201503_PSpaw.pdf 25Przegląd sPawalnictwa Vol. 87  3/2015 Wpływ liczby warstw i sposobu obróbki ubytkowej na twardość napoin z brązu The influence of the number of layers and method of machining on the hardness of bronze padding welds Tomasz Góral, Andrzej Skorupa Dr inż. Tomasz Góral, prof. dr hab. inż. Andrzej Skorupa – Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie. Autor korespondencyjny/Corresponding author: tgoral@agh.edu.pl Wstęp Nanoszenie powłok metodami spawalniczymi jest jednym ze sposobów nadawania częściom maszyn i urządzeń odpowiednich właściwości eksploatacyj- nych. Napawanie powierzchni stosuje się nie tylko w celu przywrócenia częściom maszyn pierwotnych właściwości utraconych w wyniku zużycia, ale także w celu nadania powierzchniom nowo wytwarzanych elementów odpowiednich cech użytkowych. Przykładem materiału, który może być do tego celu wykorzystany, jest brąz. Napawanie brązem znajduje szerokie zastosowanie między innymi przy regene- racji powierzchni ślizgowych łożysk i suwaków róż- nych elementów maszyn i urządzeń oraz powierzchni uszczelniających w przemysłowej armaturze wodnej lub parowej. Do badań wybrano dwa materiały o odmiennych właściwościach, tzn. brąz cynowy CuSn6 jako materiał dodatkowy i stal 45 jako materiał podstawowy. Typo- wymi zastosowaniami przedstawionego w pracy brązu CuSn6 są elementy łożysk ślizgowych i powierzchnie Streszczenie W artykule przedstawiono wpływ liczby warstw z brą- zu oraz sposobu i rodzaju obróbki ubytkowej na twardość napoiny. Badano warstwy z brązu cynowego ułożone na podłożu ze stali 45. Do nałożenia napoin użyto metody MIG. Wyznaczano twardość dla napoin jedno- i dwuwar- stwowych oraz porównywano ją z twardością próbki wykonanej z brązu o tym samym składzie chemicznym i obrabianą w taki sam sposób, a także z danymi dostar- czonymi przez producenta drutu elektrodowego. Wyniki wskazują na wpływ zarówno liczby warstw, jak i sposobu i rodzaju obróbki na twardość napoin. Słowa kluczowe: napawanie, brąz aluminiowy, MIG Abstract This article presents the influence of the number of layers and the method of machining on properties of bronze padding welds deposited on steel 45 with MIG method. As a coating material applied tin bronze. The hardness was determined for the single- and double- -layer of padding welds. Properties of obtained padding welds was compared with properties of filler material. The results show the influence of both the number of layers, as well as the method and type of treatment on the hardness of the padding welds. Keywords: hardfacing, tin bronze, MIG odporne na korozję, natomiast stal 45 jest powszech- nie wykorzystywana w produkcji części maszyn. Stanowisko badawcze i próbki do badań Napoiny z brązu wykonano, wykorzystując metodę napawania elektrodą topliwą w osłonie gazu obojęt- nego. Zastosowano drut elektrodowy z brązu cyno- wego CuSn6, o składzie chemicznym (%) 6 Sn, 0,2 P, reszta Cu, zgodnie z normą DIN 1733. Ściegi wykony- wano drutem elektrodowym o średnicy 1,2 mm. Jako materiał podłoża zastosowano stal węglową wyższej jakości 45, w postaci próbek płaskich o wymiarach 420x120x23 mm. Napoiny wykonano na zmechanizowanym stano- wisku badawczym (rys. 1) znajdującym się w Cen- trum Obsługi Badań Naukowych i Dydaktyki Wydziału Inżynierii Mechanicznej i Robotyki Akademii Górni- czo-Hutniczej. W skład stanowiska wchodził półau- tomat spawalniczy OPTYMAG-501 ze sterowaniem 26 Przegląd sPawalnictwa Vol. 87 3/2015 Rys. 1. Stanowisko badawcze Fig. 1. The test stand mikroprocesorowym. Uchwyt spawalniczy z dodatko- wą dyszą osłonową do wytworzenia poszerzonej stre- fy gazu osłonowego był nieruchomy względem torowi- ska, po którym poruszał się wózek z zadaną prędkością napawania, nastawianą z wykorzystaniem bezstopnio- wego regulatora napięcia zasilającego silnik napędo- wy wózka. Komputerowy przyrząd do monitorowania procesu spawania umożliwiał pomiar i rejestrację ta- kich technologicznych parametrów napawania jak: natężenie prądu napawania In, napięcie łuku Un oraz prędkość napawania vn. Podczas badań kontrolowano temperaturę w sposób ciągły przy użyciu termopary umieszczonej w otworze wywierconym w próbce. Proces napawania prowadzono z zastosowa- niem niewielkiego podgrzania wstępnego w zakresie 60÷100 °C w celu odparowania wilgoci powodującej porowatość napoin. Zmniejszenie głębokości wtopie- nia, a tym samym stopnia wymieszania brązu z meta- lem podłoża i jego utwardzenia wymaga, aby napięcie napawania Un i prąd napawania In były możliwie małe, ale tak dobrane, aby uzyskać stabilny łuk. Na źródle spawalniczym nastawiano wymagane napięcie łuku, natomiast prąd napawania In zadawano przez usta- wienie odpowiednio małej prędkości podawania drutu elektrodowego. Zatem prędkość napawania vn ustala- no tak, aby zapewnić stabilność prowadzenia procesu napawania i niewielką głębokość wtopienia [1,2]. Wykorzystując technologiczne parametry napa- wania zestawione w tablicy I, wykonano pojedyncze ściegi oraz napoiny jedno- i dwuwarstwowe. Napoiny w warstwie układano z zakładką wynoszącą połowę szerokości wcześniej ułożonego ściegu. Zastosowane parametry zapewniają wysoką wydajność napawania przy małym udziale materiału podłoża w napoinie wy- noszącym ok. 5%. Przykładowe napoiny przedstawiono na rysunku 2. Po napawaniu minimalna wysokość pojedynczego ściegu mierzona w przekrojach poprzecznych mikro- skopem warsztatowym wyniosła 3 mm, wysokość napo- iny jednowarstwowej mierzona we wrębach pomiędzy ściegami 2,45 mm, a napoiny dwuwarstwowej 5,5 mm. Maksymalna szerokość ściegu była równa 11 mm. Badania twardości Badania twardości obejmowały porównanie twar- dości pojedynczego ściegu z napoinami jedno- i dwu- warstwowymi. Ze względu na niewielką powierzchnię boczną przekrojów napoin pomiarów twardości doko- nano metodą Vickersa, zgodnie z normą [3]. Posłużo- no się twardościomierzem uniwersalnym Vickers-Bri- nell HPO-250 z obciążeniem 49,03 N w jednostkach HV5/30 (z czasem obciążania 30 s). Na podstawie wspomnianej normy [3] niepewność pomiaru przyjęto w przybliżeniu ±10% zmierzonej wartości twardości. Tablica I. Zestawienie technologicznych parametrów napawania za- stosowanych do wykonania próbek Table I. Summary of technological parameters of welding used to prepare the samples Nazwa technologicznego parametru napawania Wartość Prędkość podawania drutu elektrodowego 5,5 m/min Napięcie łuku 23 V Prędkość napawania 3 mm/s Odległość rurki prądowej od napawanego elementu 18 mm Średnica drutu elektrodowego 1,2 mm Rodzaj gazu osłonowego argon 100% Przepływ gazu osłonowego 16 dm3/min Temperatura wstępnego podgrzania (międzyściegowa) 60÷200 °C Podziałka napawania 0,5 Rys. 2. Przykładowe napoiny: widok z góry pojedynczego ściegu (a), próbki jednowarstwowej (b) i dwuwarstwowej (c) Fig. 2. Examples of the deposit: Top view of a single bead (a), the samples monolayer (b) and the bilayer (c) a) b) c) 27Przegląd sPawalnictwa Vol. 87  3/2015 Pomiary twardości wykonano w pięciu przekrojach poprzecznych próbek. Powierzchnię przed pomiarem przygotowano przez frezowanie i następnie szlifowa- nie. W czasie frezowania zbierano warstwę materia- łu o grubości do 2 mm, a przez szlifowanie usuwano warstwę o grubości co najwyżej do 0,2 mm, przy czym w jednym przejściu głębokość skrawania wynosiła 0,01 mm. Szlifowanie miało jedynie na celu odpowied- nie przygotowanie powierzchni próbek do pomiaru twardości. Pomiary twardości zarówno dla próbek z poje- dynczymi ściegami, jak i próbek z napoinami war- stwowymi prowadzono w ten sposób, że w każdym przekroju próbki dokonywano pięciu odcisków na prze- kroju porzecznym napoiny w jak największej odległości od materiału podłoża. Wyniki pomiarów twardości na powierzchniach fre- zowanych i zabielonych zaprezentowano w postaci przedziału minimalnej i maksymalnej wartości znale- zionej we wszystkich przekrojach (rys. 3). Na rysunku tym pominięto wyniki twardości dla skrajnych ście- gów w dolnej warstwie dla napoiny dwuwarstwowej i pierwszego ściegu w napoinie jednowarstwowej ze względu na większe głębokości wtopienia i większe wymieszanie materiału podłoża z brązem. Rys. 3. Twardość warstw napoin z brązu po obróbce próbek przez frezowanie Fig. 3. The hardness of the layers of of bronze padding welds tre- ated by milling twardości. Jednoczesne frezowanie głowicą frezar- ską stali i brązu powoduje tępienie płytek głowicy w czasie obróbki utwardzonej strefy podspoinowej i linii przejścia. Im bardziej stępione narzędzie, tym większy zgniot. Również większemu zgniotowi sprzy- jają małe prędkości skrawania i duży przekrój war- stwy skrawanej. Frezowanie brązu stępionym narzę- dziem powodującym nagniatanie, a nie skrawanie, może powodować wzrost jego twardości o 1520% [4]. Na rysunku 4 przedstawiono wpływ stopnia zgniotu na właściwości mechaniczne brązu o małej zawarto- ści cyny [5]. Jak widać z tego rysunku, niewielki przy- rost wartości zgniotu od 0 do 10% znacznie zwiększa twardość brązu, nawet o 40 HB. Wartości minimalne twardości pojedynczych ście- gów oraz warstw napoin są dość zbliżone do sie- bie. Najmniejsze wartości maksymalne ma zgodnie z oczekiwaniami górna warstwa napoiny dwuwar- stwowej, warstwa ta bowiem nie miała w czasie jej nanoszenia bezpośredniego styku z materiałem pod- łoża. Większy rozstęp twardości i większe wartości twardości maksymalnych można zauważyć dla napo- iny jednowarstwowej, co wynika z kontaktu brązu z materiałem podłoża podczas napawania i jego wymie- szaniem ze stalą. Największy rozrzut twardości oraz najwyższą jej wartość ma pojedynczy ścieg, co spo- wodowane jest najprawdopodobniej znacznym wy- mieszaniem materiału podłoża z napoiną. Można też zauważyć, że twardości pojedynczego ściegu i napoin są wyższe od twardości stopiwa podawanej przez pro- ducenta drutu. Na wartość twardości mierzonej w przekroju po- przecznym napawanej próbki może mieć wpływ nie tylko sposób napawania, ale również przebieg wcze- śniejszej obróbki mechanicznej przed pomiarami Rys. 4. Wpływ stopnia zgniotu na właściwości mechaniczne brązu o zawartości 5% cyny [5] Fig. 4. The effect of deformation on the mechanical properties of bronze containing 5% tin Kolejne próby dotyczyły określenia wpływu sposo- bu obróbki szlifowaniem na twardość napoin. Wyko- rzystano do tego celu próbki z poprzedniego etapu badań. Obróbka odbywała się bez dalszego udziału frezowania. Jedną stronę przeszlifowano cztery razy, zbierając warstwę 0,05 mm w każdym przejściu tar- czy, natomiast drugą stronę szlifowano, zbierając w jednym przejściu warstwę o grubości 0,01 mm dwa- dzieścia razy, tak aby uzyskać w obu przypadkach tę samą całkowitą grubość usuwanej warstwy. Dla napoin dwuwarstwowych mierzono twardość tyl- ko w warstwie górnej napoiny. Dla obu rodzajów napoin można zauważyć (rys. 5 i 6), że wartości twardości minimalnych i maksymal- nych są większe dla szlifowania z głębokością skra- wania 0,05 mm w jednym przejściu, niż w przypadku zbierania warstwy równej 0,01 mm. Jest to spowodo- wane opisanym wyżej wpływem zgniotu na twardość brązu. 28 Przegląd sPawalnictwa Vol. 87 3/2015 W kolejnej próbie poddano badaniom czysty brąz odlany z drutu przeznaczonego do napawania. Uzy- skany materiał na początku poddano obróbce przez frezowanie, a następnie zbierano warstwy materiału o różnej grubości jedynie przez szlifowanie. Uwzględ- niając wyniki z poprzedniej próby, w jednym przej- ściu tarcza ścierna zbierała warstwę o grubości tylko 0,01 mm. Wyniki pomiarów twardości przedstawiono na rysunku 7. Ze względu na niewielki rozrzut wyni- ków, twardość podawano na wykresie jako wartość średnią z pięciu pomiarów. Można zauważyć, że wartość twardości po frezo- waniu jest większa od twardości stopiwa podawane- go przez producenta o prawie 100 HV5/30. Usuwanie warstwy materiału jedynie przez szlifowanie powodu- je znaczący spadek twardości już dla grubości 0,5 mm zebranej warstwy, by dla grubości 1,2 mm osiągnąć wartości podane przez producenta drutu. Dalsza ob- róbka w głąb materiału (do 1,5 mm) nie powodowała już spadku twardości. Potwierdziły się w ten sposób sygnalizowane wcześniej informacje literaturowe [5], że zgniot spowodowany przez frezowanie wywołał ponaddwukrotny w stosunku do danych producenta wzrost twardości czystego brązu. Utwardzona war- stwa materiału ma grubość rzędu 1 mm. Rys. 5. Wpływ głębokości skrawania na twardość warstw napoin jednowarstwowych z brązu po obróbce przez szlifowanie Fig. 5. Effect of grinding depth on the hardness of the monolayers of bronze padding welds Rys. 6. Wpływ głębokości skrawania na twardość warstw napoin dwuwarstwowych z brązu po obróbce przez szlifowanie Fig. 6. Effect of grinding depth on the hardness of the bilayers of bronze padding welds Na rysunkach 8 i 9 przedstawiono wyniki pomiarów twardości dla napoin w zależności od całkowitej gru- bości warstw materiału usuwanej przez szlifowanie. Pomiarów dokonano po usunięciu warstw o grubo- ściach 0,5; 1 i 1,5 mm, przy czym w jednym przejściu głębokość skrawania wynosiła tylko 0,01 mm. Podob- nie jak we wcześniejszej próbie dla napoin dwuwar- stwowych mierzono twardość tylko w warstwie górnej napoiny. Rys. 7. Wpływ głębokości skrawania na twardość warstw napoin jednowarstwowych z brązu po obróbce przez szlifowanie Fig. 7. Effect of grinding depth on the hardness of the monolayers of bronze padding welds Rys. 8. Wpływ grubości warstwy zdejmowanej z próbek przez szlifo- wanie na twardość napoiny jednowarstwowej z brązu Fig. 8. The influence of the thickness of removable layer by grinding on the hardness of monolayer bronze padding welds Rys. 9. Wpływ grubości warstwy zdejmowanej z próbek przez szli- fowanie na twardość górnej części napoiny dwuwarstwowej z brązu Fig. 9. The influence of the thickness of removable layer by grinding on the hardness of bilayer bronze padding welds 29Przegląd sPawalnictwa Vol. 87  3/2015 Obserwując wykres odnoszący się do napoiny jed- nowarstwowej (rys. 8), można zauważyć, że grubość warstwy usuwanej jedynie przez szlifowanie ma wpływ na twardość. Najmniejsze wartości twardości można uzyskać po zdjęciu 0,5 mm, dalsza obróbka nie tylko nie zmniejsza twardości, ale wręcz podwyższa jej wartość. Prawdopodobnie spowodowane jest to powstaniem zgniotu przez zbyt długotrwałą obróbkę materiału. Najniższa mierzona twardość była jednak wciąż znacząco większa niż twardość stopiwa poda- wana przez producenta drutu. Podobny efekt, choć nieco mniejszy niż dla próbek z napoinami jednowarstwowymi, obserwuje się dla napoin dwuwarstwowych (rys. 9). Wciąż także wy- stępuje różnica twardości próbek napoin w stosunku do twardości stopiwa. Zarówno w przypadku napoin jedno-, jak i dwuwar- stwowych ich twardość po frezowaniu z zabieleniem jest wyższa niż po obróbce szlifowaniem, co wynika z porównania rysunków 8 i 9 z rysunkiem 3. Wnioski Na podstawie przeprowadzonych badań można stwierdzić wpływ liczby warstw na twardość brązu CuSn6 po napawaniu na podłoże stalowe. W wy- niku wymieszania największe wartości twardości maksymalnej występują dla pojedynczego ściegu. Mniejsze wartości twardości występują dla napoiny jednowarstwowej i dolnej warstwy napoiny dwu- warstwowej. Najmniejszą twardość maksymalną uzyskuje się dla górnej warstwy napoiny dwuwar- stwowej ze względu na brak bezpośredniego kon- taktu łuku spawalniczego z materiałem podłoża. Można także zauważyć wpływ sposobu obróbki na twardość napoin. Przygotowanie próbek do badań jedynie przez obróbkę frezowaniem z zabieleniem powoduje, że wyniki pomiarów są wyższe niż przy przygotowywaniu powierzchni przez szlifowanie. Zwiększanie liczby kolejnych przejść tarczy szli- fierskiej powoduje nieznaczny, ale systematyczny wzrost twardości napoiny. Z tego względu nale- ży ograniczyć sumaryczną głębokość skrawania do niezbędnego minimum (w celu zapewnienia rów- noległości płaszczyzn pomiarowych próbki). Na mierzoną twardość napoiny ma również wpływ grubość zbieranej warstwy materiału w jed- nym przejściu tarczy ściernej. Wzrost tej grubości powoduje istotne podwyższenie wyników pomiaru twardości. Skąd zalecić należy szlifowanie z mały- mi głębokościami skrawania, np. rzędu 0,01 mm. Oba powyższe efekty wyjaśnić można wpływem zgniotu na twardość brązu cynowego. Pracę.wykonano.w ramach.badań.statutowych.nr.11 .11 .130 .957 . Literatura [1] Skorupa A., Krawczyk S., Góral T.: Badania własności tribolo- gicznych napoin wielowarstwowych z brązu CuSn6 nakłada- nych na podłoże stalowe metodą MIG. Przegląd Spawalnic- twa, nr 8/2007. [2] Skorupa A., Góral T.: Wpływ technologicznych parametrów na- pawania na geometrię napoin z brązu układanych na podłożu stalowym metodą MIG. Przegląd Spawalnictwa, nr 3/2012. [3] PN-EN ISO 6507-1 „Metale. Pomiar twardości sposobem Vic- kersa. Metoda badań”. [4] Przybylski W.: Obróbka nagniataniem. Technologia i oprzy- rządowanie. WNT, Warszaw 1979. [5] Przybyłowicz K.: Metaloznawstwo. WNT, Warszawa 1999.