201312_PSpaw_cz3 162 Przegląd sPawalnictwa 12/2013 Romuald Sztukiewicz Wykorzystanie badań ultradźwiękowych do diagnozy nawierzchni asfaltowej Use of ultrasonic testing for diagnosis asphalt   pavement r hab. inż. Rom a d Szt kiewicz, prof. nadzw. PP – Politechnika Poznańska. st p Od wielu lat do diagnozy warstwy wierzchniej na- wierzchni asfaltowej wykorzystywane są wyniki badań ultradźwiękowych [1]. Zdobyte doświadczenia w bada- niach próbek i modeli nawierzchni wykonanych z beto- nu asfaltowego (materiału o właściwościach lepkosprę- żystych) [2, 3] wskazywały na możliwość prowadzenia badań metodami ultradźwiękowymi in situ [4÷6]. W tym celu autor referatu założył odcinek doświadczalny na nowo wybudowanej, dwujezdniowej ulicy Serbskiej w Poznaniu, oddanej do eksploatacji w listopadzie 1984 r. (dzisiaj Aleje Solidarności). abstract The paper describes the current results of ultrasound used to diagnose the surface layer of asphalt. The expe- rience gained in the research specimens and models of surfaces made of asphalt concrete allowed the opportunity to conduct research ultrasonic methods “in situ”. Ultrasonic testing was performed on the experimental road section in. After describing the construction of the surface layer of the paper the author showed that the changes in the area of the surface layer are changes in primary and second- ary changes are changes in the surface geometry of the surface layer. We need, therefore, ultrasound devices for testing continuous recording paving the primary changes are occurring in the surface layer. Streszczenie W artykule przedstawiono dotychczasowe wyniki ba- dań ultradźwiękowych wykorzystane do diagnozy warstwy wierzchniej nawierzchni asfaltowej. Zdobyte doświadcze- nia w badaniach próbek i modeli nawierzchni wykona- nych z betonu asfaltowego dały możliwość prowadzenia badań metodami ultradźwiękowymi in situ. Badania ul- tradźwiękowe były wykonane na drogowym odcinku do- świadczalnym w Poznaniu. Po opisaniu budowy warstwy wierzchniej autor artykułu wykazał, że zmiany zachodzące w niej są zmianami pierwotnymi, a zmianami wtórnymi są zmiany powierzchni geometrycznej warstwy wierzchniej. Potrzebne są zatem urządzenia ultradźwiękowe do badań ciągłych nawierzchni drogowych, rejestrujące zmiany pier- wotne zachodzące w strefie warstwy wierzchniej. Rys. 1. Badania warstwy wierzchniej podatnej nawierzchni drogowej ig. 1 Testing surface layer of flexible pavement 163Przegląd sPawalnictwa 12/2013 arstwa wierzchnia podatnej nawierzchni drogowej Nawierzchnię drogową definiuje się jako zespół warstw ułożonych w obrębie jezdni, służących do przejmowania i rozkładania obciążeń od kół pojazdów na podłoże gruntowe i zapewniających pojazdom do- godne warunki ruchu. Przyjmując podział nawierzchni drogowych ze względu na ich odkształcalność, można wydzielić diagnostykę sztywnej nawierzchni drogowej oraz diagnostykę podatnej nawierzchni drogowej. Zgodnie z definicją nawierzchni drogowej z diagno- styki podatnej nawierzchni drogowej należy wydzielić diagnostykę warstwy wierzchniej oraz diagnostykę konstrukcji nawierzchni [1]. Diagnostyka od strony wy- konawczej sprowadza się do pomiarów dostępnych dla obserwacji symptomów i cech stanu technicznego i do wnioskowania na podstawie uzyskanego zbioru danych. Obserwacje symptomów i cech wymagają prowadzenia odpowiednich pomiarów i wykorzystania właściwych metod badawczych. Warstwa wierzchnia podatnej nawierzchni drogowej składa się z zewnętrznej powierzchni warstwy oraz ze strefy warstwy wierzchniej leżącej w głębi materiału pod powierzchnią rzeczywistą. Zatem charakterystyka warstwy wierzchniej obejmuje: – charakterystykę geometryczną powierzchni, – charakterystykę strefy warstwy wierzchniej. Rys. 2. Budowa warstwy wierzchniej i jej charakterystyki ig. 2. Construction of the surface layer and its characteristics Zmiany charakterystyki geometrycznej strefy są związane ze zmianami zachodzącymi w strefie war- stwy wierzchniej i zależą od cech fizyczno-chemicz- nych poszczególnych składników oraz charakterystyk fizyczno-mechanicznych. Zatem można stwierdzić, że zmiany zachodzące w strefie warstwy wierzchniej są zmianami pierwotnymi a zmianami wtórnymi są zmiany powierzchni geometrycznej warstwy wierzchniej. Uza- sadnia to prowadzenie takich badań, które charaktery- zują zmiany pierwotne. Metody badań można podzielić ogólnie na dwie grupy. Do pierwszej należą bierne metody, do których można zaliczyć badania polegające na pomiarach po- wierzchni geometrycznej warstwy wierzchniej. Druga grupa to metody stymulacyjne wymagające specjalne- go bodźca w postaci np. fali ultradźwiękowej. Metody te, zwane nieniszczącymi, mogą i powinny być stoso- wane do opisu stanu warstwy wierzchniej. Stosowane dotychczas metody badań podatnej na- wierzchni drogowej polegają na rejestrowaniu stanu powierzchni geometrycznej warstwy wierzchniej. Są to zazwyczaj pomiary punktowe stosowane na odcinkach dróg lub pomiary ciągłe realizowane przez koła pomia- rowe toczące się po nawierzchni drogowej, rejestrują- ce charakterystyki powierzchni geometrycznej warstwy wierzchniej [4]. Do pomiarów ciągłych są stosowane profilografy: laserowy, który rejestruje stan powierzch- ni geometrycznej warstwy wierzchniej, i ultradźwięko- wy, który rejestruje rzędne profilu poprzecznego na- wierzchni. etoda badań Jednostronny dostęp do zewnętrznej powierzchni warstwy wymagał zastosowania metody echa. Metoda zwana powierzchniową może służyć do wyznaczania charakterystyk propagacji podłużnej fali ultradźwię- kowej, którymi są: prędkość podłużnej fali ultradźwię- kowej oraz współczynnik zmienności prędkości fali. Warstwa wierzchnia wykonana z betonu asfaltowego o grubości ok. 0,05 m może być traktowana jako płyta cienka. Dla takiej płyty, w której długość fali jest więk- sza od grubości płyty, pierwszą falą która dotrze do gło- wicy odbiorczej, będzie fala podłużna. Rejestrując czas propagacji fali przy założeniu stałej odległości między głowicami ultradźwiękowymi, można wyznaczyć cha- rakterystyki propagacji podłużnej fali ultradźwiękowej. Zastosowana częstotliwość przetworników 40 kHz za- pewnia emisję fali o długości większej niż grubość war- stwy wierzchniej. dcinek do wiadcza ny Odcinek doświadczalny wyznaczono na nowo wy- budowanej, dwujezdniowej ulicy Serbskiej w Poznaniu. Ulicę oddano do eksploatacji w listopadzie 1984 r. na każdej jezdni o trzech pasach ruchu w odległości co 30 m wyznaczono po 3 przekroje pomiarowe. Pola po- miarowe o wymiarach 3,0x0,3 m wyznaczono w miej- scach najczęściej występujących obciążeń oraz tam, gdzie obciążenia występują sporadycznie (oś pasa ruchu) (rys. 3). na każdym polu pomiarowym rejestro- wano 6 czasów propagacji podłużnej fali ultradźwięko- wej, stosując stałą odległość między przetwornikami ultradźwiękowymi. Znając czas propagacji podłużnej fali ultradźwiękowej oraz drogę propagacji fali, wyzna- czano rozkład charakterystyk propagacji podłużnej fali ultradźwiękowej. Obliczenia wykonano z uwzględnie- niem wartości wymienionych charakterystyk dla 14 terminów, od 413 do 2132 dnia trwania eksperymentu. 164 Przegląd sPawalnictwa 12/2013 W każdym terminie wykonano pomiary na 54 polach, wyznaczając charakterystyki propagacji podłużnej fali ultradźwiękowej [4÷6]. Przykładowe wyniki charaktery- styk propagacji podłużnej fali ultradźwiękowej pokaza- no w publikacji [6]. Rys. 3. Rozmieszczenie przekrojów pomiarowych na drogowym od- cinku doświadczalnym ig. 3. Arrangement of measuring sections on the road section of the experimental bserwacje i badania standardowe na odcinku doświadczalnym oprócz badań ultra- dźwiękowych rejestrowano obciążenie ruchem dro- gowym na poszczególnych pasach ruchu. Uzyskane wyniki pomiarów ruchu drogowego dały podstawy do określenia wielkości ruchu dobowego. na podstawie danych o wielkości średniorocznego ruchu dobowego i informacji o rozkładzie wielkości ruchu występujące- go w ciągu roku wyznaczono wielkość ruchu miesięcz- nego oraz rocznego dla poszczególnych pasów ruchu w pojazdach porównawczych (pp). Drugim oddziaływaniem zewnętrznym możliwym do zarejestrowania były dane meteorologiczne związane ze średnią miesięczną temperaturą powietrza, opa- dami atmosferycznymi, nasłonecznieniem oraz liczbą przejść temperatury powietrza przez punkt 0˚C. Charakterystyki propagacji: – c'L – prędkość propagacji podłużnej fali ultradźwię- kowej, – vc'L– współczynnik zmienności prędkości podłużnej fali ultradźwiękowej. skaźniki symptom w stan warstwy wierzchniej Rys. 4. Model opisowy warstwy wierzchniej oraz schemat oddziaływań zewnętrznych i wskaźników symptomów stanu ig. 4. The descriptive model of the surface layer and the scheme of outside influences and indicators of symptoms of the state Założony program standardowych badań na- wierzchni drogowej przewidywał wykonanie pomiarów równości planografem (rp), równości podłużnej klasy- fikatorem bump integrator (bi), równości poprzecznej metodą niwelacji precyzyjnej (ra) oraz współczynnika tarcia podłużnego (zn). Analizując model warstwy wierzchniej pod wpływem oddziaływań zewnętrznych (ruch drogowy i dane mete- orologiczne), opisano zmiany zachodzące w warstwie wierzchniej za pomocą charakterystyk ultradźwięko- wych. Wykazano związki zarejestrowanych oddziały- wań zewnętrznych z charakterystykami propagacji po- dłużnej fali ultradźwiękowej. Wskazano również na skorelowanie charakterystyk propagacji podłużnej fali ultradźwiękowej ze wskaź- nikami symptomów stanu warstwy wierzchniej [6, 7]. Wykazano, że stosowane dotychczas standardowe metody badań opisane za pomocą wskaźników symp- tomów stanu warstwy wierzchniej jedynie w cząstkowy sposób opisują zmiany zachodzące na powierzchni warstwy wierzchniej. Zaproponowane charakterystyki ultradźwiękowe ujmują syntetycznie całość zjawisk za- chodzących w strefie warstwy wierzchniej (rys. 4). Wykazano zależności między charakterystykami propagacji podłużnej fali ultradźwiękowej a wybranymi wskaźnikami symptomów stanu warstwy wierzchniej. Wykorzystując analizę regresji wielokrotnej, wyzna- czono korelacje między charakterystykami propagacji podłużnej fali ultradźwiękowej a obserwowanymi wskaźnikami symptomów warstwy wierzchniej (ra, rp, bi, zn). Wyniki regresji wielokrotnej wskazują na skorelo- wanie charakterystyk propagacji podłużnej fali ultradź- więkowej ze wskaźnikami symptomów stanu warstwy wierzchniej. Prędkość podłużnej fali ultradźwiękowej w ponad 60% terminów pomiarów może być wyjaśnia- na za pomocą wskaźnika symptomu warstwy wierzch- niej „bi”. Współczynnik zmienności prędkości fali może być natomiast wyjaśniany za pomocą czterech wskaź- ników symptomów warstwy wierzchniej ze szczegól- nym uwzględnieniem wskaźnika bi [6÷8]. 165Przegląd sPawalnictwa 12/2013 Pro ograf tradźwi kowy t S Wykonanie punktowych badań nawierzchni po- twierdziło przydatność stosowania metody ultradź- więkowej do diagnozy strefy warstwy wierzchniej nawierzchni asfaltowej, czyli do badań pierwotnych uwzględniających zmiany w strefie warstwy wierzch- niej. Dalsze prace miały polegać na zaprojektowaniu i wykonaniu urządzenia do pomiarów ciągłych na na- wierzchni asfaltowej. Stało się jednak inaczej. Zaku- piony we Francji (LCPC) profilograf ultradźwiękowy TUS – Transversoprofilomètre à UltraSons był przy- datny wyłącznie do wyznaczania profili nierówności nawierzchni jezdni, a nie do rejestrowania zmian za- chodzących w strefie warstwie wierzchniej. Rys. 5. Profilograf ultradźwiękowy TUS do pomiaru nierówności poprzecznej [9] ig. 5. TUS profilograph ultrasonic measurement of the crosswise inequality [9] Profilograf ultradźwiękowy TUS (w postaci belki) montuje się na czas pomiaru z przodu pojazdu samo- chodowego. Pomiary nierówności poprzecznej wykonuje się przy prędkości jazdy samochodu 50 km/h, ale sto- sownie do panujących warunków ruchu i bez istotne- go wpływu na wyniki pomiaru można ją zmieniać od 0 do 110 km/h. W czasie wykonywania pomiarów na- wierzchnia jest automatycznie próbkowana na szero- kości 2,4 m przez trzynaście równomiernie rozmiesz- czonych czujników ultradźwiękowych z krokiem co ok. 1,25 m. W zbiorze pomiarowym są rejestrowane dla każdego czujnika rzędne profilu nawierzchni z dokład- nością 0,1 mm. W wyniku ich przetworzenia otrzymuje się dla kolejnych przekrojów pomiarowych nawierzchni jezdni na pasie ruchu zbiór głębokości kolein h. Profilograf TUS zawiera dystansomierz, który po- zwala mierzyć odległości pomiędzy wybranymi przez operatora zdarzeniami o określonych współrzędnych drogi. Te dane są na bieżąco zapisywane w zbiorze po- miarowym i podczas przetwarzania służą do zlokalizo- wania zarejestrowanych na drodze profili nierówności nawierzchni jezdni. Dla potrzeb sieci dróg krajowych zbiory pomiarowe z głębokościami kolein h są przetwa- rzane według standardowej procedury na miarodajne głębokości kolein Hm, jako jednostkowe oceny, które zapisuje się w zbiorze tekstowym zgodnie z formatem SOSn [9]. Zatem zakupiono urządzenie rejestrujące zmiany wtórne, czyli zmiany geometryczne powierzchni warstwy wierzchniej, niwecząc wszystkie moje dotychczasowe osiągnięcia związane z rejestrowaniem zmian pierwot- nych zachodzących w strefie warstwy wierzchniej. Pods mowanie W pracy wykazano możliwości zastosowania meto- dy ultradźwiękowej do opisu stanu warstwy wierzch- niej oraz obserwacji zmian stanu zachodzących pod wpływem oddziaływań zewnętrznych. Zapropono- wano nowy sposób opisu stanu warstwy wierzchniej za pomocą charakterystyk propagacji podłużnej fali ultradźwiękowej. Wykazano związki oddziaływań ze- wnętrznych z charakterystykami propagacji podłużnej fali ultradźwiękowej. Wskazano również na skorelo- wanie charakterystyk propagacji podłużnej fali ultra- dźwiękowej ze wskaźnikami symptomów stanu war- stwy wierzchniej. Stwierdzenie zależności między charaktery- stykami propagacji podłużnej fali ultradźwiękowej a wskaźnikami symptomów stanu warstwy wierzch- niej wskazuje na gromadzenie przez charakterystyki propagacji podobnego zasobu informacji każdego ze wskaźników symptomów stanu warstwy wierzchniej. Wynika z tego wniosek, że stosowane dotychczas standardowe metody badań w cząstkowy sposób opisują zmiany zachodzące na powierzchni warstwy wierzchniej. natomiast zaproponowane charaktery- styki propagacji podłużnej fali ultradźwiękowej ujmują syntetycznie całość zjawisk zachodzących w strefie warstwy wierzchniej [10, 11]. Przedstawione w referacie metody badań na- wierzchni drogowych dotyczą pomiarów punktowych. Aby zrealizować zadania na całej sieci drogowej, trzeba dysponować urządzeniami pomiarowymi do badań ciągłych. Zakupiony we Francji profilograf ul- tradźwiękowy TUS był przydatny wyłącznie do wy- znaczania profili nierówności nawierzchni jezdni, a nie do rejestrowania zmian zachodzących w strefie war- stwy wierzchniej. Potrzebne jest zatem urządzenie ultradźwiękowe do badań ciągłych nawierzchni dro- gowych, rejestrujące zmiany pierwotne zachodzące w strefie warstwy wierzchniej. 166 Przegląd sPawalnictwa 12/2013 Literat ra 1. Sztukiewicz R.: Diagnostyka warstwy wierzchniej podatnej na- wierzchni drogowej, Drogownictwo, 1991, nr 7-8, s.113-115. 2. Sztukiewicz R.: Metoda ultradźwiękowa badania betonu asfal- towego, część I - Badania próbek, Drogownictwo, nr 3, 1987, s.65-68. 3. Sztukiewicz R.: Metody ultradźwiękowe badania betonu asfal- towego, część II - Badania modelu nawierzchni, Drogownic- two, nr 4-5, 1987, s.93-95. 4. Sztukiewicz R.: Metoda ultradźwiękowa badania betonu asfal- towego, część III - Badania nawierzchni, Drogownictwo, nr 7, 1987, s.146-150. 5. Sztukiewicz R.: Application of Ultrasonic Methods in Asphalt Concrete Testing, Ultrasonics, vol.29, 1991,nr 1, s.5-12. 6. Sztukiewicz R.: Ultradźwiękowy opis i analiza stanu warstwy wierzchniej nawierzchni drogowej z betonu asfaltowego, Roz- prawy nr 270, Wyd. Polit. Pozn., Poznań, 1992, s.162. 7. Sztukiewicz R.: Testing Asphaltic Concrete with Ultrasonic Methods, 13th World Conference on non-Destructive Testing, Elsevier,vol.2, Sao Paulo, 1992, s.1107-1111 8. Sztukiewicz R.: Metoda ultradźwiękowa w ocenie stanu dróg, XXII Krajowa Konferencja Badań nieniszczących, Szczyrk, 1993, s.107-110. 9. Transversoprofilomètre à UltraSons (TUS), LCPC Francja, Profilograf ultradźwiękowy, Opracowanie DRO-KOnSULT Sp. z o.o. 10. Sztukiewicz R.: Ultrasonic Characteristics in the Description of the Surface Layer of a Flexible Pavement, Archives of Civil Engineering, vol. XLII, 1996, 1, s.105-124. 11. Sztukiewicz R.: Wykorzystanie charakterystyk ultradźwięko- wych do długotrwałych obserwacji nawierzchni z betonu as- faltowego, 25 Krajowa Konferencja Badań nieniszczących, Szczyrk 1996, s.131-136. Książka „Stal dupleks w konstrukcjach spawa- nych” stanowi poprawioną, zmienioną i znacznie rozszerzoną kontynuację książki nowacki J., Stal dupleks i jej spawalność, WnT, Warszawa, 2009 oraz monografii nowacki J., Ferritic-austenitic ste- el and its weldability in large size constructions, Journ. of Achievements in Materials and Manu- facturing Engineering, vol. 32, issue 32, February 2009, str. 115–141. W książce przedstawiono genezę i rozwój sta- li odpornych na korozję, metody wytwarzania, mikrostrukturę, właściwości, zastosowania oraz metalurgiczne podstawy spawalności stali auste- nityczno–ferrytycznej. Prezentowane w książce przykłady wdrożonych w przemyśle okrętowym konstrukcji spawanej stali austenityczno–ferrytycznej oraz wysokoga- barytowych zbiorników charakteryzują złożoność problematyki jej zastosowań. W książce przedstawiono wiele oryginalnych mi- krostruktur złączy spawanych stali dupleks stano- wiących wprowadzenie do analizy ich właściwości. Książka ma charakter monografii i powstała na podstawie doświadczeń w obszarze badań, wdrożeń przemysłowych i kształcenia inżynierów oraz kadr naukowych. Doświadczenia te obej- mują realizację licznych projektów badawczych i celowych, publikacji i ekspertyz, oraz prac doktor- skich, dyplomowych inżynierskich i magisterskich. Książka jest przeznaczona dla studentów kierunków: inżynieria materiałowa, mechanika i budowa maszyn oraz metalurgia jak również in- żynierów mechaników zainteresowanych nowo- czesnymi tworzywami konstrukcyjnymi i technolo- giami materiałowymi. dr inż. Lechosław Tuz AGH Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie Stal dupleks w konstrukcjach spawanych Jerzy Nowacki Wydawnictwo: WnT Warszawa 2013 Strony: 230 ISBn 978-83-7926-028-7