201312_PSpaw_cz3 183Przegląd sPawalnictwa 12/2013 Bernard Wichtowski Romuald Hałas Stan techniczny stalowego zbiornika o pojemności 570 m3 w świetle badań nieniszczących condition of steel tank capacity 570 m3  in the light of non-destructive testing r hab. inż. Bernard ichtowski, prof. t – Projekto- wanie i Ekspertyzy, mgr inż. Rom a d ałas – ITA Tele- com Polska. abstract Studies are needed and necessary for analyzing the tech- nical condition of the structure operated for a long time. Discussed in this paper non-destructive testing of steel and reinforced concrete storage of the tank sulfuric acid al- lowed: – estimate the actual properties of materials and their de- gree of degradation and corrosion, – determine safe serviceability limit states design, – explain the reasons for increased corrosion of tank shell, – take optimal restitution base of pillar supporting the bot- tom of the tank. Streszczenie Badania są konieczne przy analizowaniu stanu tech- nicznego konstrukcji eksploatowanej przez czas dłuższy. Omówione w artykule badania nieniszczące in situ, ele- mentów stalowych i żelbetowych zbiornika magazynują- cego kwas siarkowy pozwoliły: – oszacować aktualne właściwości materiałów oraz ich stopień degradacji i korozji, – określić stan graniczny bezpiecznej użytkowalności konstrukcji, – wyjaśnić przyczyny wzmożonej korozji płaszcza zbior- nika cylindrycznego, – przyjąć optymalny sposób restytucji podstawy słupa podpierającego dno zbiornika. st p Zgodnie z podstawami projektowania określonymi w Pn-En1990 [1]: Konstrukcję należy zaprojektować tak, aby jej: nośność, użytkowalność i trwałość była należyta. W artykule przedstawiono ocenę stanu tech- nicznego zbiornika stalowego bezciśnieniowego o po- jemności V = 570 m3 z przeznaczeniem do magazyno- wania kwasu siarkowego, który wybudowany został w 1973 r. Zbiornik zbudowano na stalowym ruszcie no- śnym usytuowanym na fundamencie żelbetowym, wy- konanym przez niemców prawdopodobnie w okresie rozbudowy zakładu w latach 30. ubiegłego wieku. Podczas okresowych przeglądów konstrukcji in- spektor UDT wstrzymał jego eksploatację z uwagi na: „utratę wytrzymałości betonu fundamentu stalowej podpory centralnej dna zbiornika”. Fakt, że użytkow- nik posiadał jedynie szczątkowe dane konstrukcyjne zbiornika, spowodował, że przeprowadzona eksper- tyza techniczna wymagała wykonania całościowej in- wentaryzacji obiektu oraz oceny stanu technicznego elementów nośnych. Konstr kcja obiekt Aktualny widok obiektu przedstawiono na rysunku 1, a jego dane konstrukcyjne na rysunkach 2÷4. Cy- lindryczny zbiornik stalowy o pojemności V = 570 m3 został wykonany ze stali St2S w 1973 r. Płaszcz zbiornika, o średnicy Dz = 9,0 m, jest wykonany z czte- rech pierścieni o wysokości po 2,25 m każdy. Całko- wita wysokość płaszcza wynosi 9,0 m. Wyjściowo 184 Przegląd sPawalnictwa 12/2013 wszystkie blachy płaszcza zaprojektowano o grubości 16 mm, połączonych między sobą dwustronnymi spo- inami czołowymi. W 2004 r. założono nową stożkową konstrukcję dachową zbiornika i na niej pomost robo- czy. Pokrycie dachu wykonano z 19 stożkowych od- cinków blachy o grubości 12 mm opierających się na promieniście usytuowanych belkach dwuteowych. Dno zbiornika o średnicy Dd = 9,05 m i grubości blachy t = 18 mm położone jest na ruszcie z dwuteowników pro- mieniście usytuowanych po obwodzie oraz prostopadle w części środkowej (rys. 2). Ruszt wsporczy wykonano z belek dwuteowych od 300 do 360 mm oraz obwodowych I220 i C100 mm (rys. 5 i 6). W części środkowej zbiornika ruszt ma pro- Rys. 1. Widok ogólny zbiornika ig. 1. General view of the tank Rys. 2. Rzut konstrukcji wsporczej zbiornika ig. 2. Horizontal projection of tank’s cantilevered construction stopadle usytuowane belki dwuteowe 220 w rozstawie 0,5 m. Ruszt ten opiera się na: pierścieniowym, koło- wym fundamencie żelbetowym o średnicy wewnętrznej Dw = 5,5 m i grubości ścianki 0,5 m, oraz w części środ- kowej zbiornika na 9 słupach stalowych. Słupy te, w rozstawie 1 m, wykonane są z dwóch C160 zespawanych półkami. W części głowicowej mają one płytki podporowe o t = 10 mm w liczbie od 1 do 4 sztuk, a dołem opierają się na kwadratowej pły- cie podstawy o boku 340 mm i grubości 4 mm. Słupy przyspawane są do tej płyty obwodowo spoinami pa- chwinowymi o a = 3 mm. Osiem słupów zewnętrznych, w części przyfundamentowej, połączonych jest obwo- dowo przyspawanym C160 mm, natomiast słup środ- kowy nr 5 jest „niezespolony” i samodzielnie przenosi obciążenie (rys. 7). Fundament żelbetowy przedstawiony na rysunkach 3 i 4 składa się z a) kołowej płyty o średnicy Df = 12,10 m i grubości tf = 0,40 m, oraz b) cylindrycznej ściany wsporczej o Dw = 5,50 m oraz ts = 0,50 m i wysokości Hs =3,06 m. Aktualny stan techniczny fundamentu ocenia się jako bardzo dobry. nie stwierdzono żadnych pęknięć ani też zarysowań betonu. Badania e ement w zbiornika r bo b ach zbiornika W przygotowanych punktach, po stronie zewnętrz- nej zbiornika, mierzono grubość blach: dna, płaszcza i pokrycia. Pomiary wykonano za pomocą grubo- ściomierza ultradźwiękowego SOnO M410 produkcji Metison Polska. Zmierzone zakresy grubości blachy w danym punkcie, wartość grubości średniej i szyb- kość korozji liniowej podano w tablicy I. Stwierdzono nieznaczny stopień skorodowania mierzonych blach. Maksymalny ubytek grubości blachy dna zbiornika wynosi 3,0 mm (16,7%), blachy górnego pierścienia płaszcza 3,8 mm (23,8%), a blachy pokrycia 0,3 mm (2,5%). Oznacza to maksymalną szybkość rocznej korozji blach mierzonych elementów zbiornika, odpo- wiednio: 0,075; 0,095 i 0,033 mm/rok. Dwie pierwsze wartości szybkości korozji są ok. 4÷5 razy większe od stwierdzonej szybkości korozji liniowej w zbiornikach omówionych w [2, 3]. na uwagę zasługuje fakt wzrastającej korozji płasz- cza wraz ze wzrostem jego wysokości. Średnia szyb- kość korozji pierścienia dolnego jest 1,61 razy mniej- sza od szybkości korozji pierścienia górnego. Jest to wynik „korozji na linii cieczy” [2, 4], zgodnie z rysun- kiem 8. W tym przypadku powstają ogniwa galwaniczne w warunkach niejednakowego napowietrzania. Czę- ści płaszcza otoczone kwasem o dużym stężeniu tle- nu stanowią katody, a te niższe stykające się z roz- tworem o mniejszym stężeniu tlenu–anody. 185Przegląd sPawalnictwa 12/2013 Rys. 3. Przekrój pionowy w płaszczyźnie A-A ig. 3. Vertical projection in the A-A plane Rys. 4. Rzut przyziemia (1÷4 punkty pom. betonu) ig. 4. Horizontal projection tank’s ground floor (1÷4 concrete me- asurements points) Rys. 5. Zewnętrzny krawędziowy odcinek rusztu podzbiornikowego ig. 5. Outer edge section of the grate under tank Para elektrod tworzy ogniwo korozyjne. Zniszcze- niu korozyjnemu ulegają fragmenty płaszcza, do któ- rych silnie korozyjny tlen atmosferyczny rozpuszczony w elektrolicie ma utrudniony dostęp. Oznacza to, że korozji ulega płaszcz zbiornika w stanie zanurzenia tuż poniżej poziomu kwasu. Tworzy się efektywna po- wierzchnia katodowa pod spowodowanym napięciem powierzchniowym meniskiem kwasu, przez który tlen ma krótszą drogę dyfuzji do metalicznej katody. 186 Przegląd sPawalnictwa 12/2013 Element nr punktu pomiarowego Lokalizacja i wysokość od dna m Grubość t, mm Szybkość korozji mm/rokpomierzona średnia projektowana i rok budowy 1 2 3 4 5 6 7 Dno 1 2 3 4 n (rys. 2 i 4) W S E 16,3÷17,1 16,2÷17,1 14,8÷5,3 16,5÷17,0 16,7 16,6 15,0 16,7 18,0 (1973) 0,033 0,035 0,075 0,033 Płaszcz 1 – I pierścień 2 – I dolny 3 – II pierścień 4 – II pierścień 5 – III pierścień 6 – III pierścień 7 – IV pierścień 8 – IV górny 0,5 2,0 2,5 4,0 5,0 6,5 7,5 8,5 13,7÷14,0 13,5÷13,7 13,2÷13,5 13,1÷13,4 12,4÷13,2 12,7÷13,0 12,3÷12,6 11,7÷12,6 13,8 13,6 13,3 13,3 12,8 12,8 12,4 12,2 16,0 (1973) 0,055 0,060 0,068 0,068 0,080 0,080 0,090 0,095 Pokrycie 1 2 3 4 n (rys. 2 i 4) W S E 11,6÷11,8 11,8÷12,1 11,7÷11,9 11,7÷11,9 11,7 11,9 11,8 11,8 12,0 (2004) 0,033 0,011 0,022 0,022 tab ica I. Pomierzone grubości blach zbiornika i ich korozja tab e I. Measured sheet metal thickness and corrosion of the tank Rys. 6. Konstrukcja środkowej części rusztu podzbiornikowego ig. 6. Structure median section of the grate under tank Rys. 7. Stopa podporowa słupa środkowego nr 5 (por. rys. 2 i 3) ig. 7. Base of foundation middle pillar’s no. 5 (see Fig. 2 i 3) r bo rodnik w sł p w podpierających dno zbiornika Konstrukcję 9 słupów podporowych centralnej strefy dna zbiornika (por. rys. 3, 4 i 6) omówiono w pkt. 2. Słupy te wykonano z dwóch ceowników 160 tworzą- cych przekrój zamknięty, przez zespawanie ich półek przerywanymi spoinami czołowymi. W celu oceny stop- nia skorodowania ich powierzchni od środka, pomie- rzono grubość środników wszystkich ceowników usy- tuowanych od strony północnej, tj. od strony osi słupów 1-4-7 wg rys. 4, a wyniki tych pomiarów zamieszczono w tablicy II. Zmierzone zakresy grubości środników ce- owników słupów podano w kol. 2. Stwierdzono znaczne zróżnicowanie grubości w stosunku do grubości norma- tywnej t = 7,5 mm (kol. 4). Odchyłki te wynoszą dla 8 słu- pów od +0,4 do -0,7 mm, a jedynie dla słupa nr 7 odchyłka ta wynosi –1,0 mm. Procentowe wartości tych odchyłek wynoszą dla 8 słupów od +5,3 do –9,3%, a dla słupa nr 7 –13,3%. Dla tego słupa odchyłka grubości prze- kracza wartość tolerancji walcowniczej +/–10%. nie występuje korozja powierzchni wewnętrznej słupów podporowych środkowej strefy zbiornika. Sk erometryczne pomiary wytrzymało ci beton f ndament Sklerometryczne pomiary wytrzymałości żelbeto- wych fundamentów zbiornika, tj. cylindrycznej ściany o Dw = 5,50 m, grubości ts = 0,50 m i wysokości Hs = 3,06 m oraz kołowej płyty poziomej o średnicy Df = 12,10 m, wykonano za pomocą młotka Schmidta – Hammera typu n, produkcji szwajcarskiej firmy SWISS PAT. Pomiary przeprowadzono w czterech punktach usytuowanych zgodnie z rysunkiem 4. 187Przegląd sPawalnictwa 12/2013 tab ica II. Grubość środników słupów podporowych tab e II. Thickness of webs pillars supporting nr słupa (rys. 4) Zakres grubości mm Grubość średnia, mm Odchyłka nr słupa (rys. 4) Zakres grubości mm Grubość średnia, mm Odchyłka od 7,5 mm % od 7,5 mm % 1 2 3 4 5 1 2 3 4 5 1 2 3 4 5 6,7÷6,8 7,6÷7,9 7,3÷7,4 7,8÷7,9 7,3÷7,4 6,8 7,7 7,3 7,8 7,3 – 0,7 0,2 – 0,2 0,3 – 0,2 9,3 2,7 2,7 4,0 2,7 6 7 8 9 6,8÷7,0 6,4÷6,6 7,8÷8,0 7,7÷8,0 6,9 6,5 7,9 7,8 –0,6 –1,0 0,4 0,3 8,0 13,3 5,3 4,0 tab ica III. Pomierzone ƒc betonu fundamentów tab e III. Measured compression strength of foundations concrete Zakres pomierzonych 20 wartości Li w poszczegól- nych punktach podano w tablicy III. Wartości obliczonej wytrzymałości na ściskanie betonu ƒcm w poszczegól- nych punktach pomiarowych, według komputerowej obróbki statycznej pomiarów zgodnie z instrukcją ITB nr 194/98, zawarto w kolumnach 7 i 8 tablicy III. Przyjmując minimalną wartość wytrzymałości śred- niej betonu na ściskanie w jednoosiowym stanie naprę- żenia ƒcm z kol. 7, klasę betonu oszacowano wg Pn-B- 03264 [5] po określeniu: – wytrzymałości charakterystycznej betonu na ściskanie ƒck = ƒcm – 8 = 20 – 8 = 12 MPa, – wytrzymałości obliczeniowej betonu na ściskanie ƒctd = ƒck / γc = 12/1,5 = 8,0 MPa, – wytrzymałości obliczeniowej na rozciąganie ƒctd = 0,73 MPa. Tak oszacowana klasa betonu to B15. Imperfekcje konstr kcyjne i eksp oatacyjne sł pa nr 5 oraz jego restyt cja W trakcie przeglądu technicznego grupy 9 słupów podpierających środkową część dna zbiornika stwier- dzono poniższe błędy projektowe i wykonawcze oraz usterki eksploatacyjne w konstrukcji stopy podstawy słupa środkowego nr 5 (por. rys. 4 i 7): a) brak spoiny pachwinowej o długości 160 mm łączą- cej środnik ceownika od strony południowej z pozio- mą blachą podstawy o grubości t = 4,0 mm, b) podlewka założona tylko po krawędziach blachy podstawy i stąd jej nieckowe wygięcie nad podlewką krawędziową o 2÷3 mm, c) całkowity brak pakietów podkładek stalowych pod stopą. Imperfekcje te świadczą, że podporę wykonano niezgodnie z normatywnymi wymaganiami technicz- nymi i warunkami wykonania [6, 7]. Według autorów, głównym jednak czynnikiem zaistniałych odkształceń blachy podstawy jest jej niewystarczająca grubość t = 4,0 mm. Potwierdzeniem tego wniosku są wyniki obliczeń wytrzymałościowych. naprężenia w trzo- nie słupa od ściskania z wyboczeniem бs = 58 MPa, w spoinach pachwinowych τ = 139 MPa, a w blasze pod- stawy бb = 797 MPa, której obliczone ugięcie krawędzi s = 3,5 mm. Oznacza to, że jedynie w blasze podstawy obliczone naprężenia przekraczają wytrzymałość do- puszczalną ƒd = 195 MPa aż 4,1 raza. Autorzy ekspertyzy zaprojektowali restytucję podpo- ry słupa nr 5 przez założenie dwustronnych, krzyżowo usytuowanych ceowników 160 (rys. 9). nowo zało- żone ceowniki łączą słup środkowy 5 ze słupami 2÷8 oraz 5÷6. Są one spawane spoinami pachwinowymi z wszystkimi stykającymi się elementami słupów i ich blachami stopowymi oraz ceownikami obwodowymi. Rys. 8. Korozja wywołana powstaniem ogniwa niejednakowego na- powietrzenia ig. 8. Corrosion caused by the creation of unifom aeration cells Punkt pomiaru Lokalizacja (rys. 4) Zakres pomiaru Li Pomiar średni L Odchyłka standard. Współczynnik zmienności % Wytrzymałość na ściskanie, ƒcm, MPa średnie min 1 2 3 4 5 6 7 8 1 2 3 4 parapet okna ściana (wej- ście) posadzka posadzka 36-39 37-40 44-50 38-43 37,6 38,3 46,5 41,2 0,68 0,73 1,47 1,47 1,8 1,9 3,2 3,6 20,0 21,0 34,7 25,5 15,6 16,2 23,3 15,1 188 Przegląd sPawalnictwa 12/2013 Rys. 9. Konstrukcja wzmacniająca centralne słupy wsporcze ig. 9. Strengthening structure of central pillars supporting b iczenia e ement w obiekt metodą S Obliczenia statyczno-wytrzymałościowe elemen- tów nośnych obiektu zbiornika na kwas siarkowy (ρc = 18,5 kn/m 3), metodą elementów skończonych przeprowadzono komputerowo, wykorzystując pro- gram RM-Win 3D. Obliczone procentowe maksymalne wykorzystanie nośności zasadniczych elementów kon- strukcyjnych wynosi: – nośność płaszcza zbiornika obligowana nośnością czołowej spoiny pionowej –39,4%, – blacha dna zbiornika tmin = 18 mm ze stali St2S – 66,0%, – dwuteowe belki poziome Pn300 rusztu nośnego ze stali St37.12 (rys. 2) – 53,6%, – trzon słupa podporowego z 2CPn160 ze stali St3S – 29,8%, – żelbetowy fundament cylindryczny z betonu B15 – 22,6%. Pods mowanie Przeprowadzone badania nieniszczące obiektu zbiornika pozwoliły oszacować aktualny stan tech- niczny konstrukcji stalowej i żelbetowej. Stwierdzo- ne imperfekcje stopy słupa podporowego nr 5 wy- magały jej wzmocnienia w sposób przedstawiony w referacie. Aktualny stan techniczny konstrukcji jest zadowalający, maksymalne wykorzystanie nośności w konstrukcji stalowej wynosi ok. 70%, a w konstruk- cji żelbetowej jedynie 25%. Szybkość korozji blach płaszcza zbiornika na kwas siarkowy jest ok. 4÷5 razy większa od korozji stwierdzonej w zbiornikach na wodę i paliwa płyn- ne, a korozji blach dna około dwukrotnie większa. Jednocześnie szybkość korozji pierścieni górnych płaszcza zbiornika jest o 50% większa od szybko- ści korozji pierścieni dolnych. Świadczy to o zwięk- szonej korozji wżerowej na linii kwasowej (granica faz kwas – powietrze) w wyniku stężonego ogniwa tlenowego. W wypadku projektowania zbiorników o podob- nych warunkach eksploatacyjnych, celowe wydaje się przyjmowanie zwiększonej o 30÷40% grubości blach pierścienia na poziomie lustra kwasu w porów- naniu z grubością blach pierścieni pozostałych. Jedynie badania konstrukcji in situ z całym zakre- sem uwarunkowań wykonawczych i eksploatacyj- nych pozwalają dokładnie ocenić jej aktualny stan techniczny. Literat ra [1] Pn-En 1990:2004 Eurokod - Podstawy projektowania konstrukcji. [2] Wichtowski B.: Uszkodzenia korozyjne zbiornika wieżowego na wodę; „Ochrona przed Korozją” nr 5/1997. [3] Wichtowski B., Ziółko J.: Trwałość eksploatacyjna podziem- nych zbiorników stalowo-żelbetowych na paliwa płynne; „Kon- strukcje Stalowe” nr 13/1996. [4] Wranglen G.: Podstawy korozji i ochrony metali; WnT Warszawa, 1985. [5] Pn-B-03264:1999 Konstrukcje betonowe, żelbetowe i sprężo- ne – Obliczenia statyczne. [6] Pn-B-03215:1998 Konstrukcje stalowe – Połączenia z funda- mentami – Projektowanie i wykonanie. [7] Pn-B-06200:2002 Konstrukcje stalowe budowlane – Warunki wykonania i odbioru.