201312_PSpaw_25gt.pdf 13Przegląd sPawalnictwa 12/2013 Tomasz Chady Ryszard Sikora Badania nieniszczące: historia, stan obecny i perspektywy rozwoju non-destructive testing: history,   current state and development directions r hab. inż. tomasz Chady, prof. dr inż. Ryszard Sikora – Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny, Szczecin. abstract In this paper an overview of the history, current state and prospects of development of non-destructive testing is provided. Their impact on improving the safety, the en- vironment and human health was pointed out. It was also described that the non-destructive testing methods can be divided into several processes: a test (measurement), identification, a data collection, an information processing and algorithms of making decisions about the state of the tested object. All these operations are subject of continu- ous development. Streszczenie W artykule w skrócie przedstawiono historię, stan obec- ny i perspektywy rozwoju badań nieniszczących. Wskaza- no na ich wpływ na poprawę bezpieczeństwa urządzeń, środowiska i ludzi. Zasygnalizowano, że badania nienisz- czące można podzielić na metody: testowania (pomiaru), rozpoznawanie, gromadzenia danych, obróbki informa- cji i i podejmowania decyzji o stanie badanego obiektu. Wszystkie wymienione operacje podlegają ciągłemu roz- wojowi. istoria badań nieniszczących Badania nieniszczące towarzyszą ludziom od za- wsze. Gdy pierwotny człowiek wybierał kij do walki ze zwierzętami, badał jego stan, posługując się zmysłami. Dla niego istotne było upewnienie się, że kij nie ulegnie złamaniu w czasie walki. Do badań nieniszczących można zaliczyć monitoring środowiska naturalnego oraz nawet najprymitywniejsze sposoby oceny stanu zdrowia. Za początek badań nieniszczących (ang. non Destructive Testing – nDT) w obecnej postaci można uznać odkrycie i zastosowanie promieniowania X przez Wilhelma Conrada Roentgena w 1895 r. następnym ważnym krokiem w rozwoju badań nieniszczących było użycie w 1893 r. ultradźwięków. Kolejnymi etapami rozwoju było wykorzystanie do badań nieniszczących metod elektromagnetycznych, a mianowicie prądów wirowych, magnetycznego strumienia rozproszenia, szumów Barkhausena, przepływu prądu (tomografia impedancyjna) oraz metod z wykorzystaniem fal elek- tromagnetycznych o wysokich częstotliwościach, np. mikrofal. Obecnie, w związku z koniecznością testowa- nia kompozytów, do badań nieniszczących coraz czę- ściej wykorzystywana jest technika terahercowa. Roz- wijana jest też metoda termograficzna polegająca na wykrywaniu wad przez obserwację zmian temperatury powierzchni badanego obiektu. Pewien fragment roz- woju badań nieniszczących przedstawił prof. Donald O. Thompson w pracy [1] na konferencji QnDE w 2009 r. Praca została opublikowana przez American Institute of Physics w 2010 r. Autor stwierdził, że formalnie nDT w USA miały swój początek w czasie II wojny świato- wej. Ze względu na to, że autor tej pracy był związany z amerykańskim lotnictwem, podane przez niego przy- kłady dotyczą głównie tej dziedziny. W pracy wykazano, że nDT w USA rozwinęły się w czasie II wojny świato- wej, ponieważ konieczne było zapewnienie absolutnej niezawodności środków bojowych. W początkowej 14 Przegląd sPawalnictwa 12/2013 fazie nDT miały ściśle przemysłowy (aplikacyjny) cha- rakter bez widocznego udziału badań naukowych. Po II wojnie światowej zasadniczą rolę w rozwoju nDT w USA odegrały: nASA, Departament Obrony, Komisja Energii Atomowej i Departament Energii. W dalszym ciągu artykułu autorzy przedstawiają proces przecho- dzenia od jakościowej oceny wad (nDT) do pełnej oce- ny ilościowej (ang. Non Destructive Evaluation – nDE). nDE umożliwia pełną identyfikację stanu struktur i występujących w nich niedoskonałości. Z identyfika- cją wad wiąże się ich klasyfikacja do określonej kate- gorii. Autorzy zauważają, że obecnie coraz częściej jest stosowany ciągły monitoring badanych obiektów (ang. Structural Helth Monitoring – SHM). Umożliwia on stałą kontrolę stanu testowanego elementu i wykry- wanie wad na wstępnym etapie powstawania, zanim przekroczą one dopuszczalne wymiary. Podkreśla się również duże znaczenie narzędzi sy- mulacyjnych. Wśród głównych instytucji, które przy- czyniły się do rozwoju badań w tym zakresie, autorzy wymieniają: CEA – Commission for Atomic Energy and Alternative Energies, France, Chalmers Universi- ty of Technology, CnDE – Center for nondestructive Evaluation – Iowa State University, IZFP – Fraunho- fer-Institut für Zerstörungsfreie Prüfverfahren, Saar- brucken and University of Kassel. W tym zestawieniu skoncentrowano się jedynie na symulatorach układów ultradźwiękowych i pominięto osiągnięcia czołowych ośrodków badawczych z Japonii, Rosji czy Wielkiej Brytanii. W wymienionych krajach istnieje rozwinięty przemysł kosmiczny i nuklearny, co wydatnie przyczy- nia się do rozwoju nDT. należy też podkreślić ważną rolę, jaką w badaniach nDT odgrywają zastosowania w biologii, medycynie i ochronie środowiska. Drugi artykuł, który został przedstawiony na QnDE 2009 i opublikowany w AIP, jest poświęcony pewne- mu wycinkowi tematyki badań nieniszczących [2]. Autor przedstawił w nim metody elektromagnetyczne i metody sprzężone z nimi. Pominął jednak metodę przepływową (tomografię impedancyjną), strumienia rozproszenia i szumów Barkhausena. Zwrócił uwagę na szerokie możliwości, jakie daje wykorzystanie fal te- rahercowych. Jednak błędnie określił ich pasmo jako obejmujące zakres częstotliwości od 3 GHz do 3 THz. W rzeczywistości pasmo to zawiera się w granicach od 300 GHz do 10 THz. Badania nad wykorzystaniem me- tody terahercowej do inspekcji kompozytów prowadzo- ne są również w Zachodniopomorskim Uniwersytecie Technologicznym [3]. Trzecia praca z tej samej konferencji poświęcona jest badaniom konstrukcji betonowych [4]. Grupa FOR 384 działała w niemczech w latach 2001÷2007 i brało w niej udział siedem instytucji z niemiec. Celem pro- wadzonych przez nią badań było opracowanie i ocena metod wykrywania wad w betonach litych i spienionych. W badaniach posłużono się metodą ultradźwiękową. W pracy nie ujęto niestety tematyki badań konstruk- cji żelazobetonowych metodami elektromagnetycz- nymi. Ze względu na znaczenie tego typu konstrukcji i postępujące procesy ich degradacji tematem tym zaj- muje się obecnie wiele ośrodków badawczych, a w tym również grupa z Zachodniopomorskiego Uniwersytetu Technologicznego. nieco inny punkt widzenia na roz- wój nDT(E) przedstawiono w pracach [5÷7]. Stan obecny Obecnie podstawową metodą badawczą stosowa- ną w nDT jest technika ultradźwiękowa [8]. Metoda ultradźwiękowa stanowi ponad 50% wszystkich metod stosowanych obecnie w badaniach nieniszczących. Metody elektromagnetyczne stanowią w tym ok. 20%. Do metod elektromagnetycznych zaliczamy następują- ce metody: przepływową (tomografię impedancyjną), strumienia rozproszonego, szumów Barkhausena, prą- dów wirowych i mikrofalową. Do tej kategorii należy za- liczyć też metodę terahercową. Ważną rolę odgrywają też metody wykorzystujące wysokoczęstotliwościową część widma fal elektromagnetycznych, poczynając od podczerwieni (termografia), a kończąc na promie- niowaniu rentgenowskim. Metody te obejmują oko- ło 10% metod stosowanych w nDT. Są one na ogół droższe od innych metod, mają jednak bardzo ważną zaletę polegającą na prostej interpretacji wyników, wy- sokiej czułości i dużej rozdzielczości. Umożliwiają wy- krywanie nawet mikronowych wad. Odgrywają istotną rolę w diagnostyce medycznej. Jedynym problemem w zastosowaniach medycznych jest duża energia wpro- wadzana do badanego obiektu (organizmu) podczas badań. Wprowadzenie radiografii cyfrowej umożliwiło zmniejszenie dawki promieniowania jonizującego dzię- ki wyższej czułości detektorów, poprawę rozdzielczości (rozróżnialności) i ułatwiło przetwarzanie obrazów [7]. W przypadku obrazu analogowego (uzyskanego za pomocą błony) rozdzielczość w wielu przypadkach jest jeszcze ciągle większa niż obrazów uzyskanych za po- mocą przetworników cyfrowych. Przetwarzanie obrazu analogowego jest jednak trudniejsze i mniej skutecz- ne niż cyfrowego z powodu konieczności jego wcze- śniejszej digitalizacji i wysokiego poziomu szumów, a także nieliniowej charakterystyki błon radiograficz- nych. Z tych powodów radiografia cyfrowa (z zastoso- waniem przetworników bezpośrednich), jak i radiografia komputerowa (z zastosowaniem płyt obrazowych) staje się coraz bardziej popularna. Duża liczba dostępnych metod inspekcji i w wielu przypadkach komplementarność danych uzyskiwa- nych z poszczególnych metod przyczyniła się do wy- korzystania algorytmów fuzji danych w badaniach nie- niszczących. Pozwala to na pełniejsze zobrazowanie badanych struktur i podwyższenie prawdopodobień- stwa wykrycia defektów (ang. Probability of Detection – POD). Modelowanie POD [1], analiza statystyczna i algorytmy sztucznej inteligencji umożliwiają znaczącą poprawę niezawodności systemów nDT. 15Przegląd sPawalnictwa 12/2013 Perspektywy rozwoj N t( ) Badania nDT(E) będą się rozwijać w kierunku do- skonalenia i potanienia istniejących metod oraz po- szukiwania nowych metod badawczych [9, 10]. Rów- nolegle z tym szerzej będą stosowane układy SHM i fuzja danych. Wystąpi silniejsza integracja nDT(E) z diagnostyką medyczną. Spowoduje to udoskonalenie systemów diagnostyki w obu obszarach zastosowań. W wielu przypadkach występuje zatarcie różnic między diagnostyką techniczną i medyczną. Jest to spowodo- wane tym, że coraz szerzej stosowane są różnorakie implanty, które w istocie są urządzeniami technicznymi, pełniąc jednak rolę medyczną. Szczególną rolę będą odgrywać implanty wykorzystywane w układzie krwio- nośnym i centralnym układzie nerwowym. należy się spodziewać szybszego rozwoju metody terahercowej, która może odegrać kluczową rolę w badaniu materia- łów kompozytowych [3]. na tym tle budzi zdziwienie opinia niektórych ekspertów krajowych twierdzących, iż w przemyśle nie ma zapotrzebowania na testowa- nie materiałów kompozytowych. Już obecnie mate- riały kompozytowe stanowią bardzo ważny materiał konstrukcyjny. Całe kadłuby samolotów budowane są z materiałów kompozytowych. Łopatki elektrowni wia- trowych też są wykonywane z kompozytów. Kompozy- ty mają też ogromną perspektywę w grupie materiałów inteligentnych. Rozwój materiałów inteligentnych two- rzonych na bazie kompozytów spowoduje szybki roz- wój metod badawczych z wykorzystaniem SHM i fuzji danych. Jednak najważniejszym wyzwaniem będzie wykorzystanie sztucznej inteligencji w badaniach nie- niszczących [11, 12]. Sztuczna inteligencja daje moż- liwość podejmowania jednoznacznych i powtarzalnych decyzji o stanie materiału i badanych obiektów. Autorzy realizowali projekt rozwojowy ISAR – Inteligentny Sys- tem Analizy Radiogramów w latach 2009-2012 na zle- cenie narodowego Centrum Badań i Rozwoju. Celem systemu ISAR jest automatyzacja pracy operatora sys- temów radiografii cyfrowej. Podstawowymi operacjami realizowanymi w systemie ISAR jest cyfryzacja radio- gramu, wstępna filtracja obrazu, detekcja niezgodności, parametryzacja wykrytych obiektów, identyfikacja klasy niezgodności i podjęcie decyzji o istnieniu wady [12]. W tym systemie ważną rolę odgrywa baza danych za- wierająca wcześniej wykryte wady opisane za pomocą odpowiednio dobranych parametrów, system porów- nujący cechy analizowanego obiektu na radiogramie z cechami wad zebranymi w bazie danych oraz sys- tem decyzyjny. Opracowany system pozwala na uzy- skanie poprawnej decyzji w przypadku 70÷99% wykry- tych niezgodności. na bazie przedstawionego systemu prof. R. Sikora zaproponował system do automatyczne- go wykrywania raka piersi. na współpracę w propono- wanym projekcie zgodził się prof. Jan Lubiński, wybit- ny polski genetyk. Projekt został zgłoszony w ramach programu badań podstawowych Symfonia. niezależnie od tego, czy ten projekt zostanie zrealizowany, przed- stawiona idea polegająca na wykorzystaniu sztucznej inteligencji w nDT będzie stanowić jeden z głównych kierunków rozwoju badań nieniszczących. Literat ra [1] Thompson D.O.: Evolution of QnDE’S Core Interdisciplina- ry Science and Engineering Base, Review of Progress in QnDE, 2009, Vol.32 A, s. 3-25. [2] Ringermacher H. I.: nDE: Surfing the Electromagnetic Spec- trum, Review of Progress in QnDE,2009, Vol.32 A, s. 29-46. [3] Chady T., Gorący K., Łopato P.: Image and signal processing algorithms for THZ imaging of composite materials, Review of Progress in Quantitative nondestructive Evaluation. Vol. 29, 2010, AIP, s. 766-773. [4] H. Wiggenkhauser and H.W. Reinhardt, “nDT in Civil Engi- neering: Experience and Results of the FOR 384 Research Group” , Review of Progress in QnDE,2009, Vol.32 A [5] Forney D.M.: USAF nDE program – Requirement for tech- nology Transaction Technical Report AFML-TR-TI-44, July 18, 1975 – September 1976, s. 220. [6] [6] Raj B. and Venkatraman B.:nDE Measurements for Under- standing of Performance: A Few Case Studies on Engineering Components, Human Health and Cultural Heritage, Review of Progress in QnDE, 2011, Vol.32 A, s. 7-17. [7] Ewert U.: Advances in Digital Industrial Radiology – new Ap- plication Areas Beyond Film Radiography”, Review of Pro- gress in QnDE, 2011, Vol.32 A, s. 8-32.