201402_PSpaw_9185.pdf 7Przegląd sPawalnictwa 2/2014 Tomasz Chmielewski Dariusz Golański Janusz Bazela Grzegorz Gontarz Badania właściwości powłok Zn i Al natryskiwanych łukowo na stal S235JR investigation of the properties of zn and al coatings  deposited by arc spraying onto s235Jr steel substrate Dr hab. inż. tomasz Chmielewski, prof. PW; dr hab. inż. Dariusz Golański, prof. PW; mgr inż. Grzegorz Gontarz Politechnika Warszawska; mgr inż. Janusz Bazela – SciTeeX Sp. z o.o. Autor korespondencyjny/corresponding author: t.chmielewski@wip.pw.edu.pl abstract The article presents results of research of the proper- ties of Zn and Al coatings deposited by arc spraying meth- od onto a substrate of S235JR steel according to Pn-En 10020. In this study the microstructure of the coatings was characterized together with their hardness and adhesion to the substrate. In an indirect way, the level of coating residual stress- es were calculated, through the precise measurement of sample deflection that was used to calculate the stress magnitude. Keywords: thermal spraying, anodic coating Streszczenie W artykule przedstawiono wyniki badań właściwości powłok cynkowych i aluminiowych natryskiwanych łukowo na podłoże ze stali S235JR wg Pn-En 10025. Powłoki natryskiwano agregatem Metallisation S350. W ramach prowadzonych badań scharakteryzowano mikrostrukturę powłok, ich twardość i przyczepność do podłoża. W sposób pośredni określono poziom naprężeń wła- snych w powłokach, dokonując precyzyjnego pomiaru ugięcia próbek i wyznaczenia na tej podstawie wartości naprężenia średniego. Słowa kluczowe: natryskiwanie cieplne, powłoki anodowe Wstęp Powłoki cynkowe i aluminiowe na podłożu stalowym stanowią anodowy protektor podłoża przed korozją elektrochemiczną. Wytwarzanie powłok metalowych przez natryskiwanie cieplne, nazywane również me- talizacją natryskową, znane jest już od ponad wieku, a prekursorem tej metody w Polsce jest Instytut Me- chaniki Precyzyjnej w Warszawie. natryskiwanie ter- miczne od początku swego istnienia jest nieustannie rozwijane, zarówno pod względem stosowania nowych źródeł ciepła, konstrukcji urządzeń, jak i modyfikacji materiałów powłokowych. natryskiwanie termiczne cynku i aluminium realizuje się najczęściej metodą łukową, ewentualnie płomieniową odmianą poddźwię- kową. Stosowanie wysokoenergetycznych metod na- tryskiwania, takich jak płomieniowe naddźwiękowe czy plazmowe, do natryskiwania cynku i aluminium nie znajduje szerokiego zastosowania. Z jednej stro- ny wynika to z relatywnie niskich wartości temperatu- ry topnienia cynku i aluminium, a z drugiej od powłok ochronnych anodowych nie jest oczekiwana wysoka 8 Przegląd sPawalnictwa 2/2014 przyczepność czy niska porowatość, gdyż ochrona ka- todowa nie jest od nich zależna. natryskiwanie powłok anodowych na stal jest alternatywą dla ogniowego i galwanicznego cynkowania stali. Ze względu na róż- ne uwarunkowania techniczno-ekonomiczne, natryski- wanie cynku, czy aluminium w celu ochrony katodowej stosuje się najczęściej do konstrukcji o znacznych roz- miarach przekraczających gabaryty wanien cynkowni- czych (np. przęsła mostów), a także w przypadku kon- strukcji trwale związanych z miejscem eksploatacji lub gdy za wysokie stężenie krzemu i węgla w stali utrud- nia cynkowanie ogniowe. natryskiwanie termiczne po- włok anodowych ma również tę zaletę, że może być stosowane lokalnie, np. w miejscu naprawy spoiny czy innego elementu konstrukcji stalowej. Ochrona elektrochemiczna metali Metody ochrony elektrochemicznej są oparte na zmianie potencjału elektrodowego metalu w celu za- hamowania lub ograniczenia jego rozpuszczania w środowisku korozyjnym. W zależności od kierunku przesuwania potencjału elektrodowego chronionego metalu do wartości niższej lub wyższej (do zakresu pasywnego) rozróżniane są metody ochrony katodo- wej i anodowej. Cynk i aluminium jako materiały mniej szlachetne w stosunku do stali, tj. będące wobec stali anodą, tworzą ochronę katodową. Ochrona katodo- wa oznacza, że przedmiot poddany ochronie spełnia rolę katody w korozyjnym ogniwie galwanicznym. Po- tencjał elektrodowy chronionego metalu przesuwa się w kierunku dodatnim, a więc roztwarzanie (utlenianie) tego metalu jest ograniczone. Metal chroniony jest katodą, na której mogą zachodzić tylko reakcje re- dukcji. Rozróżnia się ochronę katodową galwaniczną i elektrolityczną [1÷3,10]. Galwaniczna ochrona katodowa nazywana również protektorową zachodzi bez użycia zewnętrznego źródła prądu. Chroniony przedmiot (stal) jest katodą ogniwa galwanicznego, którego anodę stanowi celowo traco- ny metal mniej szlachetny (Zn, Al lub ich stopy) zwany protektorem. Protektor, roztwarzając się, zabezpiecza chroniony przedmiot. Protektorem może być powłoka na metalu chronionym (np. cynk na stali) lub odpowied- nio rozmieszczone płyty anodowe. Dobór rodzaju ma- teriału powłoki przeciwkorozyjnej jest uzależniony od środowiska, w jakim ma być eksploatowana, a grubość determinuje okres trwałości, jak przedstawiono w ta- blicy I. Dla środowiska kwaśnego stosuje się powłoki aluminiowe, a dla środowiska o odczynie zasadowym powłoki cynkowe. Elektrolityczna ochrona katodowa ma miejsce wów- czas, gdy chroniony przedmiot jest katodą ogniwa za- silanego prądem stałym z zewnętrznego źródła prądu (zasilacza elektrycznego). Pomocnicza anoda jest naj- częściej wykonana z materiału nieulegającego roztwa- rzaniu (Pt, Pb, ni). Natryskiwanie powłok Przebieg procesu natryskiwania cieplnego w zależ- ności od zastosowanej odmiany może być stosunkowo prosty lub znacznie bardziej skomplikowany, niemniej jednak w każdym przypadku sprowadza się do stopie- nia i rozpylenia lub znacznego nagrzania materiału po- włokowego, przyspieszenia go w strumieniu natrysko- wym i skierowania na powierzchnię modyfikowanego przedmiotu. W kolejnym etapie dochodzi do uderzenia tablica I. Grubość powłok ochronnych z cynku, aluminium i ich sto- pów, natryskiwanych cieplnie na stal, zależnie od warunków eksplo- atacji i wymaganej twardości wg Pn-H-04684 (M – powłoka uszczel- niana jedną warstwą powłoki malarskiej lub pokryta wielowarstwową powłoką malarską) table I. The thickness of the protective coatings of Zn and Al or their alloys, deposited by thermal spraying onto the steel substrate, de- pending upon operating conditions and the required hardness ac- cording to Pn-H-04684 (M – the sprayed coating with additional cov- ering with one or multi-layer of paint coat) Środowisko Materiał powłoki Minimalna grubość powłoki, µm Trwałość powłoki, liczba lat 5÷10 10÷20 20÷30 >40 Atmosfera przemysłowa Zn 150M 200M — — Al 200 150M 200 150M 300 200M 350 250M ZnAl15 150 120M 200 150M 300 200M — AlMg5 200 150M 200 150M 300 200M 350 250M Atmosfera morska Zn 200 150M 250 200M 350 250M — Al 250 200M 300 250M 350 250M — ZnAl15 150 100M 200 150M 250 200M 350 300M AlMg5 250 200M 300 350M 350 250M — Woda słodka Zn 200 100M 250 150M 300 200M 350 250M Al 200 150M 250 150M 250M 300M ZnAl15 150 100M 200 120M 250 150M 300 200M AlMg5 200 150M 250 200M 250M 300M Woda morska Zn 150M 250 200M 350 — — Al 150M 250 200M 300 250M 350 300M ZnAl15 120M 150M 200M 250M AlMg5 200M 250 250M 300 300M 350 — Woda gorąca do 100°C Al AlMg5 250 250 300 300 — — 9Przegląd sPawalnictwa 2/2014 rozpędzonych cząstek materiału powłokowego w war- stwę wierzchnią modyfikowanego materiału i połącze- nia z nim. Charakterystyczną cechą natryskiwania jest brak nadtopienia podłoża. Stosunkowo wysoka ener- gia cieplna i kinetyczna cząstek w strumieniu natry- skowym umożliwia uzyskanie przyczepności powłoki do podłoża. Połączenie powłoki z warstwą wierzchnią podłoża ma charakter złożony i częściowo polega na mechanicznym zakleszczeniu cząstek powłoki w nie- równościach podłoża, w części na adhezyjnym (wią- zania międzycząsteczkowe) oddziaływaniu materiału podłoża i powłoki, a niekiedy może mieć lokalnie cha- rakter wiązań atomowych lub być efektem powstania dyfuzyjnej warstwy przejściowej. natryskiwanie ter- miczne umożliwia wykonywanie powłok różnych metali i stopów, które mogą pełnić funkcję ochronną, dekora- cyjną lub regeneracyjną [5, 6, 11]. na potrzeby badań zastosowano natryskiwanie łukowe, w którym źródłem ciepła jest łuk elektryczny jarzący się swobodnie pomiędzy dwoma drutami sta- nowiącymi materiał powłokowy. Do prawidłowej reali- zacji procesu niezbędna jest precyzyjna synchroniza- cja prowadzenia drutów względem siebie (posuwu) oraz prędkości ich topienia (mocy łuku elektrycznego). Topiony materiał drutów jest rozpylany i przyspieszany strumieniem powietrza, tworząc strumień natryskowy. na rysunku 1 przedstawiono schemat pistoletu do na- tryskiwania łukowego, a na rysunku 2 pokazano jego szczegółową budowę w obszarze topienia drutu. W ramach badań wykonano serię prób natryskiwa- nia łukowego agregatem Metallisation S350 ochron- nych powłok anodowych Al i Zn. Celem badań było po- równanie podstawowych właściwości powłok. Metale natryskiwano na specjalnie spreparowane próbki stalowe o grubości 3 mm w kształcie prostokąta (20x30 mm) i koła (ø25 mm). Powierzchnię do natryski- wania przygotowywano na poziomie Sa 2,5 przez śru- towanie pneumatyczne w komorze Blastlux SciTeeX śrutem stalowym kruszonym. Przebieg procesu natry- skiwania opisano dalej. Do natryskiwania powłoki cyn- kowej zastosowano drut firmy Metallisation cynkowy o średnicy 2,3 mm, a do natryskiwania powłoki alumi- niowej drut aluminiowy firmy Metallisation o średnicy 1,6 mm. W tablicy II zestawiono parametry natryski- wania cynku i aluminium. natryskiwanie cynku i alu- minium odbywało się w porównywalnych warunkach. Parametry natryskiwania dla obu materiałów były zbliżone. Różna średnica drutu, tj. 2,3 mm dla cynku i 1,6 mm dla aluminium, determinowała różną wartość posuwu drutu – 1,3 m/min podczas natryskiwania cyn- ku i 8,5 m/min podczas natryskiwania aluminium. Rys. 1. Schemat pistoletu do natryskiwania łukowego [8] Fig. 1. The scheme of arc spraying gun [8] Grubość powłoki Powłoka Zn Powłoka Al Grubość powłoki, µm 200/900/1100 340/620/780 napięcie łuku, V 24 24 natężenie prądu, A 220 230 Ciśnienie powietrza, bar 4,5 4,5 Posuw drutu, m/min 1,3 8,5 Średnica drutu, mm 2,3 1,6 Temperatura podłoża, ºC 45 45 Temperatura powłoki po natryskiwaniu 120 290 tablica II. Parametry natryskiwania powłok Zn i Al table II. The parameters of arc spraying of Zn and Al coatings Rys. 3. natryskiwanie łukowe Fig. 3. Arc spraying process Rys. 2. Schemat obszaru topienia drutu w pistolecie do natryskiwania łukowego [4] Fig. 2. The scheme of the melting area of a wire in arc spraying gun [4] 10 Przegląd sPawalnictwa 2/2014 Badania metalograficzne Preparatyka zgładów metalograficznych zawierała pobranie próbek, inkludowanie w żywicy epoksydo- wej, szlifowanie na papierach ściernych o ziarnistości: 100, 250, 360, 500, 800, 1200 oraz polerowanie wodną zawiesiną Al2O3 o uziarnieniu 1 µm. Badania metalo- graficzne zostały wykonane na mikroskopie świetlnym Olympus ze zintegrowanym aparatem cyfrowym, wy- korzystującym technikę obserwacji w polu jasnym. na rysunkach 4 i 5 przedstawiono mikrostruktury po- włok aluminium o różnej grubości natryskiwanych łuko- wo na podłoże stalowe S235JR. Powłoki te charakte- ryzują się niską porowatością, równomierną grubością na całej obserwowanej powierzchni, dobrze przylegają do podłoża stalowego oraz są ciągłe. na rysunkach 6 i 7 zostały przedstawione mikro- struktury powłok cynkowych natryskiwanych łukowo na podłoże stalowe S235JR różniące się grubością. Zaprezentowane powłoki również charakteryzują się równomierną grubością na całej obserwowanej po- wierzchni, dobrze przylegają do podłoża stalowego oraz są ciągłe. natomiast, w przeciwieństwie do po- włok aluminiowych, w granicy międzyfazowej powłoka- -podłoże występuje strefa pośrednia charakteryzująca się występowaniem nowej fazy. Rys. 4. Mikrostruktura powłoki Al o grubości ok. 0,34 mm natryskiwa- nej łukowo na podłoże stalowe S235JR, bez trawienia Fig. 4. The microstructure of Al coating with a thickness of approxi- mately 0.34 mm, deposited by arc spraying onto S235JR steel sub- strate, without etching Rys. 5. Mikrostruktura powłoki Al o grubości ok. 0,78 mm natryskiwa- nej łukowo na podłoże stalowe S235JR, bez trawienia Fig. 5. The microstructure of Al coating with a thickness of approxi- mately 0.78 mm, deposited by arc spraying onto S235JR steel sub- strate, without etching Rys. 6. Mikrostruktura powłoki Zn o grubości ok. 0,2 mm natryskiwa- nej łukowo na podłoże stalowe S235JR, bez trawienia Fig. 6. The microstructure of Zn coating with a thickness of appro- ximately 0.2 mm, deposited by arc spraying onto S235JR steel sub- strate, without etching Rys. 7. Mikrostruktura powłoki Zn o grubości ok. 1,1 mm natryskiwa- nej łukowo na podłoże stalowe S235JR, bez trawienia Fig. 7. The microstructure of Zn coating with a thickness of appro- ximately 1.1 mm, deposited by arc spraying onto S235JR steel sub- strate, without etching Pomiary twardości Do pomiarów twardości zastosowano mikrotwardo- ściomierz Leitz Wetzlar. Rozkłady twardości zostały wy- konane w skali µHV0,05 w płaszczyźnie prostopadłej do powierzchni w kierunku podłoże-powłoka. na rysun- ku 8 pokazano wykres ilustrujący rozkłady twardości w porównywanych powłokach. Rys. 8. Rozkłady twardości w podłożu i natryskiwanych powłokach Al oraz Zn Fig. 8. The hardness distribution in the steel substrate and in the deposited Al and Zn coatings 11Przegląd sPawalnictwa 2/2014 Twardość powłoki aluminiowej wynosi ok. 30 µHV0,05 i jest o ok. 10 jednostek wyższa niż twardość powłoki cynkowej. W obu przypadkach twardość stalo- wego podłoża nie uległa zmianie na skutek działania cyklu cieplnego natryskiwania i wynosi ok. 90 µHV0,05. Średnia twardość powłok nie zmienia się w funkcji od- ległości od granicy podłoże-powłoka, a zarejestrowane odchylenie standardowe od wartości średniej zawiera się w zakresie kilku jednostek. Wynik ten świadczy o stosunkowo wysokiej jednorodności powłok w całej ich objętości. Badania naprężeń własnych Do określenia naprężeń w nałożonych powłokach wykorzystano pomiar ugięcia próbek po procesie na- tryskiwania. W celu pomiaru ugięcia próbek zaprojek- towano specjalny przyrząd pokazany na rysunku 9, ba- zujący na precyzyjnym cyfrowym czujniku zegarowym sprzęgniętym z gniazdem składającym się z sześciu elementów jednoznacznie ustalających próbkę przez odebranie wszystkich sześciu stopni swobody. Przed natryskiwaniem kalibrowano czujnik na nieodkształco- nej próbce, a po nałożeniu powłoki i ostygnięciu próbki mierzono jej ugięcie powstające w efekcie indukowa- nia się w złączu sił skurczowych i momentów gnących powstających na skutek różnych właściwości fizycz- nych powłoki i podłoża oraz nierównomiernego rozkła- du temperatury. na podstawie zmierzonego ugięcia h płyt próbnych i odległości między podporami a = 27 mm obliczono promień krzywizny r natryskiwanej próbki. Rys. 9. Przyrząd do pomiaru ugięcia natryskiwanych próbek Fig. 9. The digital gauge used for deflection measurement of the sprayed samples na podstawie równań Stoneya [9] i teorii ugięcia związanej z wyznaczaniem naprężeń przez pomiar krzywizny ugięcia, średnie naprężenie własne w po- włoce (σ) można obliczyć z zależności: Rys. 10. Geometria odkształconej próbki zastosowana do wyzna- czenia promienia krzywizny Fig. 10. The geometry of the deformed samples that was used to determine the radius of sample curvature W równaniu tym r1 i r2 są promieniami krzywizny podłoża przed nałożeniem powłoki (r1) i po nałożeniu powłoki (r2). Ze względu na każdorazowe zerowanie czujnika dla podłoża stalowego S235JR człon (1/r1) został pominięty. W związku z tym średnie naprężenie własne w powłoce można określić wyrażeniem: ( ) 2 2 1 16 1 rh hE c s s s ν σ − = ( ) − − = 12 2 11 16 1 rrh hE c s s s ν σ gdzie: Es – moduł Younga materiału podłoża, vs – liczba Poissona, hc – grubość powłoki, hs – grubość podłoża. W tablicach III i IV zamieszczono wyniki pomiarów grubości i wygięcia próbek, oraz obliczone na podsta- wie równania Stoneya wartości naprężeń własnych w powłokach Zn i Al. tablica III. Wyniki pomiarów grubości, ugięcia próbki oraz obliczo- nych naprężeń własnych w powłokach Zn na podłożu S235JR table III. The results of the thickness measurements, the deflection of the sample and calculated residual stresses in the Zn coatings deposited on S235JR substrate nr próbki Zn Grubość powłoki hc µm Grubość podłoża hs µm Ugięcie h µm naprężenie σ, MPa 1 226 3000 52 1065 2 885 3000 74 387 3 1100 3000 105 442 12 Przegląd sPawalnictwa 2/2014 tablica IV. Wyniki pomiarów grubości, ugięcia próbki oraz obliczo- nych naprężeń własnych w powłokach Al na podłożu S235JR table IV. The results of the thickness measurements, the deflection of the sample and calculated residual stresses in the Al coatings de- posited on S235JR substrate nr próbki Al Grubość powłoki hc µm Grubość podłoża hs µm Ugięcie h µm naprężenie σ, MPa 1 336 3000 11 122 2 616 3000 14 105 3 784 3000 18 106 na rysunkach 11 i 12 zostały przedstawione wykresy zmierzonego ugięcia próbki w funkcji grubości powło- ki Zn i Al oraz naprężenia własne σ w powłokach Zn i Al obliczone na podstawie krzywizny wygięcia próbek po procesie natryskiwania w funkcji grubości powłoki. Rys. 11. Wykres ugięcia próbek natryskiwanych Al i Zn na podłożu S235JR w funkcji grubości uzyskanych powłok Fig. 11. The deflection of the sample as a function of the thickness of Al and Zn coatings sprayed onto the substrate of S235JR steel Rys. 12. Średnie naprężenie własne σ w powłokach Zn oraz Al obli- czone na podstawie krzywizny wygięcia próbek po procesie natryski- wania w funkcji grubości powłoki Fig. 12. The mean residual stress σ in Zn and Al coatings calculated based on the sample curvature measured after spraying as a func- tion of the coating thickness metodą odrywania RH (wytrzymałość określona w sta- tycznej próbie rozciągania, która wynika z ilorazu naj- wyższej siły Fm i przekroju próbki na powierzchni prze- łomu). W doświadczeniu zastosowano próbkę typu B składającą się z dwóch przeciwpróbek oraz z wklejonej pomiędzy nie próbki w kształcie dysku jednostronnie pokrytego powłoką natryskiwaną Zn oraz Al (rys. 13). Dyski zostały przyklejone do przeciwpróbek klejem ter- moutwardzalnym 3M–2214 Regular, zgodnie z zalece- niami producenta. Próbki sklejano w specjalnym przy- rządzie pryzmowym, który zapewniał współosiowość przeciwpróbek. Rys. 13. Schemat przygotowania próbek do testu przyczepności Fig. 13. The scheme of samples preparation for the adhesion test Przyczepność powłok natryskiwanych zależy od wielu czynników technologicznych i właściwości ma- teriałów powłoki i podłoża [7]. Podczas badania przy- czepności w obu przypadkach powłok cynkowych i alu- miniowych rejestrowano utratę spójności w połączeniu powłoka-podłoże. Lokalizacja przebiegu pękania w po- łączeniu świadczy o tym, iż jest to najsłabszy element złącza. Badania przyczepności wykonywano w obu przypadkach dla trzech różnych grubości powłok, po cztery próby dla każdej wartości grubości (tabl. V). tablica V. Wyniki prób statycznego rozciągania podczas badania przyczepności powłok Al oraz Zn do podłoża S235JR table V. The results of the static tensile tests of Al and Zn coatings adhesion to the substrate Powłoka Grubość powłoki µm Średnia arytmetyczna przyczepności MPa Odchylenie standardowe Zn 226 5,35 1,25 885 4,98 0,63 1100 4,65 1,03 Al 336 7,60 1,35 616 7,30 1,34 784 7,08 0,98 Pomiar przyczepności Badania przyczepności wykonano na podstawie Pn–En 582 dla układu powłoka Al oraz Zn na podło- żu stalowym S235JR. Przyczepność określona została 13Przegląd sPawalnictwa 2/2014 Wnioski Metoda natryskiwania łukowego powłok anodo- wych na stali znajduje zastosowanie w zabezpiecza- niu konstrukcji stalowych przed działaniem korozji. Wykorzystywana jest zarówno na etapie wytwarza- nia konstrukcji, montażu, jak i podczas napraw. Po- włoki cynkowe i aluminiowe natryskiwane łukowo na podłoże stalowe S235JR charakteryzują się wystar- czającą przyczepnością do podłoża w kontekście roli jaką pełnią, to jest protektora w ogniwie galwanicz- nym. W warunkach technologicznego wytwarzania powłok ochronnych nie zaleca się przekraczania grubości 0,35 mm. na podstawie wykonanych badań sformułowano następujące wnioski: – Warstwa wierzchnia powłok cynkowych natryski- wanych łukowo charakteryzuje się blisko dwukrot- nie mniejszą chropowatością niż powłok aluminio- wych. – Uzyskane połączenia podłoża z powłoką zarów- no cynkową, jak i aluminiową są dobrej jakości, tzn. materiał powłok dobrze wypełnia wszystkie nierówności podłoża stalowego i połączenie jest ciągłe. – Powłoki aluminiowe mają większą przyczepność do podłoża o ok. 40% niż powłokicynkowe mają większą przyczepność do podłoża o ok. 40%. – Dla obu powłok wraz ze wzrostem ich grubości maleje przyczepność do podłoża. – Średnie naprężenia własne σ w powłoce alumi- niowej w zakresie grubości od ok. 0,3 do 0,8 mm zmieniają się nieznacznie. – Średnie naprężenia własne σ w powłoce cynko- wej w zakresie grubości od ok. 0,25 do 1,1 mm są bardzo wysokie przy małej grubości powłoki, obniżając się szybko wraz ze wzrostem grubości do ok. 0,8 mm. – Z wykresów na rysunkach 11 i 12 wynika, że średni poziom naprężeń własnych w powło- kach w nieznacznym stopniu zależy od grubo- ści powłoki. Jedynie dla powłoki cynkowej przy bardzo małej grubości redystrybucja naprężeń własnych w wyniku odkształcenia plastycznego metalu powłoki nie jest w stanie zrekompensować dużej różnicy współczynników rozszerzalności cieplnej cynku i stalowego podłoża, która w głów- nej mierze ma wpływ na siły skurczowe w złączu. – Twardość powłoki aluminiowej wynosi ok. 30 µHV0,05 i jest o ok. 10 jednostek wyższa niż twardość po- włoki cynkowej. Literatura [1] Baszkiewicz J., Kamiński M.: Korozja materiałów, Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej 2006. [2] Blicharski M.: Inżynieria powierzchni, WnT, Warszawa 2009. [3] Burakowski T., Wierzchoń T.: Inżynieria powierzchni metali, WnT, Warszawa 1995. [4] Borowy M.: natryskiwanie łukowe powłok anodowych, Pra- ca magisterska, Politechnika Warszawska, Wydział Inżynierii Produkcji, 2013. [5] Brennek J., Milewski W.: natryskiwanie cieplne powłok ochronnych, Instytut Wydawniczy CRZZ, Warszawa 1978. [6] Chmielewski T., Golański D.: Właściwości powłok tytano- wych natryskiwanych termicznie na podłoża ceramiczne Aln, Przegląd Spawalnictwa 9-10/2009, s. 27÷31. [7] Milewski W.: Wpływ współczynnika wnikania ciepła na po- wierzchniach styku na przyczepność powłok natryskiwanych cieplnie, Wydawnictwo Czasopism i Książek Technicznych, Warszawa 2006. [8] Rosiak M.: natryskiwanie termiczne powłok intermetalicznych (ni-Al) na podłoża stalowe, Praca magisterska, Politechnika Warszawska, Wydział Inżynierii Produkcji, 2013. [9] Stoney G.G.: The tension of metallic films deposited by elec- trolysis, Proceedings of the Royal Society (London) A82, s. 172÷175. [10] Tkaczyk S. (pod redakcją): Powłoki Ochronne, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 1994. [11] Zimmerman J.: Golański D., Chmielewski T., Włosiński W., Model obliczeniowy do analizy naprężeń własnych w układzie powłoka-podłoże podczas nanoszenia powłok metodami ter- micznymi, Przegląd Spawalnictwa 1/2013, s. 12÷17. Miesięczne i roczne spisy treści oraz streszczenia artykułów opublikowanych w Przeglądzie Spawalnictwa są dostępne na stronie internetowej: www.pspaw.ps.pl