201312_PSpaw_25gt.pdf 101Przegląd sPawalnictwa 12/2013 Przemysław Łopato Tomasz Chady Badania nieniszczące materiałów kompozytowych metodą terahercową nondestructive testing of composite materials  using terahertz method r inż. Przemysław opato, dr hab. inż. tomasz Chady, prof. t – Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny, Szczecin. abstract Advances in high frequency electronics, photonics and materials science enabled rapid development of terahertz technology in the last decade. Research on reliable so- urces and detectors of electromagnetic waves in the te- rahertz range allows their application in various fields of science and technology ranging from medicine and biotechnology to pharmaceutical, chemical and material sciences. In this paper selected applications in nonde- structive testing are shown, especially glass and basalt fiber-reinforced composites inspection. Streszczenie Ciągły postęp w elektronice wysokich częstotliwości, fotonice i inżynierii materiałowej umożliwił szybki rozwój technologii terahercowej w ostatniej dekadzie. Badania nad źródłami i detektorami fal elektromagnetycznych w zakresie terahercowym umożliwiają ich zastosowanie w różnych dziedzinach nauki i techniki, począwszy od medycyny i biotechnologii, a kończąc na przemyśle far- maceutycznym, chemicznym i inżynierii materiałowej. W niniejszej pracy przedstawione zostaną wybrane zasto- sowania w dziedzinie badań nieniszczących, ze szczegól- nym uwzględnieniem badań materiałów kompozytowych wzmocnionych włóknem szklanym i bazaltowym. st p Fale elektromagnetyczne z zakresu terahercowe- go (o częstotliwości od 0,5 do 10 THz) znajdują coraz szersze zastosowanie w różnych dziedzinach nauki i przemysłu [1]: – spektroskopii, – biotechnologii, – przemyśle farmaceutycznym, – telekomunikacji, – bezpieczeństwie publicznym (Homeland Security), – badaniach nieniszczących. Zakres terahercowy znajdujący się na styku techniki mikrofalowej i podczerwieni (IR) umożliwia uzyskanie wyższej rozdzielczości przestrzennej niż w przypadku techniki mikrofalowej i większej przenikliwości dla nie- przewodzących materiałów niż badania IR. W związ- ku z trudnościami technologicznymi w generowaniu i detekcji promieniowania terahercowego (zbyt wy- sokie częstotliwości dla techniki mikrofalowej i zbyt niskie dla tradycyjnych urządzeń optycznych) ten za- kres częstotliwości nazywany był przerwą terahercową (terahertz gap). Jest to stosunkowo nowa technologia i podlega dynamicznemu rozwojowi, a wachlarz jej za- stosowań ulega ciągłemu rozszerzeniu. W badaniach nieniszczących technologia teraher- cowa używana jest do oceny stanu różnych struktur m.in. kompozytów dielektrycznych, powłok i materia- łów piankowych [1÷3]. Propagacja fali elektromagne- tycznej zależna jest od współczynnika refrakcji n i dzięki temu następujące kategorie wad mogą być wy- krywane za pomocą techniki THz: rozwarstwienia, pu- ste przestrzenie, uszkodzenia wywołane czynnikiem mechanicznym lub cieplnym, korozja występująca pod farbą lub powłoką ochronną, lokalny brak kleju w połączeniach klejonych. Zawartość włókien, ich 102 Przegląd sPawalnictwa 12/2013 orientacja i falistość, jak również grubość warstw kom- pozytów polimerowych mogą być również określane za pomocą impulsowego wzbudzenia i detekcji fal THz. na początku tej pracy zaprezentowano impulsowy, terahercowy system obrazowania. następnie przed- stawiono wybrane wyniki testowania kompozytów ze wzmocnieniem w postaci włókien szklanych i bazal- towych (w tym próbki pochodzące z przemysłu jach- towego). na końcu znajdują się wnioski z przeprowa- dzonych badań oraz uwagi dotyczące zastosowania metody terahercowej do nieniszczącego badania ma- teriałów kompozytowych. System obrazowania z zastosowaniem fa w zakresie terahercowym Terahercowe systemy obrazowania wykorzystywać mogą wzbudzenie ciągłe (CW – Continous Wave) lub impulsowe (TDS – spektroskopia w dziedzinie czasu – Time Domain Spectroscopy). W drugim przypadku wady wykrywane są dzięki odbiciu impulsów teraher- cowych od granic i niejednorodności materiału (zmian przewodności elektrycznej i współczynnika refrakcji) [1]. Metoda ta nadaje się do oceny materiałów war- stwowych. Każdy interfejs pomiędzy poszczególny- mi warstwami powoduje odbicie padającego impulsu i tłumienie przechodzącego. Różnice opóźnień propa- gowanych impulsów i ich echo (opóźnione odbicia od warstw) umożliwiają identyfikację grubości i wewnętrz- nego stanu konstrukcji. W wielu aspektach impulsowa metoda terahercowa podobna jest do metody ultradź- więkowej, co umożliwia adaptację algorytmów odwrot- nych bardzo już zaawansowanych dla metod ultradź- więkowych. Uproszczony schemat terahercowego systemu przedstawiono na rysunku 1. Głównymi składnika- mi systemu są: ultraszybki laser (generujący impul- sy o czasie trwania rzędu femtosekund), optyczna linia opóźniająca oraz para przetworników (nadajnik i odbiornik) sprzężonych z laserem poprzez światło- wody. Impulsy terahercowe są generowane i odbie- rane przez znajdujące się w przetwornikach anteny fotoprzewodzące PCA (ang. Photo-Conductive An- tenna) [1]. Schemat budowy takich anten przedsta- wiono na rysunku 2. Główną część stanowi antena motylkowa z przerwą fotoprzewodzącą, która oświe- tlana jest przez bardzo krótkie impulsy z lasera. Taki sposób pobudzenia i zastosowanie zewnętrznego napięcia polaryzującego powoduje impulsowy prze- pływ prądu przez ramiona anteny, który indukuje falę elektromagnetyczną o częstotliwościach teraher- cowych. Otrzymane w ten sposób promieniowanie przechodzi przez półsferyczną soczewkę krzemową, a następnie jest skupiane na powierzchni materiału ba- danego przez soczewkę wykonaną z HDPE. Rys. 1. System do terahercowych badań nieniszczących: a) uproszczony schemat, b) widok systemu w układzie odbiciowym ig. 1. A THz system for non-destructive testing: a) a simplified diagram, b) a view of the system in the reflection mode Rys. 2. Budowa urządzenia nadawczo-odbiorczego w technice terahercowej (anteny fotoprzewodzącej PCA) ig. 2. Construction of the transceiver in terahertz technology (photoconductive antenna PCA) 103Przegląd sPawalnictwa 12/2013 yniki badań metodą terahercową kompozyt w szk anych z przemysł jachtowego Kompozyty wzmocnione włóknem szklanym są naj- częściej wykorzystywanymi kompozytami polimerowy- mi w przemyśle lotniczym, stoczniowym (szczególnie jachtowym) i w produkcji łopat turbin wiatrowych. Za- równo defekty powstające w fazie produkcji, jak i eks- ploatacji możliwe są do wykrycia za pomocą metody terahercowej. Przykładowe wyniki badań próbek pozy- skanych z przemysłu jachtowego zostały przedstawio- ne na rysunku 3. a) b) c) Rys. 3. Przykładowe rezultaty inspekcji próbek kompozytów ze wzmocnieniem szklanym pozyskanych z przemysłu jachtowego: a) uszkodzenie żelkotu wywołane uderzeniem, b) pusta przestrzeń pod powłoką żelową, c) określanie orientacji włókien wewnątrz materiału ig. 3. Examples of the inspection results obtained for samples made of composites reinforced with glass fiber (from the yacht industry): a) gelcoat damage caused by impact, b) the empty space under the gelcoat, c) determination of the fibers orientation inside the material yniki badań metodą terahercową kompozyt w baza towych Kompozyty wzmocnione włóknami bazaltowymi są stosunkowo nowymi materiałami, które są coraz częściej wykorzystywane w różnych gałęziach prze- mysłu, np. samochodowym, stoczniowym, lotniczym i szeroko pojętym budownictwie (izolacja cieplna i dźwiękowa, rurociągi, zbrojenia betonu, mostów i tu- neli). Przykładowe wyniki badań próbek z materiałów kompozytowych wzmocnionych włóknami bazaltowymi przedstawiono są rysunku 4. Pomiary zostały wykona- ne w konfiguracji odbiciowej (nadajnik i odbiornik po tej samej stronie materiału). Inspekcji poddano prób- ki (wykonane w Instytucie Polimerów, ZUT w Szcze- cinie) składające się z sześciu warstw tkaniny włókna bazaltowego oraz żywicy poliestrowej (Polimal 1094 AWTP-1). Badane próbki testowe zawierały sztucz- ne wady (wtrącenia). niektóre z nich poddawane były uderzeniom mechanicznym. Rys. 4. Przykładowe wyniki badań materiałów kompozytowych ze wzmocnieniem bazaltowym: a) wtrącenie pod pierwszą warstwą, b) defekt wywołany uderzeniem o energii 4J ig. 4. Examples of the inspection results obtained for composite materials reinforced with basalt fiber: a) inclusion under the first lay- er, b) the defect caused by impact of energy 4J nioski Uzyskane wyniki eksperymentów potwierdziły możliwość wykrycia różnorodnych defektów w mate- riałach kompozytowych, a tym samym przydatność metody terahercowej w zastosowaniach przemysło- wych. Głównymi ograniczeniami metody są: mała moc stosowanych źródeł, konieczność rastrowego skanowania badanych elementów oraz wysoka cena przyrządów pomiarowych. Szybki rozwój technologii (zwłaszcza źródeł i detektorów, w tym teraherco- wych kamer) pozwoli wkrótce znacznie poszerzyć zakres zastosowań tej metody. Literat ra [1] D. Mittelman (Ed.): Sensing with terahertz radiation, Berlin, 2010. [2] C. Stoik, M. Bohn, J. Blackshire: nondestructive evaluation of air- craft composites using reflective terahertz time domain spectroscopy, nDT&E International 43 (2010), 106-115. [3] D. Zimdars, J. A. Valdmanis, J. S. White, G. Stuk, S. Williamson, W. P. Winfree, E. I. Madaras: Technology and applications of terahertz ima- ging non-destructive examination: Inspection of space shuttle sprayed on foam insulation, Review of Quantitative nondestructive Evaluation vol. 24 (2005). 570-577. [4] P. Lopato, T. Chady: Terahertz detection and identification of defects in layered polymer composites and composite coatings, nondestructive Testing and Evaluation, Vol. 28, 1 (2013), 28-43.