201401_PSpaw_1489.pdf 39Przegląd sPawalnictwa 1/2014 Badanie połączeń zgrzewanych blach stalowych metodą ultradźwiękową inspection of welded joints of steel plate   by ultrasonic method a tract In the article are presented method and results of ul- trasonic and mechanical research of spot-welded plates. Verification was conducted on steel plates with thickness of 2,0 mm. The non-destructive evaluation was carried out using ultrasonic longitudinal waves with a frequency of 20 MHz and a flaw detector with the ability to record the signal from connection area. Estimated on the basis of ultrasonic testing, joints quality was verified during the destructive test. The results obtained for combination of test plates of destructive and non-destructive testing al- lowed to estimate the rate and efficiency of the ultrasonic method to determine its suitability for testing of spot welds. ey word : plate, spot welding, ultrasonic testing (np. 20 MHz), przepuszczeniu jej przez obszar złącza, a następnie interpretacji otrzymanego sygnału. W nowoczesnych systemach produkcji badania ul- tradźwiękowe są prowadzone w trybie on–line podczas procesu powstawania zgrzeiny. W takim przypadku sy- gnał ultradźwiękowy odbierany z obszaru złącza wyko- rzystywany jest do sterowania procesem zgrzewania. Dzięki takiemu rozwiązaniu uzyskuje się optymalne pa- rametry zarówno samego procesu, jak i złącza [3÷11]. Pomimo dostępności tych systemów, w większości zakładów produkcyjnych wykorzystuje się pomiary wy- konywane dopiero po zgrzaniu elementów. Taki wybór determinowany jest przez względy ekonomiczne. W literaturze, np. [3, 9, 11], zazwyczaj w sposób ogólny przedstawiane są możliwości wykorzystania me- tody ultradźwiękowej w badaniach połączeń zgrzewa- nych blach stosowanych w przemyśle samochodowym. Techniczne możliwości metody ultradźwiękowej, spro- Stre zczenie W artykule przedstawiono sposób prowadzenia oraz wyniki badań – ultradźwiękowych i właściwości mechanicz- nych – blach zgrzewanych punktowo. Weryfikacji podda- no połączenia blach stalowych o grubości 2,0 mm. Ocenę nieniszczącą zrealizowano za pomocą podłużnej fali ul- tradźwiękowej o częstotliwości 20 MHz oraz defektoskopu z możliwością zapisu uzyskanego sygnału z obszaru po- łączenia. Szacowaną na podstawie badań ultradźwięko- wych jakość połączeń zweryfikowano podczas prób roz- rywania. Otrzymane wyniki dla określonego połączenia blach z badań zarówno niszczących, jak i nieniszczących pozwoliły na oszacowanie procentowej skuteczności me- tody ultradźwiękowej oraz określenie jej przydatności do badań zgrzein punktowych blach. Słowa kl czowe: blacha, zgrzewanie, ultradźwięki t p Wśród różnych metod zgrzewania materiałów szcze- gólne znaczenie ma zgrzewanie gazowe, szamotowe i przede wszystkim elektryczne. Ostatni z wymienio- nych sposobów zgrzewania znajduje szerokie zastoso- wanie w budowie maszyn i pojazdów samochodowych. Szczególnie zgrzewanie punktowe jest powszechnie wykorzystywane w procesie budowy zarówno elemen- tów karoserii pojazdów, jak i komponentów nośnych wyposażenia wnętrza samochodu [1, 2]. Stosowanie połączeń zgrzewanych punktowo wy- maga opracowania metod kontroli ich jakości w celu wykluczenia już na etapie produkcji wadliwie wyko- nanych zgrzein. Jedną z metod stosowanych w prze- myśle są badania ultradźwiękowe. Polegają one na wygenerowaniu wiązki fali o wysokiej częstotliwości Jakub Kowalczyk Dariusz Ulbrich Ryszard Mańczak r inż ak owalczyk mgr inż ari z l ric dr inż Ry zard a czak – Politechnika Poznańska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: jakub.kowalczyk@put.poznan.pl 40 Przegląd sPawalnictwa 1/2014 wadzające się do wykrywania defektów w połączeniu zgrzewanym, takich jak: brak połączenia, przyklejenie, zbyt mały wymiar jądra zgrzeiny, zostały wskazane w [12]. W innych pracach przedstawiono nowoczesne systemy kontroli jakości zgrzein oparte na sieciach neuronowych, logice rozmytej bądź też badaniach ul- tradźwiękowych [4, 5, 7]. W dostępnej literaturze nie napotkano prac przedstawiających eksperymentalną weryfikację skuteczności metody ultradźwiękowej. Głównym celem prowadzonych pomiarów, których rezultaty przedstawiono w tym artykule, było ekspery- mentalne sprawdzenie skuteczności metody ultradź- więkowej do oceny połączeń zgrzewanych blach sto- sowanych w produkcji pojazdów samochodowych. Prze ieg ada Badaniami ultradźwiękowymi objęto połączenia zgrzewane dwóch blach o grubości 2,0 mm. Kolejne eta- py realizacji eksperymentu przedstawiono na rysunku 1. W pierwszym etapie eksperymentu wykonano połą- czenia zgrzewane elektrodami stożkowymi o średnicy 4 mm. Przygotowane zgrzeiny ponumerowano, a na- stępnie poddano badaniom ultradźwiękowym, które po- legały na wygenerowaniu wiązki fali i przepuszczeniu jej przez obszar połączenia zgrzewanego. na podstawie Ry 1 Schemat realizacji zadania badawczego ig 1 Scheme of research task n r zg rz ei ny W zm oc ni en ie sy gn ał u ul tr ad źw ię ko w eg o O ce na ul tr ad źw ię ko w a po łą cz en ia Ś re dn ia ś re dn ic a zg rz ei ny p o ro ze rw an iu Z go dn oś ć ba da ń ul tr ad źw ię ko w yc h i m ec ha ni cz ny ch 1 68 poprawne 8,32 tak 2 68 poprawne 6,63 tak 3 70 poprawne 6,94 tak 4 70 poprawne 6,69 tak 5 70 poprawne 6,87 tak 6 70 poprawne 6,89 tak 7 70 poprawne 6,35 tak 8 70 poprawne 6,88 tak 9 70 poprawne 6,56 tak 10 70 poprawne 5,25 tak 11 70 poprawne 6,93 tak 12 70 poprawne 5,51 tak 13 70 poprawne 6,61 tak 14 70 poprawne 7,47 tak 15 70 wadliwe 3,48 tak 16 70 poprawne 6,47 tak 17 70 poprawne 5,95 tak 18 74 poprawne 6,37 tak 19 70 poprawne 7,07 tak 20 68 poprawne 6,51 tak uzyskanych sygnałów ultradźwiękowych podejmowa- no decyzję o jakości połączenia zgrzewanego, kierując się wytycznymi zawartymi w [12]. W kolejnym etapie przeprowadzono mechaniczną weryfikację jakości połączeń, poddając je rozrywaniu. Po rozerwaniu do- konano pomiarów średnicy jądra zgrzeiny w dwóch prostopadłych kierunkach, a ich średnią arytmetyczną przyjęto jako wynik końcowy. yniki ada i wnio ki Wyniki badań ultradźwiękowych i mechanicznych połączeń zgrzewanych blach zawarto w tablicy. Za- mieszczono w niej informację o parametrach i rezulta- tach pomiaru połączeń falą ultradźwiękową oraz dane o wymiarach jądra zgrzeiny i zgodności rezultatów ba- dań ultradźwiękowych i mechanicznych. Analizując wyniki badań ultradźwiękowych można stwierdzić, że większość połączeń została wykonana prawidłowo, a jedna zgrzeina (nr 15) została zakwalifi- kowana jako niespełniająca wymagań, ponieważ jej ją- ta lica Wyniki badań ultradźwiękowych i mechanicznych połączeń zgrzewanych ta le Results of ultrasonic and mechanical tests of spot welds 41Przegląd sPawalnictwa 1/2014 dro miało zbyt małą średnicę. Głowica ultradźwiękowa została tak dobrana, aby średnica jej wiązki w obszarze zgrzeiny była dostosowana do wymaganej minimalnej średnicy jądra zgrzeiny. W przypadku właściwie wykonanego połączenia fala ultradźwiękowa w całości odbija się od dna zgrzeiny, co schematycznie pokazano na rysunku 2a, a na rysunku 3 przedstawiono widok takiego sygnału uzyskanego podczas pomiarów. Gdy soczewka jądra ma zbyt małą średnicę, wówczas część wiązki fali odbija się od gra- nicy połączenia blach (rys. 2b) i powstają na ekranie aparatu ultradźwiękowego dodatkowe sygnały zwane międzyechami, które na rysunku 4 wskazano prosto- kątnymi ramkami. Ry 2 Schemat badania ultradźwiękowego: a) soczewka zgrzeiny odpowiedniej wielkości, b) za mała soczewka zgrzeiny; 1 – fala odbi- ta od dna próbki, 2 – fala odbita od pierwszej blachy ig 2 Diagram of ultrasonic test: a) nugget of spot weld right size, b) for a small nugget of spot weld; 1 – ultrasonic wave reflected from the bottom of the sample, 2 – ultrasonic wave reflected from the first steel sheet Ry 3 Widok ekranu defektoskopu dla poprawnie wykonanego po- łączenia zgrzewanego ig 3 View of ultrasonic signal for good spot weld received on a screen of flaw detector Ry 4 Widok ekranu defektoskopu dla wadliwie wykonanego połą- czenia (15) – mała soczewka zgrzeiny ig 4 View of ultrasonic signal for bad spot weld received on a scre- en of flaw detector (15) – small nugget Ry 5 Element po rozerwaniu połączeń zgrzewanych: a) kwadrat – obszar wadliwie wykonanej zgrzeiny, b) koło – obszar właściwie wykonanego połączenia ig 5 View of part after destruction process of spot welds: a) square – area of defectively made spot weld, b) circle – areas of correctly made spot welds Wyniki wykonanych mechanicznych badań rozry- wających potwierdziły, że dla 95% połączeń średnica oczka zgrzeiny jest większa od wymaganej. Widok zgrzein po rozerwaniu pokazano na rysunku 5. Zazna- czono na nim połączenie wykonane właściwie i obszar zgrzeiny o średnicy oczka mniejszej niż wymagana. na podstawie wykonanych badań można sformuło- wać następujące wnioski: – metoda ultradźwiękowa umożliwia badanie połą- czeń zgrzewanych blach stalowych bez ingerencji w strukturę zgrzeiny, co, w przypadku pozytywnego wyniku badania, jest podstawą do skierowania ele- mentu do dalszego etapu produkcji, – otrzymany sygnał ultradźwiękowy z obszaru połą- czenia zgrzewanego świadczy o jego poprawnym wykonaniu lub występowaniu ewentualnych wad, jak np. za mała średnica jądra zgrzeiny. Pod mowanie Podczas eksperymentu przeprowadzono pomia- ry ultradźwiękowe dla połączeń zgrzewanych blach stalowych o grubości 2,0 mm. Badania nieniszczące wykazały w przypadku jednej zgrzeiny zbyt małą śred- nicę, co zostało potwierdzone po rozerwaniu połącze- nia. Weryfikacja metody ultradźwiękowej potwierdziła możliwość jej zastosowania do nieniszczącej oceny zgrzein na etapie procesu produkcyjnego, co umożli- wia eliminację wadliwie wykonanych połączeń, wpły- wa na zwiększenie jakości produkowanych wyrobów oraz pozwala na obniżenie kosztów kontroli jakości w zakładach produkcyjnych. a) b) a) b) 42 Przegląd sPawalnictwa 1/2014 Rozpatrując otrzymane wyniki oraz przydatność metody ultradźwiękowej do oceny połączeń zgrze- wanych, należy pamiętać, że badaniu poddano tylko część połączeń dla kombinacji blach o równej gru- bości. Kolejnym krokiem jest planowane wykonanie pomiarów dla łączonych blach o różnej grubości. Porównując wartości otrzymane dla próbki rzeczy- wistej z wartościami dla elementu modelowanego wg wytycznych IIW można stwierdzić, że naprężenia w rzeczywistej konstrukcji są wyższe oraz większa objętość złącza narażona jest na działanie podwyż- szonego (większego od nominalnego) naprężenia. Literat ra [1] Klimpel A.: Spawanie, Zgrzewanie i Cięcie Metali. Wydaw- nictwa naukowo-Techniczne. Warszawa 2006. [2] Papkala H.: Zgrzewanie Oporowe Metali. Wydawnictwo KaBe. Krosno 2003. [3] Buckley J., Servent R.: Improvements in Ultrasonic Inspec- tion of Resistance Spot Welds. The 2nd International Confe- rence on Technical Inspection and nDT (TInDT 2008). Octo- ber 2008, Teheran, Iran. [4] Maev R., Chertov A., Regalado W., Karloff A., Lichaa P., Phan T.: Real Time Ultrasonic System for Resistance Spot Weld Inspection. Integration in Assembly Line. 4th Internatio- nal Candu In-service inspection and nDT in Canada. 18–21 June 2012, Toronto, Canada. [5] Chertov A., Maev R. Gr.: Real-Time Ultrasonic Evaluation of the Aluminium Resistance Spot Welding Process. 4th Inter- national Candu In-service inspection and nDT in Canada. 18–21 June 2012, Toronto, Canada. [6] Vural M., Akkus A.: The Ultrasonic Testing of the Spot We- lded Different Steel Sheets. Journal of Achievements in Ma- terials and Manufacturing Engineering. Vol. 18, September – October 2006. [7] Ambroziak A., Koralewicz Z., Korzeniowski M., Kustroń P.: Metody Kontroli Jakości Zgrzein Punktowych w Czasie Rze- czywistym. Eksploatacja i niezawodność. 2/2005, s. 61÷ 66. [8] Wylie n., Wylie S.R., Cullen J.D., Al.-Shamma’a A.I.: Ultra- sonic non- Destructive Evaluation for Spot Welding in the Automotive Industry. Sensors, 2009 IEEE. 25÷28 October 2009, s. 1518÷1523. [9] Athi. n., Cullen J.D., Shaw A., Al.-Shamma’a A.I.: Online Monitoring for the Quality of Spot Welding. IEEE Interna- tional Conference on Mechatronics and Automation. 9–12 August 2009, China, s. 2495÷2499. [10] Vogt G., Rieger D., Kohler C.: Inline – Process and Quality Control of Spotwelds of Car Bodies – Ultrasonic Sensors Integrated in Resistance Welding Electrodes. Poster 26. ECnDT 2006. [11] Kaminski R.: Ultrasonic Testing of Spot Welded Joints on Coated Steel Sheets and Optimization of Welding Parame- ters. Krautkramer. Spotweldtesting.com, 20.10.2013. [12] Roye W.: Ultrasonic Testing of Spot Welds in The Automoti- ve Industry. Krautkrämer, SD, 298 (11/99). Imię i nazwisko Kontakt do osoby zamawiającej: Adres nIP amawiam artyk ły Nr ze zyt rok trony Nr ze zyt rok trony Nr ze zyt rok trony Cena 1 artykułu z numeru archiwalnego w wersji elektronicznej: 21 zł (w tym 5% VAT) r r r r r r r r pspaw@ps.pl płaty należy dokona na rac nek ankowy Bank BPH S.A. Oddział w Warszawie 45 1060 0076 0000 3200 0043 1836 artyk ły wy yłane ą drogą elektroniczną w ciąg 2 dni od otrzymania zam wienia R a C a Przegląd Spawalnictwa a SI P ul. Świętokrzyska 14a, 00-050 Warszawa tel.: 22 827 25 42, faks: 22 336 14 79 Podpis Firma N N Oświadczam, że jestem podatnikiem Vat i upoważniam firmę do wystawienia faktury bez podpisu Adres e-mail