201402_PSpaw_9185.pdf 14 Przegląd sPawalnictwa 2/2014 Jarosław Grześ Odporność korozyjna wybranych powłok nakładanych metodą tamponową corrosion resistance of selected coatings   deposited by the brush plating method Dr inż. Jarosław Grześ – Politechnika Warszawska, Instytut Technik Wytwarzania. Autor korespondencyjny/corresponding author: jgrzes@wip.pw.edu.pl abstract The paper presents the results of the corrosion resist- ance investigation of selected coatings deposited by the brush plating method. The metal (ni, Cu+ni) and compos- ite metal-ceramic composite (Cu+Si3n4, niW+Si3n4) coat- ings have been produced in the frame of conducted re- search. The investigation of corrosion resistance has been performed using the potentiodynamic method in the 0.5M solution of naCl. The results of microhardness measure- ments and microscopic investigation of the surface and cross-section of the coating have been also included. Keywords: brush plating, coatings, corrosion Streszczenie W artykule przedstawiono wyniki badań korozyjnych wybranych powłok nakładanych metodą tamponową. Przedmiotem badań były powłoki metalowe (ni, Cu+ni) i powłoki kompozytowe metalowo-ceramiczne (Cu+Si3n4, niW+Si3n4). Badania odporności na korozję wykonano metodą potencjodynamiczną w 0,5M naCl. Przedstawio- no również wyniki badań metalograficznych i pomiarów mikrotwardości. Słowa kluczowe: metoda tamponowa, powłoki, korozja Wstęp Zagadnienia związane z modyfikacją właściwości powierzchni elementów maszyn i urządzeń stanowią obecnie istotny kierunek prowadzonych prac badaw- czych. Powierzchnia elementu w czasie eksploatacji jest narażona na równoczesne oddziaływanie czynni- ków mechanicznych i korozyjnych. Istotne jest zatem uzyskanie jednocześnie jej odpowiedniej odporności na zużycie mechaniczne i oddziaływanie czynnika ko- rozyjnego. Jedną z metod umożliwiających realizację tego zadania jest metoda tamponowa (ang. brush pla- ting, selective plating, spot plating, swab plating). Metoda ta stanowi odmianę metody galwanicznej nakładania powłok. W porównaniu z nią ma wiele za- let, takich jak: krótszy czas nakładania powłoki, niższy koszt procesu, łatwość obsługi stosowanych urządzeń. W metodzie tamponowej elektrolit jest przenoszony na powierzchnię elementu pokrywanego za pomocą tamponu nasuniętego na elektrodę połączoną z dodat- nim biegunem źródła prądu, natomiast element pokry- wany połączony jest z biegunem ujemnym. Znaczna liczba dostępnych w metodzie elektrolitów umożliwia otrzymywanie powłok jedno- i wielowarstwowych, które w zależności od ich budowy i rodzaju mogą cechować się określonymi właściwościami, takimi jak odporność na zużycie, odporność na działanie czynników korozyj- nych, wysoka twardość czy odpowiednia zwilżalność powierzchni. Ze względu na dużą mobilność urządzeń stosowanych w metodzie tamponowej i charakter pro- cesu możliwe jest nakładanie powłok na powierzchnie elementów maszyn w miejscu ich pracy, niejedno- krotnie bez konieczności ich demontażu. na rysun- ku 1 pokazano przykłady powłok nałożonych metodą tamponową. W tablicy I zestawiono wybrane elektrolity produkcji chińskiej, cechujące się wg producenta m.in. odporno- ścią na korozję i/lub na zużycie. 15Przegląd sPawalnictwa 2/2014 Przedstawione wyniki badań wybranych powłok metalowych i kompozytowych uzyskano w cyklu prac prowadzonych w Zakładzie Inżynierii Spajania Politechniki Warszawskiej związanych z badaniem powłok nakładanych metodą tamponową. Badane powłoki nakładano urządzeniem produkcji chińskiej DSQ-15, stosując uchwyty elektrodowe ZDB-1(II) i elektrody grafitowe SM 1. Pomiary mikrotwardości wykonano metodą Vickersa, wykorzystując twardo- ściomierz MPT-3 oraz mikroskop świetlny neophot 21 wyposażony w przystawkę do pomiarów mikro- twardości. Obserwacje mikroskopowe prowadzono na mikroskopie Olympus przy powiększeniach 200 i 1000 razy. W celu określenia odporności powłok na korozję wykorzystano metodę potencjodynamiczną i środowisko 0,5M naCl. Powłoki metalowe Przedmiotem badań były powłoki metalowe niklo- we (ni) i miedziano-niklowe (Cu+ni). Powłoki zastały nałożone na powierzchnię stali 45. W ramach wstęp- nego przygotowania powierzchnie poddano szlifowa- niu w celu uzyskania odpowiedniej ich chropowatości. Proces nakładania obejmował następujące etapy: – odtłuszczanie elektrolityczne, – aktywację powierzchni, – nakładanie podkładowej warstwy niklowej polepsza- jącej przyczepność właściwej warstwy do podłoża, – nakładanie warstw ni i Cu. Zastosowane elektrolity i parametry nakładania po- włok ni i Cu+ni zestawiono w tablicy II. tablica I. Wybrane elektrolity i ich właściwości [1] table I. Plating solutions and their properties [1] tablica II. Parametry nakładania powłok ni i Cu+ni table II. The deposition parameters of ni and Cu+ni coatings nazwa elektrolitu Kj P So QE Uwagi Copper Alkaline - 1 60 0,079 9,8 710 Warstwy podkładowe, niskie naprężenia pozostające Copper High Build Alkaline 80 0,079 9,8 953,6 nickel High Speed 50 0,104 12,7 562,9 Powłoki odporne na zużycie nickel Compact High Speed 50 0,113 12,7 562,9 Indium 65 0,04 5÷12,7 952,6 nickel Tungsten Alloy 85 0,214 1,2 844,4 Copper Semi-Bright 64 0,152 7,6÷12,7 710 Powłoki ochronne i dekoracyjne, odporność na korozję Cobalt 38 0,037 3,8 514 Cadium Acidic 152 0,121 3,5 1583 Odporność na korozję Cadmium Low Hydrogen non-Embritling 100 0,02 30 1212 Zinc Alkaline 65,4 0,02 12,7 1403 Chromium Acidic 44 0,545 0,625 736,1 Odporność na zużycie i korozję Kj - koncentracja jonów metalu w elektrolicie, g/l P - współczynnik zużycia mocy, Ah/dm2*µm So - szybkość nakładania, µm/min QE - wydajność elektrolitu, dm 2/l*µm Elektrolit napięcie nakł. V Czas nakł. s Prędkość przesuwu elektrody m/min Uwagi Elektroclean#1 12 30 ~6 Czyszczenie elektrolityczne Activator#2 8 15 ~4 Aktywacja powierzchniActivator#3 20 30 nickel Special 18 3÷5 ~6 Warstwa podkładowa (g ≈ 1÷3 μm)12 3÷5 Copper Semi-Bright 6 240 ~10 Warstwa Cu (g ≈ 20 μm) nickel Semi-Bright 8 100 ~10 Warstwa ni (g ≈ 5 μm) 200 Warstwa ni (g ≈ 10 μm) 300 Warstwa ni (g ≈ 15 μm) Rys. 1. Powłoki nałożone metodą tamponową: a) niW, b) Cu, c) ni Fig. 1. Coatings deposited by the brush planting method a) niW, b) Cu, c) ni a) b) c) 16 Przegląd sPawalnictwa 2/2014 Rys. 3. Krzywe polaryzacji anodowej powłok ni i Cu+ni nakładanych metodą tamponową, I – gęstość prądu korozji, U – potencjał Fig. 3. The anodic polarization curves for ni and Cu+ni coatings deposited by the brush plating method, I – current dencity, U – potential Pomiędzy poszczególnymi operacjami nakładania próbki płukano w wodzie. Po zakończeniu etapu na- kładania płukano je w alkoholu etylowym i suszono w strumieniu ciepłego powietrza. Przygotowano nastę- pujące zestawy próbek: – zestaw I: powłoka ni o grubości 5 µm, – zestaw II: powłoka ni o grubości 10 µm, – zestaw III: powłoka ni o grubości 15 µm, – zestaw IV: powłoka Cu+ni – o grubościach odpowied- nio 20 µm i 5 µm, – zestaw V: powłoka Cu+ni – o grubościach odpowied- nio 20 µm i 10 µm. Pomiary mikrotwardości wykazały, że twardość uzyska- nych powłok (mierzona na przekroju poprzecznym powłoki) wynosi średnio 430 HV0,04 dla warstw ni oraz 221 HV0,04 dla warstw Cu. Obserwacje mikroskopowe wykazały pęk- nięcia na powierzchni i przekroju poprzecznym powłok niklowych, spowodowane naprężeniami wewnętrznymi w powłokach. Typowy obraz pęknięć w powłokach niklo- wych, nakładanych metodą tamponową, pokazano na rysunku 2. Wyniki badań odporności korozyjnej przedsta- wiono na rysunku 3 w postaci krzywych polaryzacji anodo- wej. na rysunku 4 porównano krzywe polaryzacji anodowej otrzymane dla powłoki niklowej o grubości 5 µm i powłok niklowych poddanych procesowi borowania w temperatu- rze 6500C i 8500C, nakładanych metodą tamponową, oraz powłoki niklowej naniesionej chemicznie [2]. Rys. 4. Krzywe polaryzacji anodowej powłok ni o grubości 5 μm, nakładanych metodą tamponową i chemicznie, I - gęstość prądu korozji, U - potencjał Fig. 4. The anodic polarization curves for 5 μm ni coatings deposi- ted by both brush plating and chemical methods, I - current dencity, U - potential Powłoki kompozytowe Jednym z zastosowań metody tamponowej jest możliwość nakładania powłok kompozytowych me- talowo-ceramicznych [3, 4], co dodatkowo podnosi jej użyteczność. Badania korozyjne przeprowadzono dla powłok kompozytowych Cu+Si3n4 i niW+Si3n4. Powłoki nakładano na powierzchnię stali 18G2A z elektrolitów Copper Alkaline#1 i nickel Tungsten Alloy. Jako fazę niemetaliczną zastosowano proszek Si3n4 o wielkości ziarna 0,5 μm. Elektrolit podczas nakładania mieszano w celu utrzymania zawiesiny proszku w elektrolicie. Proces nakładania obejmował te same etapy jak w przypadku powłok metalowych. Parametry nakładania powłok Cu+Si3n4 i niW+Si3n4 zestawiono w tablicy III. W celach porównawczych nałożono powłoki Cu i niW z elektrolitów niezawie- rających proszku Si3n4, przy napięciu nakładania odpowiednio 11 V i 12 V. b) a) Rys. 2. Pęknięcia w powłoce ni: a) powierzchnia powłoki, b) przekrój poprzeczny Fig. 2. Cracks observed in ni coating: a) the coating surface, b) the coating cross-section 17Przegląd sPawalnictwa 2/2014 W wyniku pomiarów mikrotwardości stwier- dzono, że twardość powłok w zależności od na- pięcia nakładania i zawartości Si3n4 w elektro- licie zawierała się w granicach 120÷230 HV0,02 (powłoki Cu+Si3n4) i 500÷1000 HV0,02 (powłoki niW+Si3n4) i była wyższa od twardości powłok Cu i ni nakładanych bez dodatku Si3n4. Podobnie jak w przypadku powłok niklowych, również w po- włokach niW stwierdzono występowanie pęknięć (rys. 5). Wyniki badań odporności korozyjnej w po- staci krzywych polaryzacji anodowej przedstawio- no na rysunkach 6 i 7. tablica III. Parametry nakładania powłok Cu+Si3n4 i niW+Si3n4 table III. The deposition parameters of Cu+Si3n4 and niW+Si3n4 coatings Elektrolit napięcie nakładania, V Czas nakładania, s Prędkość przesuwu elektrody, m/min Uwagi Elektroclean#1 12 30 ~6 Czyszczenie elektrolityczne Activator#1 12 45 ~4 Aktywacja powierzchni nickel Special 18 3÷5 ~6 Warstwa podkładowa (g ≈ 1÷3 µm) 12 3÷5 Copper Alkaline#1 8/11/14 900 ~6 Warstwa Cu+Si3n4, zawartość proszku w elektrolicie: 10, 30, 50 g/l nickel Tungsten Alloy 9/12/15 900 ~6 Warstwa niW+Si3n4, zawartość proszku w elektrolicie: 10, 30, 50 g/l Rys. 5. Pęknięcia w powłoce niW Fig. 5. Cracks in niW coating Rys. 6. Krzywe polaryzacji anodowej powłok Cu+Si3n4 nakładanych metodą tamponową: a) dla zawartości proszku Si3n4 w elektrolicie 30 g/l i różnego napięcia nakładania, b) dla napięcia nakładania 11 V i różnej zawartości proszku Si3n4 w elektrolicie, I – gęstość prądu korozji, U – potencjał Fig. 6. The anodic polarization curves for Cu+Si3n4 coatings: a) for 30 g/l content of Si3n4 powder and several deposition voltages, b) for the deposition voltage of 11 V and several contents of Si3n4 powder in the electrolyte, I – current dencity, U – potential a) b) Rys. 7. Krzywe polaryzacji anodowej powłok niW+Si3n4 nakłada- nych metodą tamponową: a) dla zawartości proszku Si3n4 w elektro- licie 30 g/l i różnego napięcia nakładania, b) dla napięcia nakładania 12 V i różnej zawartości proszku Si3n4 w elektrolicie, I – gęstość prądu korozji, U – potencjał Fig. 7. The anodic polarization curves for niW+Si3n4 coatings: a) for 30 g/l content of Si3n4 powder and several deposition voltages, b) for the deposition voltage of 12 V and several contents of Si3n4 powder in the electrolyte, I – current dencity, U – potential a) b) 18 Przegląd sPawalnictwa 2/2014 Wnioski Obserwacje mikroskopowe wykazały dobre przy- leganie badanych powłok do materiału podłoża. Dla powłok ni i niW zaobserwowano występowanie siatki pęknięć, charakterystycznej dla tego rodzaju powłok. Wyraźnie większą skłonność do pęknięć zaobserwowano w powłoce niW. Badane powłoki kompozytowe metalowo-ceramiczne charakteryzują się wyższą twardością w porównaniu z powłokami uzyskanymi z elektrolitów niezawierających proszku Si3n4. Analizując krzywe polaryzacji anodowej stwier- dzono, że powłoki metalowe ni cechuje mniejsza odporność na korozję w porównaniu z powłokami Cu+ni (rys. 3). niższa odporność korozyjna powłok metalowych ni jest spowodowana obecnością pęk- nięć w powłoce, które sprzyjają zwiększeniu szybko- ści korozji. Zastosowanie w celu uszczelnienia po- włoki warstwy Cu podniosło jej odporność korozyjną. Zaobserwowano spadek odporności korozyjnej ze wzrostem grubości powłoki ni. W odniesieniu do po- włok ni nakładanych chemicznie powłoki ni nakłada- ne metodą tamponową cechują się obniżoną odpor- nością korozyjną. Zastosowanie procesu borowania spowodowało stosunkowo niewielki wzrost odporno- ści korozyjnej powłok ni nakładanych tamponowo. W przypadku powłok kompozytowych Cu+Si3n4 w porównaniu z powłoką Cu zaobserwowano niższą odporność korozyjną. Powłoki niW+Si3n4 charakte- ryzowały się porównywalną lub lepszą odpornością korozyjną w porównaniu z powłoką niW. Porównując oba rodzaje powłok kompozytowych, wyższą odpor- ność na korozję stwierdzono dla powłok Cu+Si3n4, natomiast odporność korozyjna powłok niW+Si3n4 jest mniej zależna od zawartości proszku Si3n4 w elektrolicie i napięcia nakładania. na podstawie wyników badań powłok metalowych Cu-ni należy przypuszczać, iż zastosowanie warstwy podkłado- wej Cu podwyższyłoby odporność korozyjną powłok niW+Si3n4. Prezentowane wyniki badań zostały uzyskane w ramach prac badawczych [2, 5, 6] oraz prac wła- snych autora. Literatura [1] Brush plating solutions instruction manual, China national Machinery Import & Export Corporation, Beijing Branch. [2] Opracowanie metod wytwarzania oraz badania struktury i właściwości nowych warstw wieloskładnikowych i kompozyto- wych. Grant KBn nr 3 P407 058 04. [3] Grześ J.: Wytwarzanie metodą tamponową metalowych i metalowo-ceramicznych powłok kompozytowych. Kompo- zyty nr 5/2002, Wydawnictwo Politechniki Częstochowskiej, s. 359÷363. [4] Grześ J.: Powłoki kompozytowe Cu+Si3n4 i ni+Si3n4 nakła- dane metodą tamponową, Kompozyty nr 6/2003 (3(2003)6), Wydawnictwo Politechniki Częstochowskiej. [5] Warstwy kompozytowe otrzymywane w procesie nakłada- nia tamponowego. Program badawczy „nowe Materiały”, Politechnika Warszawska. [6] nanokompozyty ceramiczno-metalowe z gradientem właści- wości. Grant KBn nr PZB-KBn-013/T08/15. Wydział Inżynierii Produkcji Politechniki Warszawskiej Gmach nowy Technologiczny Warszawa, ul. narbutta 85, sala nT 129 Dojazd tramwajami: 17 i 33 Data i godzina Prelegent, temat odczytu 27-03-2014 godz. 1700 Dr inż. Michał Łagosz, Zakład Inżynierii Spajania PW Wymiarowanie konstrukcji spawanych z wykorzystaniem nowoczesnych narzędzi modelowania trójwymiarowego. Prezentacja projektowania oraz przykładów zrealizowanych konstrukcji. Odczyty techniczne Organizowane przez Sekcję Spawalniczą OW SIMP, dostępne dla członków SIMP, nOT oraz wszystkich sympatyków spawalnictwa.