201312_PSpaw_25gt.pdf 97Przegląd sPawalnictwa 12/2013 Bogusław Ładecki Tadeusz Skowronek Problemy uszkodzeń zmęczeniowych osi pojazdów szynowych Problems of fatigue damage of axis rail vehicles r inż. Bog sław adecki, dr inż. tade sz Skowronek – AGH Akademia Górniczo–Hutnicza w Krakowie. abstract Despite axis design of rail vehicles for so-called un- limited fatigue strength, towards increase of the speed of vehicles and occurrence of a number of operational and materials complex phenomena, more cases of damages to such axis are recorded. This article presents the re- sults of non-destructive testing of 120 pcs of axis of rail vehicles, for which after about four years of operation, for eight pieces of axis fatigue cracks were found. Completed non-destructive examination, using ultrasonic and mag- netic-particle methods, helped predict the element from which were taken samples for testing the material chemi- cal composition, hardness measurements, microscopic and fractographic examination. Analysis of the tests re- sults showed that the cause of detected fatigue cracks of axis were quenching cracks arisen in the notch geometry. Streszczenie Pomimo projektowania osi pojazdów szynowych w zakresie tzw. nieograniczonej wytrzymałości zmęcze- niowej, wobec podwyższania prędkości pojazdów oraz występowania złożonych zjawisk eksploatacyjnych i ma- teriałowych, rejestrowane są kolejne przypadki występo- wania uszkodzeń takich osi. W artykule przedstawiono wyniki badań nieniszczących 120 szt. osi pojazdów szy- nowych, dla których po ok. 4 latach eksploatacji, dla 8 szt. osi stwierdzono występowanie pęknięć zmęczeniowych. Badania defektoskopowe wykonane metodami ultradź- więkową i magnetyczno-proszkową pozwoliły wytypować element, z którego pobrano próbki do wykonania badań składu chemicznego materiału, pomiarów twardości, ba- dań mikroskopowych i fraktograficznych. Analiza uzyska- nych wyników badań wykazała, że przyczyną wykrytych pęknięć zmęczeniowych osi było powstanie pęknięć har- towniczych w obszarze karbu geometrycznego. st p najstarszym, pochodzącym z połowy XIX stulecia wykresem zmęczeniowym, jest wykres Wöhlera [1], którego konstrukcja została oparta na obserwacjach dotyczących pękania osi wagonowych. Pomimo pro- jektowania takich osi w zakresie tzw. nieograniczonej wytrzymałości zmęczeniowej, wobec podwyższania prędkości pojazdów szynowych oraz występowa- nia coraz liczniejszych złożonych zjawisk eksplo- atacyjnych i materiałowych, rejestrowane są kolejne przypadki występowania uszkodzeń takich osi, koń- czące się niekiedy tragicznie, jak w czerwcu 2009 r. w Viareggio, gdzie w wyniku pęknięcia zmęczenio- wego osi w wagonie cysterny przewożącej gaz skro- plony zginęły 32 osoby, a rannych zostało 27 osób. W przypadku takich katastrof taboru szynowego często trudne jest ustalenie ich przyczyn, pomimo wcześniejszego prowadzenia odpowiednio doku- mentowanych badań eksploatacyjnych, w tym badań nieniszczących. Badania nieniszczące osi W związku ze stwierdzonymi po okresie eksploatacji wynoszącym ok. 4 lata, 3 przypadkami pęknięcia zmę- czeniowego na wskroś, w obszarze karbu osi ø100 po- jazdów szynowych (rys. 1) przeprowadzono odpowied- nie badania i analizy [2], celem znalezienia przyczyn występowania takich uszkodzeń. Badania nieniszczą- ce z wykorzystaniem metody ultradźwiękowej głowic fal podłużnych z powierzchni czołowej dla ok. 120 szt. zamontowanych osi, w 8 przypadkach ujawniły wystę- powanie pęknięć w obszarze karbu geometrycznego. Po demontażu osi z wykrytymi pęknięciami, wykonano 98 Przegląd sPawalnictwa 12/2013 badania defektoskopowe metodą magnetyczno-prosz- kową, które potwierdziły wyniki badań metodą ultra- dźwiękową i pozwoliły uściślić długości pęknięć, któ- re wynosiły: 38, 115, 90, 150, 150 i 18; pełny obwód – 200 oraz 67 mm. Przykładowe pęknięcia wykryte metodą magnetyczno-proszkową pokazano na rysun- ku 2. Analiza porównawcza długości pęknięć na obwo- dzie określonych obiema ww. metodami wykazała zna- czące różnice w rozmiarach pęknięć. Długość pęknięć określona metodą ultradźwiękową była zwykle mniej- sza o kilka do kilkunastu procent, niż określona meto- dą magnetyczną. Do dalszych badań z osi, dla której metodą magnetyczną wykryto pęknięcie na całym jej obwodzie, wycięto próbkę pokazaną na rysunku 3. Analiza kierunku rozwoju pęknięcia osi z rysunku 3 wskazuje na występowanie dwóch faz rozwoju pęk- nięcia. W początkowej fazie pęknięcie rozwija się do głębokości ok. 1÷2 mm pod kątem ok. 190 do normal- nej do powierzchni walcowej, przy czym na tym etapie można niekiedy zaobserwować występowanie rów- noległych pęknięć wielokrotnych (rys. 3a). W drugim Rys. 1. Przełom zmęczeniowy osi pojazdu szynowego ig. 1. Fatigue fracture of the rail vehicle axl Rys. 2. Pęknięcia osi pojazdu szynowego wykryte metodą magne- tyczno-proszkową: a) o dł. 115 mm, b) o dł. 150 mm ig. 2. Cracks of the rail vehicle axle detected by magnetic-particle testing: a) with a length of 115 mm, b) with a length of 150 m Rys. 3. Próbka wycięta z osi z pęknięciem na całym jej obwodzie: a) widoczna maksymalna głębokość pęknięcia wynosząca 20 mm b) pęknięcie 1 mm nie wykryte metodą ultradźwiękową ig. 3. A sample cut from the axis with the crack around the en- tire circumference: a) visible maximum depth of cracks of 20 mm, b) 1 mm crack not detected by ultrasound etapie następuje zmiana kierunku pęknięcia, które propaguje dalej w kierunku prostopadłym do osi ele- mentu. Pęknięcie na rysunku 3b nie zostało wykryte metodą ultradźwiękową przy badaniu falami podłużny- mi od czoła osi, co uzasadnić można wynikami badań zamieszczonych w pracach [3, 4], które wskazują na bardzo niskie prawdopodobieństwo wykrycia wady o głębokości mniejszej niż 2 mm metodą ultradźwię- kową z wykorzystaniem fal podłużnych wprowadza- nych od czoła. Taka metoda badania nie daje również gwarancji wykrycia pęknięć o większych wymiarach, w przypadku występowania naprężeń ściskających, jak również występowania smaru w obszarze pęknię- cia, w związku z efektem znacznego osłabienia ampli- tudy echa wady [4, 5]. Przy szybkim tempie rozwoju pęknięć zmęczenio- wych rozważanych osi prowadzenie badań eksploata- cyjnych metodą ultradźwiękową z wykorzystaniem fal podłużnych wprowadzanych od czoła mogło być przy- czyną pęknięć osi na wskroś, a wskutek tego wyko- lejenia pojazdów szynowych, pomimo prawidłowego nastawienia czułości oraz odpowiedniej staranności prowadzenia badań. Badania meta ograficzne Badania metalograficzne wykonano dla obu po- łówek próbek pobranych z osi, dla której pęknięcie stwierdzono na całym obwodzie (rys. 3). Wykonana analiza składu chemicznego materiału wykazała, że oś wykonano ze stali 36CrniMo4 (36HnM), przy czym stwierdzono mniejszą o 0,02% zawartość węgla od wymaganej zgodnie z Pn-En 10083. a) b) a) b) 99Przegląd sPawalnictwa 12/2013 Pomiary twardości metodą Rockwella, wykonane w trzech przekrojach (1, 2 i 3) w obszarze karbu zesta- wione na rysunku 4 wykazały, że bezpośrednio przy powierzchni twardość jest nieco niższa niż w odległo- ści 3÷5 mm i ulega dalszemu obniżeniu idąc w kierunki środka przekroju. Badania mikroskopowe Dla drugiej odciętej części próbki z rysunku 3b wy- konano próbkę do badań metalograficznych (rys. 5a), których wyniki dla obszaru 1 pokazano na rysunku 5b. na rysunku 5b widoczne są trzy mikropęknięcia, a stal Rys. 4. Wyniki pomiarów twardości w obszarze karbu ig. 4. Results of measurement of hardness in the area of the notch Rys. 5. Badania metalograficzne: a) próbka do przeprowadzenia badań, b) wyniki badań dla obszaru 1 – widoczna mikrostruktura sorbityczna ig. 5. Metallographic examination: a) sample for testing, b) test results for the area 1 - visible sorbitic microstructure a) b) ma mikrostrukturę sorbitu charakterystyczną dla stali po ulepszaniu cieplnym i wysokim odpuszczaniu. na rysunku tym wrysowano okrąg o promieniu 0,9 mm, przy czym projektowa wartość promienia karbu wynosi 1,0 mm. Badania fraktograficzne Badania fraktograficzne skaningowym mikro- skopem elektronowym (SEM) wykonano dla prób- ki pobranej w obszarze występowania głębokiego pęknięcia pokazanym na rysunku 6. na tej próbce za- znaczono obszary, dla których wykonano badania SEM: A – miejsce inicjacji pęknięcia, B – przełom zmęcze- niowy oraz C – przełom ciągliwy w miejscu dołamania próbki. Wyniki badań fraktograficznych dla obszarów A, B i C zilustrowano na rysunkach 7-9. Badania fraktograficzne wykazały, że w obszarze karbu geometrycznego A (rys. 6) zainicjowane zostało kruche międzykrystaliczne mikropęknięcie, od które- go rozwinęło się pęknięcie o charakterze zmęczenio- wym – obszar B (rys. 8). Badania makroskopowe osi wykonane w obszarze karbu ujawniły występowanie pęknięć o zróżnicowanej głębokości na obwodzie ele- mentu – rysunki 1, 3 i 6, co sugeruje, że są to mikro- pęknięcia hartownicze. Rys. 6. Próbka do badań fraktograficznych ig. 6. Sample for fractographical testing Rys. 7. Przełom kruchy w obszarze A – karbu ig. 7. Brittle fracture in the A area notch 100 Przegląd sPawalnictwa 12/2013 Rys. 8. Przełom zmęczeniowy w obszarze B”z widocznymi liniami zatrzymania pęknięcia ig. 8. Fatigue fracture in the B area with visible lines of the cracks stop Rys. 9. Przełom ciągliwy w obszarze dołamania C ig. 9. Ductile fracture in the area of fracture C Pods mowanie Badania defektoskopowe wytypowanej do ana- lizy osi metodą ultradźwiękową i magnetyczno- proszkową ujawniły mechanizm rozwoju pęknięcia zmęczeniowego w obszarze karbu rozważanego elementu. W początkowej fazie pęknięcie rozwija się do głębokości ok. 1÷2 mm pod kątem ok. 190 do normalnej do powierzchni walcowej, przyjmując nie- kiedy charakter równoległych pęknięć wielokrotnych. W drugim etapie następuje zmiana kierunku pęknię- cia, które w sposób zmęczeniowy rozwija się dalej w kierunku prostopadłym do osi elementu. Podczas prowadzenia badań metodą ultradźwię- kową falami podłużnymi od czoła osi stwierdzono problemy z wykrywaniem pęknięć w początkowej fazie ich rozwoju, co można wyjaśnić na podsta- wie wyników badań zamieszczonych w pracach [3, 4], które wskazują na bardzo małe prawdopodo- bieństwo wykrycia wad o głębokości 2 mm, a nawet większej, zastosowaną metodą. Pomiary promienia przejścia w obszarze karbu wykazały, że uzyskana wartość promienia jest mniej- sza niż wymagana zgodnie z dokumentacją tech- niczną (1 mm) i wynosi ok. 0,9 mm. Pomiary twardości metodą Rockwella wykazały występowanie lokalnego ekstremum twardości na głębokości 3÷5 mm o wartości 31 HRC, przy czym w kierunku środka osi twardość maleje monotonicz- nie do 23 HRC. Badania metalograficzne wykazały, że zastoso- wana stal 36CrniMo4 została poddana ulepszaniu cieplnemu, tj. hartowaniu i wysokiemu odpuszczaniu i ma mikrostrukturę sorbityczną. Badania fraktograficzne dostarczyły informacji o obszarze inicjacji pęknięcia oraz jego późniejszej propagacji. Można przypuszczać, że w miejscu karbu (promień ok. 1,0 mm) powstało kruche mię- dzykrystaliczne mikropęknięcie lub wielokrotne mi- kropęknięcia, których dalszy rozwój następowałby mechanizmem zmęczeniowym. Charakter kruchych wielokrotnych pęknięć i ich zróżnicowana głębokość na obwodzie w obszarze karbu geometrycznego (rys. 1, 3, 5b i 6) wskazuje, że są to pęknięcia hartownicze, od których nastąpił dalszy rozwój pęknięć zmęczeniowych w głąb ma- teriału. niezbyt duża wartość promienia przejścia w obszarze karbu geometrycznego, przyjęta w do- kumentacji technicznej na podstawie wykonanej analizy wytrzymałościowej osi, w połączeniu z po- jawieniem się „ostrych” kruchych pęknięć hartowni- czych, wpłynęła prawdopodobnie na przyspieszenie tempa rozwoju pęknięć zmęczeniowych osi. Literat ra [1] Kocańda S., J. Szala J.: Podstawy obliczeń zmęczeniowych. Wydawnictwo naukowe PWn. Warszawa 1997. [2] Ładecki B., Skowronek T.: Analiza przyczyn występowania uszkodzeń zmęczeniowych osi pojazdów szynowych. Praca badawczo-rozwojowa nr 5.5.130.916. AGH w Krakowie, czer- wiec 2010. [3] Zerbst U., Madler K., Hintze H.: Fracture mechanics in railway applications – an overview. Engineering Fracture Mechanics 2005, Vol. 72, s. 163-194. [4] Szelążek J., Grzywna P., Gutkiewicz P., Mackiewicz S.: Zja- wiska wpływające na wykrywalność pęknięć zmęczeniowych w eksploatacyjnych badaniach ultradźwiękowych osi kolejo- wych. Mat. XVIII Seminarium – nieniszczące Badania Mate- riałów. Zakopane, marzec 2012, s. 37-49. [5] Starzyński G., Szelążek J., Mackiewicz S.: Badania współ- czynnika odbicia i sztywności kontaktowej powierzchni chro- powatych przy pomocy fal ultradźwiękowych. Mat. XVI Se- minarium – nieniszczące Badania Materiałów. Zakopane, marzec 2010, s. 53-66.