powierzchn i. N a  wstę pie  należy  rozpatrzeć  zagadnienie  odkształ calnoś ci  elementu,  wewną trz którego znajduje  się  czujnik  z innego m ateriał u. M ateriał  idealnego czujnika powinien ł ą czyć  się   w  sposób  cią gły  z  tworzywem  badan ym ,  mieć  identyczne  współ czynniki sprę ż ystoś ci,  P oisson a  i  rozszerzalnoś ci  cieplnej  we  wszystkich  kierunkach  oraz cechy  wytrzymał oś ciowe  takie  same  jak  i,  tworzywo.  N a  ogół   jedn ak  materiał , którym  m oże  być  miedź,  stal  czy  plastyk,  róż ni  się   znacznie  od  tworzywa badan ego. Zwł aszcza  wł aś nie w przypadku  beton u, który  m a cechy fizyczne  zmienne z  czasem  i  obcią ż eniem,  idealn e  dobran ie  m ateriał u czujnika  nie jest  moż liwe.  Sto- sują c  czujnik,  którego  wymiary  nie  są   dostatecznie  m ał e,  a  współ czynnik  sprę ż y- stoś ci  znacznie  wię kszy  od  współ czynnika  sprę ż ystoś ci  beton u,  trzeba  liczyć  się z  moż liwoś cią   uzbrojen ia  elem entu  badan ego.  Przy  podobn ym  czujniku  o  bardzo m ał ym  współ czynniku  sprę ż ystoś ci  może  n astą pić  osł abienie  przekroju  betonu, 92  JAN U SZ KASPERKIEWICZ skupienie  naprę ż eń,  a  zatem  również  zakł ócenie badan ego  stan u.  Z jawiska  t e  wy- stę pują   wł aś nie  w  tych  pun ktach,  w  których  odkształ cenia  są   m ierzon e. Rozwią zaniem,  jakie  nasuwa  praktyka,  jest  stosowanie  czujników  o  przekroju poprzecznym  niewielkim  w  stosunku  do przekroju  poprzecznego  elementu badan ego i  o  niewielkim  zastę pczym  współ czynniku  sprę ż ystoś ci.  G ran iczn e  wymiary  czuj- ników  i  wielkoś ci  ich  zastę pczych  współ czynników  sprę ż ystoś ci  bę dą   zależ eć  od jakoś ci  beton u.  Istnieje  jedn ak  obawa,  że  ustalenie  tych  wielkoś ci  n a  drodze  innej niż doś wiadczalna  nie był oby  moż liwe.  Wracają c  do powyż ej  opisanego  rozwią zania należy  podkreś lić,  że  n a  ogół   posł ugują   się   nim  nawet  ci  z  producen tów  urzą dzeń pomiarowych,  którzy  starają   się   dopasować  cechy  sprę ż yste  tworzywa  i  czujnika. N a  przykł ad  n a  dobranej  bazie  o  cechach  sprę ż ystych  zbliż onych  do  beton u um ie- szczają   tensometr  elektrooporowy  mają cy  znikome  wymiary  i  J5z a 8 t  w  0,  a  zatem nie  mają cy  wpł ywu  na  odkształ cenie bazy.  Jest  t o  podobn y  schemat  myś lowy,  przy czym  dochodzi  jeden  stopień  poś rednictwa  przy  przekazywaniu  wielkoś ci  od- kształ ceń. D o  badanego  elementu należy  wprowadzić  urzą dzenie  pom iarowe  odpowiadają ce w  takim  stopniu  powyż szym  warunkom ,  aby  zakł ócenie  stan u  odkształ cenia  był o mniejszego  rzę du  niż  dokł adność  pom iaru.  Stosowanie  czujników  o  znikom ych wymiarach  pozwolił oby  n a  zrezygnowanie  z  obliczania  poprawek  wynikają cych z  wprowadzenia  obcego  ciał a  do  beton u.  Obliczenie  takie,  propon owan e  n p .  przez Y.  C.  Loha  [5], opiera  się   n a  wielu  zał oż eniach i  nie jest  do  przyję cia,  jeż eli  przed- miotem  badań  jest  wł aś nie  poszukiwanie  praw  odkształ calnoś ci  m ateriał u  i  ele- m en tu. Wię kszość stosowanych  czujników  sł uży do pom iaru  stan u  odkształ cenia,  chociaż, jak  już  wspomniano  poprzednio,  m oż na  n apotkać  również  i  czujniki  do  pom iaru naprę ż eń.  P rzy  zmiennym  współ czynniku  sprę ż ystoś ci,  co  zachodzi  w  beton ie, idealnym  był by  czujnik  pozwalają cy  n a pom iar  n aprę ż eń i  odkształ ceń jednocześ nie. Czujnik  taki  nie  został   dotychczas  skonstruowany,  a  znane  czujniki  n aprę ż eń  po- siadają   zasadnicze  wady.  Stą d  nasuwa  się   wniosek,  że  przy  rozpatrywan iu  tworzywa poddanego  dział aniu  sił   lub  innych  oddział ywań  trzeba  opierać  się   n a  pom iarach odkształ ceń  a  nie  naprę ż eń. N a  podstawie  wł asnych  doś wiadczeń  i  opinii  publikowanych  w  wielu  pracach zamieszczono  poniż ej  zestawienie  cech  uż ytkowych,  które  powinien  posiadać  dobry czujnik  uniwersalny. Wymagania  te  mają   róż ne  znaczenie  w  zależ noś ci  od  ch arakteru  prac,  do  jakich przeznaczone  są   czujniki.  Z tego  wzglę du  poż ą dane  cechy  dominują ce  należy  okre- ś lić  każ dorazowo  programują c  badan ia. 2.  Wymagania  stawiane  czujnikom D obry  czujnik  powinien 1) być dł ugo wieczny ;"nawet w przypadku  badań  stan ów doraź n ych  obcią ż enia  czuj- n ik musi gwarantować przynajmniej  okres jednego  roku  bezbł ę dnego dział an ia;  cecha t a  w  odniesieniu  do  tensometrów  elektrooporowych  w  ś rodowisku  takim ja k  beton wią że  się   w  sposób  zasadniczy  z  odpornoś cią   n a  dział anie wilgoci;. C Z U J N I K I  D O  P O M I AR Ó W  N AP R Ę Ż EŃ   I  OD KSZ TAŁ C EŃ   W  ELEM EN TACH  BETON OWYCH   93 2)  być uniwersalny  (na  rozcią ganie,  ś ciskanie,  stany  statyczne  i  dynamiczne); 3)  mieć  cechy mechaniczne dobran e w uzasadniony  sposób; 4)  mieć  wymiary  zewnę trzne  umoż liwiają ce  pom iar  w  pun kcie;  w  przypadku beton u  istnieje  jedn ak  ograniczenie  polegają ce  n a  tym , że  dł ugość  czujnika do  pom iaru  odkształ ceń  powin n a  być nie mniejsza  niż trzykrotn a  ś rednica  naj- wię kszego  ziarn a  kruszywa;  w  przypadku  czujnika  naprę ż eń  ograniczenie  dotyczy minimalnej  powierzchni  przekroju  poprzeczn ego; 5)  być odporn y  m echan iczn ie; 6)  mieć wł aś ciwą   czuł ość i  odpowiedni  zakres;  w przypadku  stosowania  polskich ten som etrów  i  m ostków  T- 2  dokł adn ość pom iaru jest  rzę du  5xlO~ °,  a zakres wy- starcza  dla  badan ia  wszystkich  stanów  wystę pują cych  w betonie aż do  zniszczenia; 7)  odznaczać się   prostotą   kon strukcji;  m a to  szczególne  znaczenie przy  samodziel- n ym  wykonywaniu  czujnika  w laboratorium n ie przystosowanym  specjalnie  do  tego typu  prac. 3.  Z estawien ie  czujników  spotykan ych  w  lit erat u rze  bą dź  w  praktyce 3.1.  Klasyfikacja  czujników. Poniż ej  zestawiono  n iektóre wiadomoś ci  o róż nych typach czujników  do po m iaru stan ów  deformacji  wewną trz  beton u. Wiadomoś ci  te zebrano n a  podstawie  dostę pn ych  publikacji  i  informacji  bezpoś rednich  o  urzą dzeniach jeszcze  nie  opisanych  w  literaturze  technicznej.  N iewą tpliwie  zebrane  tu  dane n ie  obejmują   wszystkich  istnieją cych  rozwią zań,  są  jedn ak  charakterystyczne dla aktualn ych  kierun ków  prac. P odan e nazwy  czujników  okreś lono wg ź ródeł, z jakich zaczerpnię to  informacje  i n a  ogół  nazwy  te  nie są  ogólnie  rozpowszechnione. Czujniki  podzielon o  n a  zasadnicze  grupy  wedł ug  ich konstrukcji.  Przed do- kł adniejszym  opisem  przedstawion o  zastosowany  sposób  klasyfikacji  poszczegól- n ych  czujników  do róż nych  gr u p : A.  Czujniki  wykon an e  w oparciu  o tensometry  elektrooporowe  (p.  3.2) a) —  Czujniki  wykon an e  n a szkielecie  metalowym  (p.  3.2.1) —  czujnik  Y. C .  LO H A, —  czujnik  do pom iaru  sześ ciu  skł adowych  odkształ cenia —  I P P T, —  czujnik  G .  H ON D ROSA, —•  czujnik  wykonany  n a Politechnice  Ś lą skiej. b) —  Czujniki  wykon an e  przy  zastosowaniu  materiał ów  wią ż ą cych  (p. 3.2.2) —  czujnik  G .  M OR AVH , —  czujnik  P IM IEN OWA, —  czujnik  TH OM A  i  SCH N EEBELIEG O, —  czujnik  M AJC H R OWI C Z A  i  WESELIEG O. c)  • —•   I n n e  sposoby  wykorzystania  tensom etrii  elektrooporowej  (p. 3.2.3) —  czujnik  n aprę ż eń  CARLSON A  i  P I R T Z A, —  czujnik  powierzchniowy,  umieszczany  w  czasie  betonowania B.  —  Czujniki  rezonansowe  (p. 3.3) —•  czujnik  firmy  Telemac  (F rancja), —  czujnik  firmy  G alileo  (Wł ochy). 94 JAN U SZ  KASPERKIEWICZ —  czujnik  firmy  M aihak  (N iemcy), —  czujniki  wykonywane  w  innych  krajach  (C SR,  P olska). C.  —  Czujniki  hydrauliczne  ( p.  3.4) —  czujnik  G LOTZ LA. W  artykule  najwię cej  uwagi  poś wię cono  czujnikom  wykon an ym  n a  zasadzie tensometrii  elektrooporowej, a to ze wzglę du n a fakt,  że są   one w  warun kach kra- jowych  ł atwiej  dostę pne i mają   szereg  cech  kwalifikują cych  je do stosowania  w ba- daniach  laboratoryjnych. 3.2.  Czujniki  wykonane w oparciu o tensometry elektrooporowe 3.2.1.  C z u j n i k i  w y k o n a n e  n a  s z k i e l e c i e  m e t a l o w y m .  C z u j - n i k  L o h a .  Czujnik  ten  [5], wykonany  w  1951 r.  przez  Y. C .  LO H A,  m a  bu- dowę   stosunkowo  skomplikowaną .  Wykonany  jest  ze  stali  o  wysokiej  wytrzy- mał oś ci i skł ada  się  z elementów  pokazanych  n a rys.  1. Z asadniczym i  czę ś ciami są   t u : czę ść  wewnę trzna  —  szkielet,  rys. la ,  skorupa  zewnę trzna  —•  l b  oraz n akrę tka  —  lc .  N a czę ść  ś rodkową   naklejono  wykon an y  we  wł asnym  labora- torium  tensometr  o  ukł adzie  drutów  przedstawionym  n a  rys.  le.  T aki  ten so- a [ _«W2 , 7 F 15,3 t - t::::::::\ : c : : : : : : : r : —  1  u uxnju U : : : : : : : : : J : : ; • : : : : : :» Rys.  1.  Czujnik  opracowany  przez  Y. C.  LOH A  [5] metr  pozwala  n a  kompensowanie  ukł adu  m ostka  tensometrycznego  bez  ko- niecznoś ci  stosowania  drugiego  czujnika.  W  przypadku  pokazan ym  n a  rysun ku druty  biegną ce  pion owo  są   oporam i  czynnymi,  a  biegną ce  poziom o  —  kom pen - sacyjnymi.  P o naklejeniu  ten som etru i przym ocowan iu  drutów  do koń cówki ( I d) n asadzon a  zostaje  skorupa i n akrę cona  n akrę tka.  P rzez  silne  dokrę cenie tej ostat- C Z U J N I K I  D O  P O M I AR Ó W  N AP R Ę Ż EŃ   I  OD KSZ TAŁ C EŃ   W  ELEM EN TACH   BETON OWYCH   95 niej  osią ga  się  pewien  stan  sprę ż enia  stali  co zapewnia  współ pracę  czę ś ci  wewnę trznej i  zewnę trznej.  Z abezpieczenie  przeciw  wilgoci  stanowi  warstwa  wosku  mineralnego. Opisany  czujnik  po  wykon an iu  poddan o kolejnym  cyklom  obcią ż ania i odcią ż ania w  celu wcześ niejszego  wywoł ania  wszystkich  zm ian , które mogł yby  wystą pić  w  czasie uż ytkowan ia  czujnika.  N astę pn ie urzą dzenie  został o wyskalowane  w  sposób  umoż li- wiają cy  odczytywanie  wielkoś ci  dział ają cych  n ań  naprę ż eń.  M ateriał   i  przekroje poprzeczne  dobran o  t ak,  aby  współ czynniki  sprę ż ystoś ci  beton u  i  czujnika  był y moż liwie  równ e. P rzeprowadzon o  szereg  bad ań  takiego  czujnika  umieszczonego  w  elementach beton owych.  P róby  wykazał y,  że  czujnik  wskazuje  prawidł owo  skł adowe  naprę ż eń ś ciskają cych  przy  obcią ż eniach  statycznych  i  dynamicznych  a  nieco  gorzej  stany n aprę ż eń  rozcią gają cych.  P om iary  'm oż na  prowadzić  w  zakresie  od  —70  do + 6 3 5  kG / cm 2,  a  czuł ość  wynosi  ± 3 , 5  kG / cm 2.  Czujnik  jest  praktycznie  odporny n a  dział anie  wody.  N iewielkie  wymiary  opisanego  modelu  czujnika  (1, 3x3, 2  cm ) powodują ,  że  m oż na  go  stosować  jedynie  w  przypadku  beton ów  z  bardzo  drobnym kruszywem. C z u j n i k  d o  p o m i a r u  s z e ś c iu  s k ł a d o w y c h  o d k s z t a ł c e - n i a  —  I P P T .  U rzą dzen ie  t o ,  nazywane  sondą   do  beton u  [15],  został o  zaprojekto- wan e  i  wykon an e  w  Z akł adzie  M ectianiki  Oś rodków  Cią gł ych  I P P T  P AN   w  War- szawie.  N a  szkielet  z blachy  miedzianej, wykonany  z  prę tów  o  dł ugoś ciach 7 i  10 cm, Rys.  2.  Sonda  do  betonów  opracowana  w  Instytucie  Podstawowych  Problemów  Techniki  PAN poł ą czonych  w  form ie  ostrosł upa, naklejono  6  p ar  tensometrów  elektrooporowych. Ten som etry  te  n astę pn ie  zabezpieczono  przed  wilgocią   przez  pokrycie  specjalną pastą ,  oblutowan ie  folią   itd.  Sam  sposób  uszczelnienia  jest  zbliż ony  do  zastosowa- nego  w  opisan ym  poniż ej  czujniku  H ON D ROSA.  I stotn ą   cechą   urzą dzenia  jest  ukł ad czujników  umoż liwiają cy  pom iar  wszystkich  sześ ciu  skł adowych tensora odkształ ceń. G otowa  son da  pokazan a  jest  n a  rys.  2.  Z abeton owan ie  szeregu  sond  i  przeprowa- dzenie  bad ań  wykazał o  przydatn ość  urzą dzen ia  i  moż liwość  uzyskania  interesują - cych  rezultatów. C z u j n i k  G .  H o n d r o s a .  D o  wykon an ia  czujnika  odkształ ceń  wewną trz beton u  G .  H on dros  [3]  wykorzystał   folię   miedzianą   0,0508  mm ,  budują c  w  celu 96 JAN U SZ  KASPERKIEWICZ zwię kszenia  sztywnoś ci  czujnik  o  przekroju  skrzynkowym.  Kon strukcja  czujnika jest  bardzo  prosta,  a  poszczególne  fazy  przygotowan ia  pokazan o  n a  rys.  3.  P o wycię ciu  odpowiedniego  kawał ka  folii  pole  zakreskowan e  (a)  zostaje  przygotowan e pod  naklejenie  tensom etru przez  starcie  powierzchni  papierem  ś ciernym,  P owierzch- nię   tę   czyś ci  się   nastę pnie  za  pom ocą   roztworów  am on iaku  i  alkoholu  oraz  suszy w  promieniach podczerwonych.  P o  sprawdzeniu  i  dodatkowym  wysuszeniu  sam ego tensom etru  zostaje  on  naklejony  przy  uż yciu  kleju  celuloidowego.  N astę pn ie  p o Otwory  wygniatane dla  zwię kszenia przyczepnoś ci d Rys.  3.  Kolejne  fazy  wykonania  czujnika  w/ g  G .  H ON D ROSA  [3] sprawdzeniu  poł ą czenia  i  opornoś ci  izolacji  czujnik  zostaje  pokryty  specjalnym lakierem  okreś lonym  jako  ż ywica  otrzym an a  z  gliceryny  i  bezwodn ika  ftalowego. P okrycie  lakierem  odbywa  się   w  tem peraturze  70° C.  P o  powtórn ym  n ał oż en iu lakieru  i  wysuszeniu  przylutowuje  się   przewody  w  otulin ie  plastykowej,  przy czym  zwracano  uwagę   n a  zabezpieczenie  izolacji  zł ą cza,  które  otrzymuje  specjalną warstwę   przy  ponownym  pokrywaniu  lakierem.  W  tej  fazie  wygniecione  zostają w  folii  okrą głe  otwory,  których  nierówne  brzegi  zwię kszają   przyczepność  czujnika do  beton u.  P o  wysuszeniu  warstwa  roztopion ego  wosku  pokrywa  zabezpieczenie lakierem  do  gruboś ci  ł ą cznej  4  m m .  N astę pn ie  folię   zgina  się ,  p o  czym  gotowy czujnik  może  być  ju ż  umieszczony  w  formie. Powyż sze  stosunkowo  dokł adn e  omówienie  procesu  wykon an ia  zamieszczono  dla podkreś lenia  wagi  wł aś ciwego  zabezpieczenia  przeciwwilgociowego. Izolacyjne  wł aś ciwoś ci  opisywanego  pokrycia  ochron n ego  uległ y  w  okresie  1 roku  nawet  polepszeniu  —  z  H O 3  do  5- 103  m egom ów.  G .  H O N D R OS  po dał   również opisy  pomyś lnych  p ró b  czujnika  w  beton ie rozcią ganym  m etodą   brazylijską   i  w  zgi- n an ym  elemencie  ż elbetowym. C Z U J N I K I  D O  P O M I AR Ó W  N AP R Ę Ż EŃ   I  OD KSZ TAŁ C EŃ   W  ELEM EN TACH   BETON OWYCH 97 U mieszczanie  ten som etrów  elekrooporowych  n a  szkielecie  metalowym  wią że  się ze  stosun kowo  nieskom plikowanym i  czynnoś ciami.  Ten  typ  czujnika  jest  czę sto spotykan y;  zajm owano  się   nim  m.  in.  n a  Politechnice  Ś lą skiej  (rys.  4), w  Instytucie Techniki  Budowlanej  [12]  i  w  Instytucie  Podstawowych  Problemów  Techniki  P AN w  Warszawie. 3.2.2.  C z u j n i k i  w y k o n a n e  p r z y  z a s t o s o w a n i u  m a t e r i a ł ó w w i ą ż ą c y c h.  C z u j n i k  G .  M o r a v i i .  Czujnik  wykonany  przez  G .  M O - RAVIA  w  roku  1955  [7]  stan owi  przykł ad  czujnika  wykonywanego  z  materiał ów wią ż ą cych.  Jako  m ateriał   do  wykonania  czujnika  wybrano  araldit,  a  to  ze  wzglę du n a  znaczną   stał ość  wymiarów  i  dobre  wł asnoś ci  wią ż ą ce.  Araldit  nie  zmienia  poza tym  wł asnoś ci  ten som etru.  Brył a  z  tego  m ateriał u mechanicznie  obrobiona  w  kształ - cie  równoległ oś cianu  lub  cylindra  został a  n astę pn ie  przecię ta  wzdł uż  pł aszczyzny Rys.  4.  Czujniki  wykonane  na  Politechnice  Ś lą skiej.  Czujnik  kapsuł kowy,  foliowy  i  betonowy (Katedra  Budowy  Mostów  Politechniki  Ś lą skiej —  J.  G ŁOMB) ś rodkowej.  N a  powstał ej  w  ten  sposób  powierzchni  naklejono  tensometr  i  po  przy- lutowaniu  przewodów  sklejono  obie  czę ś ci  brył y  jeszcze  nie  spolimeryzowaną   masą aralditu.  N astę pn ie  n a  zewną trz  wykon an o  dodatkowo  nacię cia  zwię kszają ce  przy- czepność  do  beton u.  D o  um ocowan ia  czujnika  w  formie  w  czasie  betonowania zastosowan o  ż ył kę   nylonową . W  celu  sprawdzenia  t ak  wykonanego  czujnika  umieszczono  go  wewną trz  próbki betonowej  i  po  okresie  dojrzewania  poddan o  ś ciskaniu,  dokonują c  jednocześ nie n a  zewnę trznej  powierzchni  kon troln ego  pom iaru  tensometram i  mechanicznymi H uggenbergera.  Wyniki  pom iarów  m oduł u  sprę ż ystoś ci  był y  zbież ne.  P róbki obcią ż ano  również  dynamicznie,  a  także  umieszczano  czujnik  w  ś ciskanym i  rozcią ganym  obszarze  zginanej  belki  ż elbetowej  otrzymują c  wyniki,  wskazują ce n a  wł aś ciwe  funkcjonowanie  urzą dzenia. C z u j n i k  P i m i e n o w a .  M ateriał em  do  wykonania  czujnika  jest  [9] karbinolowo- cem entowa  pasta  izolacyjna.  Oprócz  zabezpieczenia  przed  wilgocią chron i  on a  równ ież  czujnik  przed  uszkodzeniami  mechanicznymi.  P oziomo  usta- wiona  form a,  skł adają ca  się   z  rusztu  i  podstawy,  wypeł niana jest polimerem do  po- 7  Mechanika  teoretyczna 98  JAN U SZ  KASPERKIEWICZ ł owy  wysokoś ci  rusztu.  P o  stwardnieniu  masy  n a jej  powierzchnię  naklejone  zostają tensometry  elektrooporowe.  Po  przylutowaniu  przewodów  i  upł ywie  jednej  doby forma  zostaje  wypeł niona  masą   do  wierzchu  rusztu.  Twardnienie  trwa  trzy  doby, po  czym  ostroż nie  wyję te  z  otworów  rusztu  czujniki  są   gotowe  do  uż ytku.  W  celu zwię kszenia  przyczepnoś ci  wykonywane  są   n a  powierzchni  bocznej  nacię cia  o  gł ę - bokoś ci  0,5- 1,0  mm.  Czujniki  mogą   pracować  n a  ś ciskanie  lub  rozcią ganie, a  w  razie  potrzeby  moż na je  ł ą czyć w  pł askie  lub  przestrzenne rozety  do  pom iarów bardziej  zł oż onych  stanów  odkształ cenia. Rys.  5.  Czujnik  PIM IEN OWA.  Widoczne  są   nacię cia  mają ce  zwię kszyć  przyczepność  beton u  do zewnę trznej  powierzchni  czujnika  [9], Waż ną   zaletą   przy  takim  postę powaniu  jest  moż liwość  produkowan ia  równ o- cześ nie  cał ej  serii  czujników  wykonanych  w  jednakowych  warun kach .  W  opisy- wanych  badaniach  czujniki  sprawdzano  betonują c  je  w  niewielkich  próbkach . N astę pnie  sprawdzano  rozkł ad  naprę ż eń  w  górnej  warstwie  fun dam en tu  beton o- wego  pod  sł upem  stalowym,  przy  czym  okazał o  się ,  że  czujniki  pracują   zadowa- lają co.  G otowy  czujnik  pokazany jest  na  rys.  5. C z u j n i k  T h o r n y  i  S c h n e e b e l i e g o .  O  czujniku  TH OM Y  i  SC H N EE- BLLIEGO  [14] należy  wspomnieć  ze wzglę du  na pewne  róż nice w  procesie  wykon an ia. D o  tensometru po  przycię ciu  papierowej  podkł adki przyklejone  zostają   wą sy  z cien- kiego  drutu.  Po  przylutowaniu  przewodów  o  ostatecznej  dł ugoś ci  ten som etr  zostaje zawieszony  na  wspomnianych  wą sach  wewną trz  formy  pokazan ej  n a  rys.  6.  F o rm a ta  zbudowana  jest  z  pł ytek  ze  szkł a  o  podwyż szonej  wytrzymał oś ci  oraz  z przekł a- dek  z  plexiglasu.  Tak  przygotowana  forma  zostaje  podgrzan a  a  nastę pnie  wypeł - niona  polimerem  o  nazwie  handlowej  Kriston .  Kriston  posiada  dobre  wł asnoś ci izolują ce  i  współ czynnik  sprę ż ystoś ci  E  równy  w  przybliż eniu  35 000  kG / cm 2. W  krótkim  czasie  po  zwią zaniu  masy  pł ytki  i  przekł adki  zostają   odję te  i  czujnik dojrzewa  dalej  w  tem peraturze  pokojowej. Badania  czujników  przeprowadzan o po  umieszczeniu ich w  cylindrach  z K riston u, obcią ż anych  przy  dodatkowej  kon troli  odkształ cenia  mechanicznymi ten som etram i H uggenbergera.  D o  podobn ych  doś wiadczeń  wykorzystywano  również  m ał e  ele- menty  z  zaprawy  i  z  beton u.  P odstawowe  badan ia  prowadzon e  był y  po  umie- szczeniu  czujników  w  betonowej  pł ycie  drogowej  obcią ż anej  ruchem  cię ż kich C Z U JN lKf  DO  POMrARÓW  NAPRĘ Ż EŃ   I  ODKSZTAŁCEŃ   W  ELEMENTACH   BETONOWYCH 99 sam ochodów  cię ż arowych,  przy  czym  wielkoś ci  odkształ ceń  notowane  był y  n a urzą dzeniu  oscyloskopowym. B- B Przekł adki  z plexiglasu v~~~ — T7 7 y/ yr/ / / / Y/ / / / / / / / '' \ \ \ 12,7 \ 12,7 A   50,8 CO l a * ^Pł ytki  ze szkł a  o pod- mjnej  wytrzymał oś ci Wą sy z cienkiego  drutu A- A Rys.  6.  F orm a  zastosowana przy  wykonaniu  czujnika  THOMY  i  SCHNEEBEUEGO.  Poniż ej  tensometr z przyklejonymi  wą sami, przygotowany  do umieszczenia w  formie  i zabezpieczenia polimerem  [13] C z u j n i k  M a j c h r o w i c z a  i  W e s e l i e g o .  Istotą  sposobu  wykonania czujnika  jest  tu  zaimpregnowanie  tensom etru  elektrooporowego  tworzywem  synte- tycznym  i  p o osią gnię ciu  pewnego  usztywnienia  —•  dodatkowe  pokrycie  go  masą plastyczną .  Zabezpieczenie  takie  jest  wystarczają ce  do  bezpiecznego  umieszczenia czujnika  w  ś wież ym  beton ie.  Cał e postę powanie jest  bardzo  nieskomplikowane i  nie wymaga  w  zasadzie  posiadan ia  laboratorium .  D okł adniejsze  informacje  moż na znaleźć  w artykule  streszczonym  w publikacji  [6]. I n n e  c z u j n i k i .  P oza  wymienionymi  czujnikami  z  materiał ów  wią ż ą cych robion o  próby  czujników  betonowych.  Zajmowali  się   nimi  J.  G ŁOMB  Z Politechniki Ś lą skiej  (rys.  4)  oraz  M I LBAU ER  [9].  W  czujnikach  tych  beton  peł nił   gł ównie  rolę zabezpieczenia  mechanicznego  tensometru.  Sklejoną   z dwóch  poł ówek  kostkę   beto- n u  (jak  n a  rys.  4)  m oż na  był o  umieszczać  w  badanej  masie  bez  obawy  uszkodzenia nawet  przy  n iedogodn ych  warunkach  wykonania. 3.2.3.  I n n e  s p o s o b y  w y k o r z y s t a n i a  t e n s o m e t r i i  e l e k t r o - o p o r o w e j .  C z u j n i k  n a p r ę ż eń  C a r l s o n a  i  P i r t z  a.  Czujnik  wy- kon an y  jest  n a  zasadzie  cał kiem  odmiennej  od  poprzednio  opisywanych,  a przed- stawiony  został   przez  R.  CARLSON A  i  D .  P I R TZ A  [1] w 1952  r. Z aprojektowano go jako  urzą dzenie  do  pom iaru  naprę ż eń. Z asadniczym  elementem są   tu  dwie pł ytki stalowe  przedzielone  cienką   warstwą   rtę ci  i  poł ą czone  n a  brzegach,  rys.  7. D o 100 JAN U SZ  KASPERKIEWICZ pł ytek  doł ą czone  jest  specjalne  urzą dzenie  tensometryczne  do  pom iaru  ciś nienia w  rtę ci.  U rzą dzenie  to  mierzy  przemieszczenia  mał ej  przepony,  która  stanowi czę ść  pł ytki  górnej,  za  poś rednictwem  pom iaru  wzajemnego  przesunię cia  dwóch prę tów  metalowych.  P rzepona  odkształ ca  się   pod  wpł ywem  dział ają cego  n a  nią ciś nienia  rtę ci.  W  urzą dzeniu  istnieje  rodzaj  przekł adni  hydraulicznej  —  niewielkie zmiany  ciś nienia  powodują   stosunkowo  znaczne  przemieszczenia  wspomnianej przepony.  Zastę pcza  ś ciś liwość  czujnika  jest  zbliż ona  do  ś ciś liwoś ci  beton u  zapew- niają c  w  ten  sposób  wystarczają cą   dokł adn ość pom iarów.  Cał y  czujnik  m a  budowę ^ ^ Urzą dzenie  mierzą ce przemie- szczenia (druty nie są   pokazane) [ Pł ytka  górna Materiat  ś ciś liwy Rys.  7.  Czujnik  CARLSONA  i  PIRTZA  [1] n a  tyle  skomplikowaną ,  że  trudn o polecać  wykonywanie  go  w  laboratoriach  wytrzy- mał oś ciowych.  Przedstawiony  tu  został   tylko  jako  przykł ad  odmiennej  kon strukcji. D okł adniejszy  opis  zarówno  uprzednich poszukiwań  jak  i  gotowego  czujnika  m oż na znaleź ć  w  pracy  [1]. C z u j n i k  p o w i e r z c h n i o w y  u m i e s z c z a n y  w  c z a s i e  b e t o - n o w a n i a .  D odatkowo  należy  wspomnieć  o  szczególnej  metodzie  wykorzy- stania  tensometrów  elektrooporowych.  M etoda  t a  opisan a  w  pracy  [8]  stanowi jak  gdyby  etap  poś redni  pomię dzy  naklejaniem  czujników  na  powierzchni  zewnę trz- nej  a  umieszczaniem  ich  wewną trz  elementu  betonowego.  Ten som etr  elektroopo- rowy  zostaje  przygotowany  tak  jakby  naklejono  go  n a  cienką   warstwę   polim eru, chropowatą   (posypaną   piaskiem)  od zewną trz  i  gł adką   od  stron y  ten som etru  (rys.  8). Czujnik  zostaje  dalej  umieszczony  w  formie  do  beton u,  przy  czym  waż ne  jest,  aby przylegał   szczelnie  do  ś cianki.  P o  wypeł nieniu  formy  beton  ł ą czy się   z  ch ropowatą C Z U JN IKI  DO  POMIARÓW  NAPRĘ Ż EŃ   I  ODKSZTAŁCEŃ  W  ELEMENTACH   BETONOWYCH   101 powierzchnią   polim eru  i  po  wyję ciu  elementu  n a jego  ś ciance  znajduje  się   już  przy- klejony  ten som etr.  P o  przylutowaniu  przewodów  i  zabezpieczeniu  tensometru  od zewną trz  m oż na  dokon ywać  pom iarów,  , Rys.  8.  Czujnik  powierzchniowy,  naklejany  metodą   od  wewną trz  [8]: a- tensometr umieszczony na  folii,  przygotowany  do zabezpieczenia, b- tensometr pokryty  ż ywicą   i piaskiem, c- widok  z prze- ciwnej  strony  przed  przymocowaniem  do ś cianki  formy Podstawową   zaletą   tego  sposobu  jest  uniknię cie  powstania  w  badanym  elemencie miejscowych  n aprę ż eń  zwią zanych  z  ogrzewaniem  i  z  osuszaniem  betonu  przed naklejeniem  czujnika  (ang.  erran d  stresses),  co  zawsze  wystę puje  przy  tradycyjnym umieszczaniu  ten som etrów  n a  powierzchni  zewnę trznej. 3.3.  Czujniki  rezonansowe Czujniki  rezonansowe  produkowan e  są   w  wielu  krajach  i  róż nice  konstrukcyjne w  ich  budowie  są   nieznaczne.  Jako  przykł ad  poniż ej  omówiony  bę dzie  czujnik «Telemac»  [13]. Czujniki  tego  typu  produkowan e  są   przez  firmę   francuską   Telemesures  Acousti- ques—Telem ac.  Z asadą   dział ania  urzą dzenia  jest  proporcjonalność  zmian  dwóch wielkoś ci —  n aprę ż en ia  strun y  i  czę stotliwość  jej  drgań  wł asnych.  M ierzą c  czę sto- tliwoś ci  drgań  wł asnych  strun  pomiarowej  i  kompensacyjnej,  obcią ż onej  w  sposób znany,  m oż na  okreś lić  stan  naprę ż enia, a co za  tym  idzie  odkształ cenia  tej  pierwszej struny,  znajdują cej  się   w  elemencie  badanym .  P obudzenie  struny  do  drgań  i  odczy- tywanie  czę stotliwoś ci  nastę puje  n a  drodze  elektromagnetycznej  za  pomocą   urzą - dzenia  umieszczonego  wewną trz  czujnika.  F irm a  Telemac  podobnie  jak  i  inni producen ci  czujników  rezonansowych  wykonuje  specjalne  mostki  pomiarowe, za pom ocą  których  m oż na okreś lić  stan  odkształ cenia  struny  pomiarowej.  P raktyczne nastawienie  odczytu  polega  n a  dobran iu  ekstremalnego  natę ż enia  dź wię ku  w  gł oś- niku  z  ewentualną   kon trolą   wzrokową   na  wskaź niku  lampowym.  P rodukowane czujniki  odkształ ceń  (istnieją   oparte  n a  tej  samej  zasadzie  termometry,  manometry itp.)  mają   w  zależ noś ci  od  przeznaczenia  rozm aite  wymiary  —  od  0  0, 4x10  cm (rys.  9)  d o "0  4, 0x30  cm.  Skł adają   się   one  z  metalowej  kapsuł ki,  wewną trz  której znajduje  się   cien ka  strun a  stalowa,  odizolowana  od  dział ania  wilgoci.  W  kapsuł ce 102  JAN U SZ  KASPERKIEWICZ umieszczono  również  cewki  wzbudzają ce  drgania  i  poł ą czone przewodam i  elektrycz- nymi  z  mostkiem.  Czuł ość wskazań  urzą dzenia jest  rzę du  1 do  5 x  10~6.  Z a  pom ocą czujników  rezonansowych  m oż na  dokonywać  pom iarów  zarówn o  statycznych  jak i  dynamicznych.  Są   one bardzo  odporn e  n a  dział anie  wilgoci  i  mają   tę   zasadniczą zaletę , że  z  ich  pomocą   moż na  prowadzić  porównywalne  ze  sobą   pom iary,  oddzie- lone  nawet  znacznym  odstę pem  czasu.  N adają   się   wię c  one  do  pom iarów  skurczu, peł zania  i  innych  zjawisk  dł ugotrwał ych jak  również  do  obserwacji  stanu  odkształ - cenia  tak  wolno  zmiennego,  z jakim  się   moż na  spotkać  n p.  przy  budowie  wielkich zapór  wodnych.  Zasadniczą   wadą   jest  duży  koszt  i  skom plikowan a  technologia produkcji. Rys.  9.  Przykł ad  czujników  typu  Tć lć mac  [13]. Róż nice  w  poszczególnych  rozwią zaniach,  wymienionych  jako  czujniki  rezo- nansowe  w  p .  3.I.,  poza  technologicznymi  polegają   n a  stosowaniu  róż nych  zastę p- czych  współ czynników  sprę ż ystoś ci.  P rodukowan e  są   czujniki  o  współ czynniku bą dź moż liwie  bliskim  współ czynnikowi  beton u, bą dź  moż liwie  bliskim  zeru.  P owta- rzają cą   się   wadą   są   znaczne n a  ogół  wymiary  urzą dzeń  i,  co  za  tym  idzie,  trudn oś ci prowadzenia  dla  ograniczonego  obszaru  pom iarów  w  róż nych  kierun kach. 3.4.  Czujniki  hydrauliczne Czujniki  te sł użą  do pom iaru stan u naprę ż eń  [2], D o wnę trza  beton u wprowadza  się elastyczny  zbiornik  (rys.  10) wypeł niany  nastę pnie cieczą .  M ierzenie zmian  ciś nienia w  cieczy  nie  jest  skomplikowane,  a  w  efekcie  daje  pewne  informacje  o  zm ianach zachodzą cych  w  stanie  naprę ż enia  elementu  badan ego.  Odczytane  naprę ż enie  jest oczywiś cie  wielkoś cią   ś rednią   dla  cał ej  powierzchni  czujnika.  Z asadę   dział an ia urzą dzenia  ilustruje  rysunek  zaczerpnię ty  z  wydawnictwa  reklamują cego  czujniki G lotzla  (rys.  10). Oprócz  powyż ej  opisanych  dokonywano  prób  opracowan ia  urzą dzeń  opie- rają cych  się   na zmianie  wraz z  odległ oś cią   takich  wielkoś ci,  jak  oporn ość  indukcyjna czy  pojemnoś ć.  Czujniki  tego  typu  produkowan e  był y  z  bardzo  n a  ogół   wą skim C Z U J N I K I  D O  P O M I AR Ó W  N AP R Ę Ż EŃ   I  OD KSZ TAŁ C EŃ   W  ELEM EN TACH  BETON OWYCH 103 przeznaczeniem  (n p.  mierzenie  nacisku  gleby  n a  elementy  pł uga, pomiar  niskich ciś nień  itp.).  R zadko  mogą   one  znaleźć  zastosowanie  przy  pom iarach  wewną trz elementów  z  beton u  ze  wzglę du  na  koszt  produkcji  i  moż liwość  tylko  jednorazo- wego  wykorzystania. Pompa  wytwarzają ca ciś nienie  cieczy Rys.  10.  Zasada  dział ania  hydraulicznego  czujnika  naprę ż eń  [2]. 4.  Uwagi  o  prowadzeniu  pomiarów  w  betonie  i  wnioski N ajlepszym  modelem  ciał a  jest  samo  ciał o.  W  badan iach  praktycznych  czę sto nie  jest  jedn ak  rzeczą   moż liwą   badan ie  samego  ciał a.  Trzeba  posł ugiwać  się   syste- mem  analogów  —  ukł adów  mają cych  pewne  cechy  wspólne  z  rozważ anym.  Stą d wynika  oczywista  konieczność dokonywania  badań n a próbkach i  wycią gania  z nich wniosków  odn oś n ie  rzeczywistych  wł asnoś ci  m ateriał u. Badania n a próbkach betonowych  dotyczą  n a ogół  zjawisk  wystę pują cych  w sztucz- nie  ustalonych  lub  przynajmniej  ograniczonych  warun kach.  Wskazane  jest  usta- lenie  niezmiennoś ci moż liwie  duż ej liczby param etrów doś wiadczenia. G dy nie jest to moż liwe,  należy  dokł adn ie  n otować  przebieg  róż nych zmian zachodzą cych w  czasie pom iaru, a  mogą cych  mieć  wpł yw n a stan  deformacji.  Przy  analizie  projektu  badań , a  zwł aszcza  przy  rozważ aniu  ukł adu  kompensują cego,  należy  zwrócić  uwagę   n a wszystkie  czynniki  mogą ce  wpł yną ć  n a  zm ianę   stanu  deformacji  wewną trz  beton u. Bę dą   to  przede  wszystkim :  struktura  beton u,  jego  wiek,  warunki  dojrzewania, sposób  i  wielkość  przył oż on ego obcią ż enia,  czas  i  wielokrotność  obcią ż ania, tempe- rat u ra,  wilgotnoś ć,  skurcz  i  peł zanie.  U sił owania  powinny  iść  w  kierunku  jak  naj- wł aś ciwszego  wyróż nienia  zjawiska  badan ego. Brak  jest  ja k  dotychczas  uniwersalnego  czujnika,  za  pomocą   którego  moż na był oby  mierzyć  odkształ cenia  i  naprę ż enia  w  sposób  odpowiadają cy  potrzebom badawczym.  P onieważ  odległ ość  jest  wielkoś cią,  która  może  być  mierzona  bez- poś redn io,  dlatego  też  do  badań  należy  stosować  czujniki  odkształ ceń, a  nie  usił o- wać  mierzyć  n aprę ż en ia.  Wydaje  się ,  że  najsł uszniejszym  rozwią zaniem  jest  stoso- wanie  czujnika  odkształ ceń  o  moż liwie  m ał ym  współ czynniku  sprę ż ystoś ci  i  nie- wielkich  wym iarach  poprzecznych.  Wymiar  podł uż ny,  jak  to  ogólnie  przyję to, powinien być równ y  mniej wię cej  trzykrotnej  ś rednicy najwię kszych  ziarn  kruszywa, które  wchodzi  w  skł ad  badan ego  beton u. 104  J AN U SZ  K ASP E R K I E WI C Z W  materiale tak  niejednorodnym  jak  beton jeden  pom iar  n ie jest  ani  m iarodajny, ani  nawet  prawdziwy.  Wynika  stą d  konieczność stosowania  od razu  wię kszej  liczby czujników,  powtarzan ia  i  sprawdzania  doś wiadczeń. Ponieważ  nie  zawsze  jest  moż liwe  nabycie  dobrych  czujników  produkowan ych fabrycznie,  a  także  ponieważ  i  z  innych  wzglę dów  stosowanie  ich  nie  zawsze  jest wskazane,  zachodzi  przeto  niejednokrotnie  konieczność  wykon an ia  czujnika  wł as- nymi  sił ami w laboratorium  wytrzymał oś ciowym.  Wybór  typu  czujnika  wynika  bez- poś rednio  z  charakteru  zamierzonych  badań  i  musi  być poprzedzon y  staran n ą analizą .  Przy  wykonaniu  czujnika  z  zastosowaniem  ten som etrów  elektrooporo- wych  należy  dbać  o  zachowanie  daleko  idą cej  precyzji  —  zwł aszcza,  jeż eli  chodzi 0  zabezpieczenie  przeciwwilgociowe.  W pracach  tego  typu  nawet  drobn e n iedokł ad- noś ci  w wykonaniu  mogą   bardzo  ł atwo  uniemoż liwić  kon tyn uowan ie  badań . Przy  badan iach beton u, ze wzglę du  n a  zależ ność wytrzymał oś ci i odkształ caln ośc betonu  od  wszystkich  skł adowych  stan u  deformacji,  oraz  n a  ich  zależ noś ci  mię dzy sobą , wskazane jest  prowadzenie jednocześ nie pom iaru  trzech skł adowych  liniowych 1  trzech  skł adowych  ką towych.  Pomijanie  niektórych  skł adowych,  n p. odkształ ceń poprzecznych  w elementach ś ciskanych  czy  odkształ ceń  ką towych  lub  przyjmowanie hipotez,  n p. zał oż enie pł askich  przekrojów,  prowadzić  może  do znacznych  bł ę dów i jest  niedopuszczalne w  badan iach podstawowych.  D latego  też  należy  albo  upewnić się   w jakim  stopniu  n a wielkość  danej  skł adowej  wpł ywają   wielkoś ci  pozostał ych skł adowych  bą dź  też  bez  tej  analizy  starać  się  uzyskać  obraz  wszystkich  zmian zachodzą cych  w danym  punkcie  ciał a. Literatura  cytowana  w tekś cie 1.  R.  CARLSON,  D . P I R TZ ,  Development  of a  device for  the direct measurement of compressive stress, American  Conor.  Inst.,  D etroit, 3, 24  (1952);  Proceedings  49. 2.  G LOTZL,  Ventilgeber  fiir  den Bauherrn,  die  Aufsichtsbehorde mid  den  Statiker,  broszura reklamowa. 3.  G . H ON D ROS,  T he  protection  and manipulation  of  electrical  strain gauges of  the  bounded  wire type for  use in concrete, particularly for  interned stress measurements,  Mag.  Concr.  Research, Lon- don,  27,  9  ( 19J 7) ,  173- 180. 4.  A. U .  HUOGENBERGER,  T alsperren—Mefitechnik,  Springer- Verlag,  Berlin- G ottingen- H eidel- berg 1951. 5.  Y. C.  LOH ,  Internal  stress  gauges for  cimentitious  materials,  P roc.  Soc. Experim.  Stress Analysis, Cambridge  Mass.,  2, 11  (1954),  13- 28. 6.  J.  MAJCH ROWICZ,  J.  WESELI,  Przystosowanie  tensometrycznych  czujników  oporowych  do pomiarów wewnę trznych,  Zesz.  N auk.  P oi. Ś l., Budownictwo  z.  14,  G liwice  1964, 137- 139. 7.  G .  MORAVIA,  Misure estensimetriche all'interno di getti di calcestruzzo,Ł & Ricerca  Scientifica, Roma,  8, 25 (1955). 8.  K.  N EWMAN ,  L.  LACHANCE,  R. W.  LOVEDAY,  Strain  measurements  on  saturated  concrete specimens, M ag.  Concr.  Research,  London, 45, 15  (1963),  143- 150. 9.  H .JI .  I I H M E H O B ,  Onum  npUMemuun  eudpousoAUpoeawiux  zjiybumux  danmuKoe  conpo- muB/ ieuuH  ÓMH U3Mepenun  iianpnoicenuu  e  6emone,  H 3B.  y*ie6H .  3 a B . , CTpoHTejiBCTBO  H   Apxw- TeKTypa3  H p.  2,  H O BO C H SH P C K  1963,  143- 150. C Z U JN I K I  D O  POMIARÓW  N APRĘ Ż EŃ   I  ODKSZTAŁCEŃ   W  ELEMENTACH  BETONOWYCH   105 10.  Z .  R OLI Ń SKI,  Zarys  elektrycznej  tensometrii  oporowej,  WN T,  Warszawa  1963,  316- 319. 11.  L.  SŁOWAŃ SKI,  Z .  Ś N IAD KOWSKI,  O  pomiarach  naprę ż eń  i  sił   metodą   tensometrii  strunowej, Biul.  Inform.  N au k.  Techn.  I TB,  Warszawa,  1/2,  1950,  121- 128. 12.  Z .  Ś N I AD KOWSKI,  Measurements  of  strain  and  stresses  inside  cementitions  materials,  P roc. Conf.  on  E xperim .  M eth ods  of  Investigating  Stress  and  Strain  in  Structures,  P raga  1965, 109- 117. 13.  T elemesures  Acoustiques,  Telemac,.dokumentacja  ogólna,  broszury  i  prospekty  reklamowe, 14.  E . C.  TH OM A,  R . E.  SCH N EEBEU , Method  for  preparing  SR- 4  strain  gauges for  embedement in  concrete, J.  American  C oncr.  I n st.- D stroit, 4,  24  (1952),  Proceedings  49. 15.  Z .  WASIU TYŃ SKI,  A.  BR AN D T,  Sondy  do  wyznaczania  odkształ ceń  w  betonie  i  w  gruntach, Wybrane  m ateriał y  I I I  Krajowej  Konferencji  Wytrzymał oś ciowej  SIM P —WAT,  Wydawnictwo M O N ,  Warszawa  1964. 16.  R.  ZIMMERMAN N , Pomiary  naprę ż eń  i drgań  metodami  elektrycznymi,  P WN , Warszawa  1959, 447. P  e  3  IO  M  e RJ1H. JIABOPATOPH BIX  H 3M E P E H H ił   H AIIPJD KEH H OrO H   flEOOPM H POBAH H OrO  C O C T O flH I M   BH YTP H   EETOH H BIX  3J I E M E H T 0B B  6eTOH e  MO>KHO  3rb(beKTH BH O  H 3M epflTb  TOJIbKO  JIHOIb  flecJjOpiWaU H H .  flaM H K  flJIH   H 3MepeH H JI flecbopM H pOBaH H OrO  COCTOHHHH   6eTOH a flOJD KBH  yflOBJKTBOpH TB  MHOrOt!HCJleHHBIM CaMblMH   Ba>KHbIMH   H 3  KOTOpblX  HBJIHIOTCH   flOJirOBe^H OCTb  H   COOTBeTCTByKHlTHH   lI Ofl6op H H ieCKH X  CBOHCTB.  JlflSl  TOrO,  m o 6 b l  flaTIH K  MOr  H 3Mep5ITb  H anpH >KeH H Oe COCTOHHIie,  BbI3bIBaH B  n eM   M H H H M an biiu e  BO3M ymeH H H   —  p a 3M e p bi  H   SKBH BajieH TH Wii  K03(})iŁHi?H eH T  yn p yr o c T H flaraH Ka  H OJi>raibi  6biT b  BO 3M O > K H O  M ajibiM H .  C  T O M K H   3p e H i«i  jia So p a T o p H bix  H ccneflOBaH H H rrpoBOflH Tca  o 6 3 o p  B C T p e i a e M wx  KOH crpyKm uft  flaT^H KOB  AJ I H   H 3M epeH ira  fleiJ)opM auH H ,  B K J I I O - • qaio m an  T aio K e  flaT^H KH   n p o eK T H p o Ba H H bie  AJ I H   H 3M epeH H H   H an p H H t em ift  BH yTpH 6eTOH H bix  3JieM eH TOB.  3H atiH Tejn> H aH  ^ a c T b  K O H c r p y K ^ i i  ocH OBM BaeTcji  n a  npH H H ,H ne 3n ei< T p H q ec K o r o  c o n p o T H BjieH H J i.  P a c c M a T p H Ba io T c a  flamH KH   H 3roTOBJieH H bie  H a o c H O se  a  T a K * e  n p H   H cn ojib3OBaH H H   C BH 3biBaiom H X  M a T ep n a J io B.  O 6 c y»fl a i 0 T c n  n p m i e p b i H p yrH X  KOH CTpyKijH H ,  Me^Kfly  n p o ^ H M   c T p yirH bie  H   r H flp a Bn n q e c K H e  flaraiiKH .  K p o M e  T o r o , flaiOTCH  yi< a3aH H a:,  K a c a i o u r n e c n  n poBeH eH H H  caiwbix  H SM epeH n ii.  I lpaBH JibH O  CKOH CTpyH poBaH H brii n p H   HCIIOJIB3OBaHHH   TeH 3OMeTpOB  OMOTeCKOrO  COnpOTHBJieHHH   H BJiaeTCH   yCTpOHCTBOM n p n r o flH b iM   pfln.  H 3iwepeH H H   M rH OBeH H oro  flecbopM uposaH H oro  C O C T O H H H H   B  6eT 0m iH X x .  B  n a c T o a m e e  BpeM H   T a n o e  ycTpoił CTBO  H C  n p n r o flH O  fljiH   flJiH TejibH brx  H 3M epeH H H , B  KOTOpblX  n OKa  ^TO  M0H