201502_PSaw.pdf 5Przegląd sPawalnictwa Vol. 87  2/2015 Wykorzystanie klasycznego defektoskopu ultradźwiękowego do oceny połączeń zgrzewanych blach karoseryjnych The use of classical ultrasonic flaw detector to evaluation of resistance spot welds of car body sheet Jakub Kowalczyk Dariusz Ulbrich Marian Jósko Dr inż. Jakub Kowalczyk; mgr inż. Dariusz Ulbrich; dr hab. inż. Marian Jósko, prof. PP – Politechnika Poznańska, Instytut Maszyn Roboczych i Pojazdów Samochodowych. Autor korespondencyjny/Corresponding author: jakub.kowalczyk@put.poznan.pl Streszczenie W pracy przedstawiono problematykę wykorzystania klasycznego defektoskopu ultradźwiękowego do bada- nia i oceny połączeń zgrzewanych, wykorzystywanych w konstrukcji współczesnych pojazdów samochodo- wych. Ze względu na to, że same metody badania tych połączeń są znane, w pracy ograniczono się do osza- cowania możliwości uzyskania impulsów ultradźwięko- wych, zobrazowanych na ekranie defektoskopów, przy- datnych do oceny połączeń podczas ich badań. Badania wykonano dwoma różnymi defektoskopami – przezna- czonym do badania połączeń zgrzewanych i uniwersal- nym. Wykonane pomiary pokazały, że jest możliwe bada- nie defektoskopem klasycznym połączeń zgrzewanych, jednakże w sytuacji prowadzenia częstych kontroli (np. w produkcji seryjnej) uzasadnione jest posiadanie defek- toskopu sepcjalistycznego. Słowa kluczowe: ultradźwięki, złącza zgrzewane, defek- toskop ultradźwiękowy, NDT Abstract The paper presents the problem of use of classi- cal ultrasonic flaw detector for testing and evaluation of welded joints which are used in the construction of mo- dern motor vehicles. Due to the fact that methods to test the connections are known, this work is limited to the possibility of obtaining valid flaw signal on the screen of ultrasonic flaw detector research. The tests were perfor- med with two different flaw detectors – one dedicated to the study inseparable connection and second – the classic flaw detector. The measurements had shown that it is possible to study welded joints by classic flaw detector, however, in case of conduct frequent inspec- tions (eg. in mass production) is justified to buy dedica- ted flaw detector. Keywords: ultrasound, resistance spot weld, ultrasonic flaw detector, NDT 6 Przegląd sPawalnictwa Vol. 87 2/2015 Wstęp W budowie karoserii oraz innych elementów kon- strukcyjnych współczesnych pojazdów samocho- dowych wykorzystuje się znaczną ilość połączeń zgrzewanych [1,2]. Ze względu na wpływ jakości tych połączeń na funkcjonalność i bezpieczeństwo kon- strukcji niezwykle ważna jest kontrola jakości ich wy- konania. Producenci pojazdów powszechnie stosują kontrolę niszczącą, polegającą na rozerwaniu połą- czeń i późniejszą ich ocenę jakościowo-ilościową. Część z kontrolowanych połączeń jest przecinana, szlifowana a następnie wykonuje się analizę mikro- skopową połączenia. W dużych zakładach produk- cyjnych coraz częściej prowadzi się badania nienisz- czące, które uzupełniają, a nawet – w określonych przypadkach – zastępują badania niszczące. Do takich badań wykorzystuje się np. aparaturę ultradź- więkową, która umożliwia nieniszczącą kontrolę połą- czeń zgrzewanych [3÷7]. W dalszej części niniejsze- go artykułu skupiono się wyłącznie na połączeniach zgrzewanych. Zasadniczym celem pracy jest określenie możli- wości zastosowania klasycznego cyfrowego defekto- skopu ultradźwiękowego, w szczególności do bada- nia połączeń zgrzewanych, stosowanych w budowie karoserii pojazdów samochodowych. Wykorzystanie takiego defektoskopu zostanie odniesione do spraw- dzonego już w warunkach przemysłowych defekto- skopu specjalistycznego, z oprogramowaniem prze- znaczonym do wykonywania przedstawionych badań. Autorzy zajmują się zastosowaniem badań nienisz- czących do oceny jakości połączeń nierozłącznych. Do badań wybrano defektoskop USM 35XS firmy Krautkramer. Wybór tego defektoskopu jest uzasad- niony jego częstym stosowaniem w przemysłowych laboratoriach kontroli jakości. Defektoskop ten jest powszechnie wykorzystywany do wykrywania wad materiałowych, kontroli jakości połączeń spawanych oraz pomiarów grubości. W klasycznych badaniach ultradźwiękowych bada się elementy o grubości po- wyżej 6 mm, a w przypadku połączeń spawanych – powyżej 8 mm. Elementy zgrzewane w konstruk- cji pojazdów samochodowych, niejednokrotnie mają grubość poniżej 1 mm, a zdarzają się elementy wy- konywane z blach o grubości 0,6 mm. Wymusza to wykorzystanie specjalistycznych głowic ultradźwię- kowych. W badaniach połączeń zgrzewanych wyko- rzystuje się zatem głowice ultradźwiękowe o wysokiej częstotliwości, wynoszącej niejednokrotnie 20 MHz. Zasadniczo znane są metody badania jakości połą- czeń zgrzewanych metodą ultradźwiękową, z tego powodu w dalszej części pracy skoncentrowano się nie na samych sposobach prowadzenia badań, lecz na możliwościach uzyskania prawidłowych, przydat- nych układów obrazów impulsów ultradźwiękowych na ekranie defektoskopu. Rys. 1. Defektoskop do badania połączeń zgrzewanych Fig. 1. View of flaw detector for testing welded joints Aparatura do badania połączeń zgrzewanych Uznani producenci aparatury ultradźwiękowej po- siadają w swojej ofercie specjalistyczne stanowiska do badania połączeń zgrzewanych. Zalety takich sta- nowisk, to – przede wszystkim – możliwość samo- dzielnego tworzenia przez użytkownika programów kontrolnych, krótki czas potrzebny do wyszkolenia personelu badań nieniszczących oraz dedykowane oprogramowanie, umożliwiające automatyczną ana- lizę wyników. W wyniku tych rozwiązań pracownik bezpośrednio prowadzący kontrolę jedynie wybie- ra odpowiednią głowicę według wskazań programu i przykłada ją do badanej zgrzeiny. Przykładowy, de- fektoskop, umożliwiający ultradźwiękową ocenę połą- czeń zgrzewanych, przedstawiono na rysunku 1. Koszt takiej aparatury jest jednak relatywnie wysoki, stanowiący barierę dla małych firm, zajmujących się produkcją, naprawą lub regeneracją, a wykorzystują- cych w swoich technologiach zgrzewanie. Część firm posiada już na wyposażeniu laboratorium klasyczną aparaturę ultradźwiękową. Jako alternatywę dla przedstawionego stanowi- ska można zaproponować defektoskop USM35. Jest to klasyczny defektoskop ultradźwiękowy, przedsta- wiony na rysunku 2. Rys. 2. Klasyczny defektoskop ultradźwiękowy – widoczny układ impulsów uzyskany z obszaru połączenia Fig. 2. Classic ultrasonic flaw detector during welded joint inspection 7Przegląd sPawalnictwa Vol. 87  2/2015 Jednym z najważniejszych elementów, wchodzą- cych w skład stanowisk do ultradźwiękowych badań połączeń zgrzewanych, jest głowica ultradźwiękowa. Ze względu na niewielką grubość badanych elemen- tów powinna być to głowica o wysokiej częstotliwo- ści. Producenci aparatury do badań ultradźwiękowych zaproponowali – w takim przypadku – głowicę o czę- stotliwości 20 MHz. Dodatkowo powinna być to gło- wica z linią opóźniającą, pozwalającą na prowadzenie pomiarów poza obszarem pola bliskiego. W praktyce wykorzystuje się głowice z wodną linią opóźniają- cą oraz z linią opóźniająca realizowaną za pomocą odpowiednio obrobionego tworzywa. Ze względu na charakter badań, w szczególności kształt badanej powierzchni w przypadku zgrzeiny, w dalszych badań postanowiono wykorzystać głowicę z wodną linią opóźniającą. Przykładową głowicę, wykorzystywaną w badaniach połączeń zgrzewanych, przedstawiono na rysunku 3. Rys. 3. Głowica ultradźwiękowa wykorzystywana do badania połą- czeń zgrzewanych Fig. 3. Ultrasonic transducer used to welded joint inspection Badania połączeń zgrzewanych Do badań połączeń zgrzewanych używa się róż- nych miar ich ultradźwiękowej oceny. W przypadku połączeń adhezyjnych wykorzystuje się np. moduł ciśnieniowego współczynnika odbicia, a w przypad- ku połączeń zgrzewanych analizowany jest układ uzyskiwanych impulsów, zobrazowanych na ekranie defektoskopu ultradźwiękowego. O jakości połącze- nia zgrzewanego może świadczyć np. liczba impul- sów fali ultradźwiękowej odbitej od dna zgrzeiny lub od dna pierwszej z łączonych blach. Dla przedsta- wianych połączeń ultradźwiękowe miary ich jakości opierają się na weryfikacji układu obrazów impulsów na ekranie defektoskopu. W celu sprawdzenia, na ile klasyczny defekto- skop ultradźwiękowy umożliwia kontrolę połączeń zgrzewanych, wykonano szereg pomiarów wybra- nych połączeń, zarówno defektoskopem specjalnym, jak i klasycznym. W czasie badań rejestrowano uzy- skiwane na ekranach aparatury obrazy impulsów ultradźwiękowych. Wykonano pomiary w miejscach, w których zgrzeina została wykonana prawidłowo – była wysokiej jakości, oraz dla zgrzein, w których jądro było za małe. Obraz uzyskany na ekranie de- fektoskopu specjalnego w czasie pomiarów zgrze- iny wysokiej jakości, przedstawiono na rysunku 4, natomiast obraz uzyskiwany w czasie pomiarów w miejscu, w którym stwierdzono brak połączenia – na rysunku 5. Rys. 4. Widok ekranu defektoskopu przemysłowego podczas bada- nia prawidłowo wykonanego połączenia zgrzewanego Fig. 4. View of industrial flaw detector screen during the test perfor- med on a good welded joint Rys. 5. Widok ekranu defektoskopu przemysłowego podczas bada- nia wadliwie wykonanego połączenia zgrzewanego Fig. 5. View of industrial flaw detector screen during the test perfor- med on a bad welded joint W celu porównania obrazów impulsów fal ultradź- więkowych, pokazanych na rysunkach 4 i 5, na rys. 6 przedstawiono obraz uzyskany podczas badania zgrzeiny defektoskopem klasycznym, na którym wy- raźnie widać obraz impulsów fali odbitej od dna połą- czenia zgrzewanego. W przypadku wykorzystywania do oceny jakości po- łączenia zgrzewanego defektoskopu dedykowanego, pracownicy kontroli jakości mogą interpretować jego 8 Przegląd sPawalnictwa Vol. 87 2/2015 wyniki praktycznie on-line. Niejednokrotnie interpreta- cja wyników badań sprowadza się do obserwacji pola, w którym wyświetlane jest oznaczenie połączenia do- brego (kolor zielony) i błędnego (kolor czerwony). Na- tychmiast po uzyskaniu wyniku pomiarów na ekranie defektoskopu automatycznie zostają podane spadki decybelowe między wybranymi obrazami impulsów, liczba impulsów, grubość badanego elementu, rów- nież w odniesieniu do grubości wzorcowej. Pozwala to na niezwłoczne podjęcie decyzji o jakości połą- czenia zgrzewanego. Nie bez znaczenia jest fakt, że po uprzednim zaprogramowaniu defektoskopu pracownik działu kontroli jakości ma zobrazowane na ekranie miejsce przyłożenia wskazanej głowicy. W przypadku defektoskopu klasycznego uzyskiwany obraz impulsów fali ultradźwiękowej należy każdora- zowo analizować, co wymaga lepszego przygotowania personelu oraz dłuższego czasu dla prawidłowej anali- zy. Jednym z największych problemów stwierdzonych podczas prowadzenia badań ultradźwiękowym de- fektoskopem klasycznym jest konieczność ciągłych zmian nastaw, np. początku obserwacji, co wynika z uginania się membrany głowicy ultradźwiękowej. W przypadku stanowiska dedykowanego proces ten jest zautomatyzowany. Podsumowanie W określonych warunkach klasyczny defekto- skop ultradźwiękowy może być wykorzystywany do badania połączeń zgrzewanych. Ograniczenie wykorzystania klasycznego defektoskopu ultra- dźwiękowego nie wynika z fizycznych możliwości uzyskania przydatnych na potrzeby badań obrazów impulsów fali ultradźwiękowej, lecz w głównej mie- rze z ergonomii obsługi i możliwości automatyzacji prowadzonych badań, wpływających na ich czaso- chłonność. Badania połączeń zgrzewanych, prowa- dzone defektoskopem klasycznym, wymagają pra- cy w zespole dwuosobowym. W przypadku badań rozpoznawczych i pilotażowych uzasadnione jest prowadzenie prac z wykorzystaniem defektoskopu klasycznego. W przypadku badań przemysłowych (podczas produkcji), szczególnie w sytuacji ich du- żej liczby, zdecydowanie korzystniej jest stosować defektoskop ultradźwiękowy, dedykowany do ba- dań połączeń zgrzewanych. Rys. 6. Widok defektoskopu klasycznego w czasie badania prawi- dłowo wykonanego połączenia zgrzewanego Fig. 6. View of the classic flaw detector screen during the test perfor- med on good welded joint Literatura [1] Słania J., Kuk Ł.: Proces łączenia materiałów do budowy pojazdów i nadwozi w przemyśle samochodowym, Przegląd Spawalnictwa, nr 3, 2014. [2] Godek J., Senkara J.: Metodyka badań trwałości elektrod do zgrzewania oporowego punktowego z wykorzystaniem zme- chanizowanego stanowiska pomiarowego, Przegląd Spawal- nictwa, nr 6, 2014. [3] Kowalczyk J., Ulbrich D., Mańczak R.: Badanie połączeń zgrzewanych blach stalowych metodą ultradźwiękową, Prze- gląd Spawalnictwa, nr 6, 2014. [4] Kaminski R.: Ultrasonic Testing of Spot Welded Joints on Co- ated Steel Sheets and Optimization of Welding Parameters. Krautkramer. Spotweldtesting.com, 20.10.2013. [5] Buckley J., Servent R.: Improvements in Ultrasonic Inspec- tion of Resistance Spot Welds. The 2nd International Confe- rence on Technical Inspection and NDT (TINDT 2008). Octo- ber 2008, Tehran, Iran. [6] Vural M., Akkus A.: The Ultrasonic Testing of the Spot We- lded Different Steel Sheets. Journal of Achievements in Ma- terials and Manufacturing Engineering. Vol. 18, September - October 2006. [7] Maev R., Chertov A., Regalado W., Karloff A., Lichaa P., Phan T.: Real Time Ultrasonic System for Resistance Spot Weld Inspection. Integration in Assembly Line. 4th International Candu In-service inspection and NDT in Canada. 18–21 June 2012, Toronto, Canada.