201312_PSpaw_25gt.pdf 25Przegląd sPawalnictwa 12/2013 Tomasz Babul Sylwester Jończyk Tadeusz Samborski Sylwia Włodarczyk Wykrywanie niejednorodności materiału i lokalnych zmian mikrostruktury metodą prądów wirowych detection of heterogeneity and local microstructure  changes using eddy current method  r hab. inż. tomasz Bab , mgr inż. Sy wester ończyk, mgr inż. Sy wia łodarczyk, tade sz Samborski – Instytut Mechaniki Precyzyjnej, Warszawa. abstract numerical simulations play an increasingly important role in nondestructive testing. They are widely used for the development of testing methods to confirm their ef- fectiveness. Their main purpose is to support the analy- sis and interpretation of the research results. The paper shows the possibilities of ultrasonic testing modeling on immersion testing of composite test piece example. In the component made of carbon-epoxy composite, intentional- ly created defects are located. The defects were made by lamination of thin, flat, rectangular teflon inserts of known dimensions. The ultrasonic immersion tests of the compo- nent are compared with the results of simulations carried out for the created numerical model. The results showed the high value of the numerical simulation. Streszczenie Celem badań było określenie możliwości wykrywania lokalnych różnic we właściwościach części wykonanych ze stali 40HnMA, spowodowanych obróbką cieplną, obróbką powierzchniową oraz miejscowymi przypaleniami szlifier- skimi. Zmiany te mają istotny wpływ na trwałość wyrobów, zwłaszcza kół zębatych. Zastosowano układ pomiarowy nowej generacji: Wiro- test 302 oraz sondy o zróżnicowanej częstotliwości nomi- nalnej od 250 kHz do 2 MHz. Dokonano oceny wpływu zmian strukturalnych, stanu powierzchni, a także obecności pęknięć na charakterystyki wiroprądowe. Badania potwierdziły także skuteczność wy- krywania lokalnych zmian mikrostruktury spowodowanych przypaleniami szlifierskimi. Wyniki badań zweryfikowano przez pomiar mikrotwardości i chropowatości st p Wskazania Wirotestu sygnalizują miejsca wadliwe w dwojaki sposób: albo jako impuls wskazań w miejscu uszkodzenia (pęknięcia), albo odchylenie wskazań od wartości przyjętej za prawidłową, np. od odczytu dla sąsiednich powierzchni (metoda porównawcza). W przypadku materiałów magnetycznych struktura i twardość wpływają silniej na przenikalność magne- tyczną niż na przewodność, toteż dla celów kontro- li struktury i twardości Wirotest 302 jest szczególnie przydatny. O możliwości uzyskiwania pożądanych głębokości wnikania decydują tu nie tylko właściwości badanego materiału i zastosowana częstotliwość po- miarowa, ale także konstrukcja miernika i sond pomia- rowych [1, 2]. Celem pomiarów było wykrycie lokalnych różnic wła- ściwości części wykonanych ze stali niskostopowej, spowodowanych obróbką cieplną, wadami chropo- watości powierzchni oraz miejscowymi przypaleniami szlifierskimi, które mają istotne znaczenie dla trwałości wyrobów, zwłaszcza kół zębatych [3, 4]. 26 Przegląd sPawalnictwa 12/2013 akres badań Przedmiotem badań była ocena wpływu zmian strukturalnych, chropowatości powierzchni i przypaleń szlifierskich, a także obecności pęknięć na charaktery- styki wiroprądowe. Wykonano również pomiary mikro- twardości i chropowatości badanych próbek. Jako materiały do badań zostały wykorzystane wal- ce ze stali 40HnMA o wymiarach Ø44 x 500 mm. Po hartowaniu zostały one poddane odpuszczaniu w cza- sie 2 h w temperaturze: 430°C – twardość po odpuszczaniu 45 HRC, 490°C – twardość po odpuszczaniu 40 HRC, 540°C – twardość po odpuszczaniu 35 HRC. Z walców tych wycięto próbki o średnicy 44 mm, wysokości 30 mm, po 4 próbki dla każdej temperatury odpuszczania. Próbki oznaczano symbolem temperatury odpusz- czania: A 430, B 450, C 540. Przedmiotem prac było oznaczanie: – zależności wielkości sygnału Wirotestu od tempera- tury odpuszczania, – zależności wielkości sygnału Wirotestu od twardości, – zależności wielkości sygnału Wirotestu od chropo- watości powierzchni, – wpływu lokalnych zmian mikrostruktury spowodo- wanych przypaleniami szlifierskimi na wykrywal- ność pęknięć. yniki badań etodyka badań Zastosowano układ pomiarowy: Wirotest 302 oraz sondy o zróżnicowanej częstotliwości nominalnej od 250 kHz do 2 MHz. Konstrukcja sond i uchwytów umożliwiała utrzymanie stałej odległości 0,05 mm od powierzchni badanej. a eżno sygnał irotest od temperat ry odp szczania i twardo ci materiał Jak wiadomo, procesy odpuszczania powodują ob- niżenie twardości materiału. W tym celu wykonano oznaczenia mikrotwardości badanych próbek kontrol- nych. Pomiary wykonywano twardościomierzem Stru- ers DuraScan 70 – metodą Vickersa HV0,2. Pomiar HV0,2 metodą S1 wykonywano w odległo- ści od 0,075 mm do 3,0 mm od krawędzi zewnętrznej. W pomiarze HV0,2 metodą S2 punkty pomiarowe roz- mieszczono na całej powierzchni próbki badanej. Wy- niki pomiarów przedstawiono na wykresie (rys. 1). Twardość badanych próbek w obszarze od 0,075 mm do 3,0 mm od krawędzi (metoda S1) jest wyższa, niż średnia z siedmiu pomiarów wykonanych na całej powierzchni próbek (met. S2). na rysunku 2 przedstawiono wyniki oznaczeń zależ- ności sygnału Wirotestu od temperatury odpuszczania próbek kontrolnych. Rys. 1. Zależność twardości badanych próbek od temperatury od- puszczania Rys.1. Dependency of the hardness of measured samples from the tempering temperature Rys. 2. Zależność sygnału Wirotestu od temperatury odpuszczania próbek kontrolnych ig. 2. Dependency of the signal of Wirotest from the tempering tem- perature Rys. 3. Zależność sygnałów Wirotestu od mikrotwardości (met.S1) ig. 3. Dependency of the signal of Wirotest from the microhard- ness Rys. 4. Zależność sygnałów Wirotestu od mikrotwardości (metoda S2) - skala odwrotna. ig. 4. Dependency of the signal of Wirotest from the microhard- ness 27Przegląd sPawalnictwa 12/2013 Ze wzrostem temperatury odpuszczania sygnał Wi- rotestu maleje od 0 do –80. na rysunkach 3 i 4 przedstawiono zależność sygna- łów Wirotestu od mikrotwardości próbek kontrolnych. Pomiary wykonywano sondami o różnej częstotliwo- ści nominalnej. Ze wzrostem twardości od 382 do 470 HV0,2 sygnał Wirotestu rośnie od – 80 do 0. W obu seriach pomiarowych dla sondy 0,5 MHz ta zależność ma charakter prostoliniowy. We wszystkich pomiarach sygnał Wirotestu jest od- wrotnie proporcjonalny do temperatury odpuszczania i wprost proporcjonalny do wzrostu twardości. Stwierdzono, że sonda 250 kHz ma najkorzystniej- szą charakterystykę. Zależność sygnału wiroprądo- wego od temperatury odpuszczania ma tu charakter prostoliniowy. Również sygnały od zmiany twardości są najwyraźniejsze. a eżno sygnał w irotest od chropowato ci powierzchni Pomiary chropowatości wykonano na próbkach kontrolnych: po 1 szt. z każdego walca. Próbki kontro- lne oznaczano symbolem temperatury odpuszczania: 4300C, 4800C, 5400C. Przed pomiarem powierzchnie tzw. awers – polerowano, powierzchnie tzw. rewers – piaskowano. Pomiary chropowatości wykonano mier- nikiem chropowatości Mitutoyo SJ 201. Oznaczenie rodzaju powierzchni i temperatury odpuszczania Parametr, μm Ra Ry5 Rq Polerowana – 4300C 0.04 0,74 0,07 Piaskowana – 4300C 4,42 28,55 5,62 Polerowana – 4900C 0,05 0,76 0,07 Piaskowana – 4900C 4,62 28,77 6,00 Polerowana – 5400C 0,05 0,42 0,06 Piaskowana – 5400C 5,75 33,51 7,19 tab ica I. Wyniki pomiarów chropowatości próbek kontrolnych tab e I. The roughness measurement results of control samples Rys. 5. Wpływ zmiany chropowatości i temperatury odpuszczania na sygnał Wirotestu. ig. 5. Effect of roughness change and tempering temperature on the signal of Wirotest W tablicy I zamieszczono wyniki pomiarów twardo- ści próbek kontrolnych. na rysunku 5 przedstawiono wyniki średnie (5 serii, rozrzut rzędu 1-2 jednostek) pomiarów wiroprądowych próbek o różnej temperaturze odpuszczania i różnym stanie powierzchni. Sygnał wiroprądowy w pomiarach sondami o różnej częstotliwości nominalnej ze wzro- stem chropowatości bardzo wyraźnie maleje. Dla wszystkich trzech temperatur odpuszczania różnice sygnałów między powierzchnią polerowaną a piaskowaną są wyraźne i dla danej sondy takie same. największe różnice stwierdzono w pomiarach sondą 2 MHz.: 80 jednostek dla każdej temperatury odpusz- czania. Badanie oka nych zmian mikrostr kt ry spowo- dowanych przypa eniami sz ifierskimi Pomiary prowadzono na próbkach z nacięciami wykonanymi metodą elektroiskrową. Głębokość nacię- cia – 2 mm, szerokość – 0,25 mm, długość – 3 mm. Pomiary wykonywano sondami o różnej częstotliwości znamionowej. Położenie miejsc pomiarowych pokazano na rysunku 6. W tablicy II zestawiono przykładowe wy- niki pomiarów. Z porównania wyników pomiarów dla miejsc oznaczonych symbolem 1 oraz symbolami 2 i 3 tab ica II. Wyniki pomiarów wiroprądowych na powierzchniach próbek z nacięciami 2,0 mm tab e II. Effect of roughness change and tempering temperature on the signal of Wirotest nr próbki Częstotliwość nominalna sondy Głębokość nacięcia 2 mm miejsce 1 miejsce 2 miejsce 4 miejsce 3 wzorc. przypalenie nacięcie 2 mm przypalenie A 430°C 250 kHz 0 – 27 + 116 – 30 0,5 MHz 0 – 17 > + 127 – 8 1,0 MHz 0 – 16 > + 127 – 4 B 490°C 250 kHz 0 – 20 > + 127 – 21 0,5 MHz 0 – 13 > + 127 – 7 1,0 MHz 0 – 23 > + 127 – 5 C 540°C 250 kHz 0 – 49 > + 127 – 35 0,5 MHz 0 – 31 – 66 – 22 1,0 MHz 0 – 7 >+127 7 28 Przegląd sPawalnictwa 12/2013 Rys. 6. Rozmieszczenie miejsc pomiarowych na powierzchni próbki z nacięciem: 1 – powierzchnia wzorcowa – bez zmian, 2, 3 – po- wierzchnie z przypaleniami, 4 – nacięcie ig. 6. The arrangement of measuring points on the surface of the sample with incision. 1 – surface without changes, 2, 3 – surfaces with burns, 4 – incision tab ica III. Wyniki pomiarów mikrotwardości próbki B 490°C z nacięciem 2,0 mm tab e III. The microhardness measurement results of the sample B 490°C with 2.0 mm incision Odległość od nacięcia, mm 0,039 0,060 0,011 0,180 0.999 1,999 2,990 3,999 4,997 Twardość, HV0,2 386 405 409 421 426 442 433 446 431 wyraźnie widoczne jest obniżenie sygnału wiroprądo- wego w porównaniu z powierzchnią odniesienia- wzor- cową (sygnał Wiro = 0) spowodowane obniżeniem twardości (rys. 3), efektem przypaleń szlifierskich. Sygnały od nacięć (miejsca nr 4) są dodatnie, jak w pomiarach bez przypaleń. Różnica jest znacząca, co pozwala wnioskować o możliwości równoczesnej wy- krywalności przypaleń i pęknięć. Potwierdzeniem tego jest zmiana mikrotwardości w pobliżu nacięcia. W tablicy III przedstawiono przykładowe wyniki po- miarów mikrotwardości próbki B 490°C. Pomiary wy- konywano punktowo, w odległości od 0,029 mm do 4,997 m od krawędzi nacięcia. Oznaczone zmiany mikrotwardości od 386 HV0,2 przy krawędzi do 442-431 HV0,2 w odległości 4,99 mm potwierdzają zmiany mikrostruktury wykryte metodą wiroprądową, sondą o ograniczonym polu widzenia. Pods mowanie 1. Zastosowano układ pomiarowy: Wirotest 302 oraz sondy o zróżnicowanej częstotliwości nomi- nalnej od 250 kHz do 2 MHz. 2. Stwierdzono możliwość oceny wpływu tempera- tury odpuszczania, zmian twardości i zmian chro- powatości na sygnały wiroprądowe. 3. Powyższe zależności zweryfikowano pomiarami mikrotwardości i chropowatości. 4. Stwierdzono możliwość jednoznacznego wykry- wania lokalnych zmian mikrostruktury spowodo- wanych przypaleniami szlifierskimi przy równo- czesnej wykrywalności pęknięć. Literat ra [1] Babul T., Jończyk S.: Wybrane aspekty badania kół zębatych me- todą prądów wirowych. Przegląd Spawalnictwa ,vol.LXXXIV, nr 13/12, s.12-15, 2012. [2] Babul T., Jończyk S., Samborski T., Włodarczyk S.: Zastosowanie Wirotestów do kontroli kół zębatych. Mat. 40 KKBn. Warszawa 2011. [3] Zaborowski T.: Zjawiska fizyczne wpływające na naprężenia własne w technologicznej warstwie wierzchniej. Mat. Konf. WW 11,Warszawa 2011 s. 204. [4] Dybiec M., Dybiec Cz., Włodarczyk S., Kozłowska A.: Control ef- fects by shot peening with application of the eddy current method. 15th WCnDT, Roma 2000. r Badania realizowano w ramach projektów: PO IG 1.1.2 „Opracowanie techniki kontroli wiroprądami struktury, naprężeń i wad w lotniczych kołach zębatych zahartowanych indukcyjnie oraz NCBiR INNOTECH165/12012,LOWIR: Zastosowanie i wdrożenie prą- dów wirowych do badania i wykrywania wad materiałowych na częściach lotniczych wirujących.