201312_PSpaw_cz3 206 Przegląd sPawalnictwa 12/2013 Anna Wróbel–Knysak Kamila Sołtys Ocena jakości i stopnia zużycia rur kotłowych na podstawie obserwacji mikrostruktury metodą replik Quality evaluation and wear degree of boiler   pipes based on the microstructure observation   using replica method r inż. anna r be –Knysak, mgr inż. Kami a Sołtys – Gamma–Montex, Częstochowa. abstract The article presents the result of the microstructure researches by nondestructive replica method of steel (16Mo3) on boiler pipes after long-term operation. The aim of the performed research was to analyze the pos- sible changes in the microstructure – quality evaluation and steel boiler pipes wear degree. The research was performed on replicas taken from the etched surface of steel in two different places of pipeline (sample 1: lower thermal stresses and sample 2: higher thermal stresses). The research was carried out using an optical microscope Optatech The process of examination has shown a small change in the microstructure of steel which slightly differs from the microstructure of steel in the initial state. The effect of exploitation of pipes was visualized only by precipitates of carbide inside and on the grain boundaries of ferrite. Streszczenie W opracowaniu przedstawiono wyniki badań mikro- struktury nieniszczącą metodą replik stali 16Mo3 rur ko- tłowych po długotrwałej eksploatacji. Celem badań była analiza ewentualnych zmian w mikrostrukturze – ocena jakości i stopnia zużycia stali rur kotłowych. Repliki na po- wierzchni wytrawionej stali zostały odwzorowane w dwóch różnych miejscach rurociągu (próbka 1 – niższe napręże- nia termiczne, próbka 2 – wyższe naprężenia termiczne). Badania wykonano przy użyciu mikroskopu świetlnego Optatech. na podstawie badań stwierdzono niewielkie zmiany w mikrostrukturze stali, nieodbiegające od mikrostruktury w stanie wyjściowym. Efekt eksploatacji rur został uwidocz- niony jedynie wydzieleniami węglików wewnątrz i na gra- nicach ziaren ferrytu. st p W sektorze energetycznym badania mikrostruktural- ne są wciąż jedną z najważniejszych metod oceny ja- kości materiałów po eksploatacji. Zmiany w strukturze ,mogące powstawać podczas eksploatacji elementów np. pod wpływem temperatury, zmuszają do czasowej kontroli stanu ich struktury. Ze względu na to, że trwa- łość wg parametrów rzeczywistych elementów sektora energetycznego może znacząco przewyższać trwałość nominalną (w Polsce w wielu przypadkach te elementy przekroczyły obliczeniowy czas pracy), konieczne jest kontrolne wyznaczanie ich rzeczywistej trwałości i oce- na możliwości dalszej eksploatacji. Szacowanie stop- nia zużycia materiałów wykorzystywanych do budowy konstrukcji m.in. w przemyśle energetycznym najczę- ściej odbywa się przy wykorzystaniu metod nieniszczą- cych przez ocenę: wizualną (endoskopowo), grubości (ubytku materiału), odkształcenia, twardości. Z uwagi na konieczność stosowania głównie metod nieniszczą- cych, oceny mikrostruktury dokonuje się metodą replik, pozwalającą oszacować stopień zużycia z bardzo dużą 207Przegląd sPawalnictwa 12/2013 wiarygodnością (40÷70% w zależności od jakości spo- rządzonej repliki). Metoda replik polega na odwzorowaniu struktury materiału z wytrawionej powierzchni badanego ele- mentu na folii celulozowej (stanowiącej negatyw reliefu powierzchni), którą poddaje się obserwacjom mikro- skopowym w warunkach laboratoryjnych [1÷5]. ateriał badawczy Materiał badawczy stanowiły elementy rurociągów energetycznych (Ø219,1x10,0 mm) z kotła OR (temp. 450oC, ciśnienie 4,2 MPa). Oceny mikrostruktury do- konano na fragmencie rurociągu wykonanego ze sta- li niskostopowej 16Mo3 o składzie chemicznym wg En 10216-2:20070 przedstawionym w tablicy I [6]. etodyka badawcza Stosownie do założenia prowadzonych badań mikro- strukturalnych metodą replik wytypowano miejsca naj- większych naprężeń długotrwałych oraz termicznych – najbardziej wytężonych odcinkach krytycznych ruro- ciągu. Próbka 1 – niższe naprężenia termiczne, próbka 2 – wyższe naprężenia termiczne. na powierzchni stali po zeszlifowaniu zgrubnym przygotowano zgłady przy użyciu polerki mechanicznej, stosując papiery ścierne (180÷600) i sukna polerskie z zawiesiną diamentową (6, 3, 1 µm). na powierzchnię wytrawioną nitalem na- łożono folię odwzorowującą – replikę. na podstawie obserwacji mikroskopowych replik (mikroskop świetlny Optatech, pow. 200x i 400x) oszacowano stan mikro- struktury – stopień zużycia oraz dokonano klasyfikacji uszkodzenia wg wzorców literaturowych [4]. yniki cena mikrostr kt ra na Obrazy mikrostruktur z uzyskanych replik przedsta- wiono na: rysunku 1 – próbka 1 i na rysunku 2 – próbka 2. W obu przypadkach repliki odwzorowują typową dla zastosowanej stali 16Mo3 strukturę (charakterystyczną dla stanu wyjściowego) ferrytyczno-perlityczną bez pu- stek pełzaniowych. Wielkość ziarna o kształcie regularnym (wg nor- my Pn En ISO 643) jest zbliżona do: 9,5 (próbka 1) i 8 (próbka 2). W przypadku próbki 1 perlit tworzy tab ica I. Skład chemiczny stali 16Mo3, % mas. [1] tab e I. The chemical composition of steel 16Mo3, % mass [1] Zawartość pierwiastków C Si Mn P (max) S (max) Cr Mo ni Al Cu 0,12÷0,20 ≤0,35 0,40÷0,90 0,025 0,020 ≤0,30 0,25÷0,35 ≤0,30 ≤0,040 ≤0,30 częściowo siatkę na granicach ziaren. W próbce 2 nie stwierdzono zasadniczych różnic pomiędzy rozkła- dem faz w mikrostrukturze. Wewnątrz oraz na grani- cach ziaren występują wydzielenia węglików (liczniej w próbce 2) [1, 7, 8]. K asy kacja stopnia z życia Zmiany strukturalne oceniono zgodnie z wzorcem wg danych literaturowych. Mikrostruktury z próbki 1 i 2 odpowiadają wzorcowi „b” (rys. 3). Klasyfikacji stopnia zużycia badanej stali dokonano, stosując tabelę wskaźników uszkodzenia (wskazano je jako klasę B) wg danych literaturowych (rys. 4) [4]. Rys. 1. Obrazy replik odwzorowujące mikrostrukturę stali 16Mo3, próbka 1: a) 200x, b) 400x ig. 1. Replica images mapping the microstructure of 16Mo3 steel, sample 1: a) 200x, b) 400x Rys. 2. Obrazy replik odwzorowujące mikrostrukturę stali 16Mo3, próbka 2: a) 200x, b) 400x ig. 2. Replica images mapping the microstructure of 16Mo3 steel, sample 2: a) 200x, b) 400x Rys. 3. Zmiany w strukturze ferrytu, bainitu/perlitu: a) stan wyjścio- wy, b) wydzielenia węglików na granicach ziarna, c) sferoidyzacja węglików, d) rozrost węglików, e) koniec sferoidyzacji, f) rozprosze- nie węglików [4] ig. 3. The changes in the structure of ferrite bainite/pearlite: a) initial state, b) the separation of carbides at the grain boundaries, c) sphe- roidization of carbides, d) growth of carbides, e) the end of sphero- idization, f) dispersion of carbides [4] 208 Przegląd sPawalnictwa 12/2013 nioski – Efekt eksploatacji elementów uwidoczniony jest wy- dzieleniami węglików na granicach i wewnątrz ziaren, co w ocenie klasyfikacji mikrostruktury wskazuje na ok. 30% stopień zużycia (rys. 4) i pozwala na dalszą eksploatację elementów. Większy udział węglików w próbce 2 świadczy o możliwości występowa- nia wyższych temperatur podczas eksploatacji, co Rys. 4. Klasyfikacja mikrostruktury. Rysunek autorski na podstawie schematu z literatury [4] ig. 4. Microstructure classification. Author’s picture based on diagram from literature [4] koreluje z miejscem pobrania próbki (miejsca o wyż- szych naprężeniach termicznych). – W przypadku mikrostruktury w próbce 1 stwierdzono większy udział ferrytu, mogący świadczyć o lokal- nym niewielkim przegrzaniu. nie można wykluczyć jednak, że efekt ten nie jest związany z rozłożeniem faz w materiale w stanie wyjściowym. – Regularna budowa poszczególnych faz w obu ba- danych strukturach świadczy, że nie nastąpił efekt przegrzania. Pods mowanie Stal 16Mo3 wg VGB jest przeznaczona do pracy w maks. 470oC. Według dostarczonej przez zlecenio- dawcę specyfikacji elementy były przeznaczone do pracy w temp. maks. 450oC. Fakt, że temperatura gra- niczna dla tych elementów nie została przekroczona podczas eksploatacji, potwierdzają obrazy mikrostruk- tur – zbliżone do stanu wyjściowego [1, 4]. Różna jakość obrazów uzyskanych metodą replik wynika m.in. z dostępności badanego obszaru. Mimo to, ocena mikrostruktury metodą replik umożliwia osza- cowanie jakości eksploatowanego materiału w zado- walającym stopniu. Z uwagi na możliwą niedokładność pomiarową tej metody zaleca się również badanie m.in. twardości w miejscu zgładu. W celu dokładnej analizy zmian w strukturze (ko- agulacji węglików w perlicie/bainicie) konieczna jest obserwacja mikrostruktur przy użyciu mikroskopu ska- ningowego. Literat ra [1] Wł. Dudziński, K. Widanka: Ćwiczenia laboratoryjne z mate- riałoznawstwa, wyd. II poprawione, Oficyna Wyd. Politechniki Wrocławskiej 2009. [2] J. Dobrosiewicz, E. Zbrońska-Szczechura: Wytyczne oceny spoin rurociągów i komór pracujących w warunkach pełzania, Energetyka, grudzień 2009, s. 825-830. [3] J. Kępa, G. Golański: Mikrostruktura i właściwości mecha- niczne chromowo-molibdenowej stali 13CrMo-4-5 (15HM) po długotrwałej eksploatacji, Rozwój technologii i metod informa- tycznych w inżynierii produkcji i inżynierii materiałowej, XXXVI Międzynarodowa Studencka Sesja naukowa, Materiały Konfe- rencyjne 3, Politechnika Częstochowska 2012, s.194-198. [4] E. Zbrońska-Szczechura, J. Dobrosiewicz: Stosowane meto- dy do oceny stopnia zużycia ciśnieniowych elementów kotłów i rurociągów pracujących w warunkach pełzania, Dozór Tech- niczny 1-2/2010, s. 10-17. [5] M. Wojas: Badania nieniszczące stosowane w energetyce konwencjonalnej na przykładzie badań urządzeń pracujących w warunkach pełzania, 41 Krajowa Konferencja Badań nie- niszczących 2012, s. 145-150. [6] En 10216-2:2007 Rury stalowe bez szwu do zastosowań ci- śnieniowych. Warunki techniczne dostawy. Część 2: Rury ze stali niestopowych i stopowych z określonymi własnościami w temperaturze podwyższonej. [7] Pn En ISO 643 Stal - Mikrograficzne określanie wielkości ziarna. [8] D. Hodžić, I. Hajro: Microstructure degradation after prolon- ged exploatation of heat resistant steel 14MoV6-3, 16th Inter- national Research/Expert Conference “Tredns in the Develop- ment of Machinery and Associated Technology” TMT 2012, Dubai, UAE, 2012, s. 155-158.