201311_PSpaw_4ju5.pdf 3Przegląd sPawalnictwa 11/2013 Andrzej Gruszczyk Tomasz Kik twardość wtórna połączeń spawanych stali energetycznych secondary hardness of heat resistant steels   welded joints r a inż andrze r zczyk pro Pol l , dr inż toma z ik – Politechnika Śląska, Gliwice. a tract In this work tendency to secondary hardness of 7CrMoVTiB-10 steel welds and dissimilar steam boiler membrane wall 10CrMo9-10 (flat bar) with X10CrMoVnb9-1 (pipe) weld joints was assessed. Using Finite Element Method with SYSWELD (ESI Group) possible growth of hardness connected with secondary hardness in HAZ area zones were define. Tension state on welded construction of membrane wall was verified. Results allows to determine factors which are conducive to initiate transverse cracks in steam boiler membrane wall welds. Stre zczenie W pracy oceniono skłonność do twardości wtórnej napoin stali 7CrMoVTiB-10 oraz spoin złączy różnorod- nych ściany szczelnej kotła parowego wykonanej ze stali 10CrMo9-10 (płaskownik) i stali X10CrMoVnb9-1 (rura). Metodą elementów skończonych (MES) z wykorzystaniem oprogramowania Sysweld (ESI Group) określono obszary SWC, w których możliwy jest wzrost twardości związany z twardością wtórną. Dokonano weryfikacji stanu naprę- żeń w konstrukcji spawanej ściany szczelnej. Pozwoliło to na ustalenie czynników sprzyjających rozwojowi pęknięć poprzecznych w spoinach ścian szczelnych kotłów paro- wych. t p Podczas wygrzewania w temperaturach niższych od AC1 uprzednio zahartowanych lub przesyconych skład- nikami stopowymi oraz zanieczyszczeniami obszarów złącza spawanego stali zachodzą istotne przemiany struktury. Siłą napędową tych przemian jest różnica en- talpii swobodnej między metastabilnym martenzytem i strukturami przesyconymi, a mieszaniną faz uzyskaną po ich wygrzaniu złożoną zwykle z ferrytu i węglików. Stosunkowo dobrze poznane są procesy odpuszczania martenzytu, gdzie w zależności od warunków odpusz- czania, głównie temperatury, można wyróżnić podsta- wowe stadia tego procesu. najogólniej należą do nich rozkład martenzytu połączony z wydzielaniem, a na- stępnie koagulacją węglików oraz przemiana austenitu szczątkowego w fazę α. W przypadku spawalnych stali węglowych i węglowo–manganowych zjawiskom tym towarzyszy monotoniczny spadek twardości i poprawa właściwości plastycznych połączeń spawanych. Od- miennie w warunkach wysokiego odpuszczania zacho- wują się stale zawierające pierwiastki węglikotwórcze takie jak chrom, molibden, wanad i wolfram. Składniki te dopiero w zakresie temperatury 500÷600oC osiągają wystarczająco duże szybkości dyfuzji i mogą tworzyć węgliki stopowe. Uważa się, że w pierwszej fazie za- rodkowania niezależnego fazy węglikowe są koherent- ne lub częściowo koherentne z osnową i charaktery- zują się dużą dyspersją, dlatego wydzielenia np. Mo2C lub VC powodują zwiększenie twardości i ograniczenie właściwości plastycznych odpuszczanych stali. Jest to tzw. efekt twardości wtórnej. Stwierdzono także, że nie- wielkie dodatki silnie węglikotwórczych pierwiastków, jak np. tytan i niob, powodują w stalach chromowo-mo- libdenowo-wanadowych wyraźne zwiększenie efektu twardości wtórnej [1]. Rozpad faz umacniających i związane z tym przej- ście składników stopowych do roztworu oraz przesy- cenie innymi niż węgiel składnikami stopowymi jest 4 Przegląd sPawalnictwa 11/2013 mniej poznanym zjawiskiem, które może wystąpić w wysokotemperaturowej części SWC i w spoinach złączy spawanych zarówno tradycyjnych, jak i nowo opracowanych stali energetycznych. Różnice składu chemicznego tradycyjnej stali T22 i nowych stali ener- getycznych o zbliżonej zawartości chromu polegają na wprowadzeniu do nowych stali mikrododatków boru, niobu i wanadu w przypadku stali T23 oraz boru, wana- du i tytanu w stali T24 (tabl. I). W obu stalach podwyż- szono czystość metalurgiczną, ograniczono zawartość węgla do 0,1% oraz ustalono dopuszczalne zawartości azotu. W tej sytuacji tradycyjne podejście do spawal- ności pozwoliło na uznanie stali T24 za stal dobrze spawalną. Praktyka tego nie potwierdziła. Stabilność faz umacniających, ich rozpad oraz zjawiska przesy- cenia roztworu stałego, starzenia, umocnienia wydzie- leniowego, twardości wtórnej i kruchości odpuszczania powinny być istotnymi aspektami metalurgii spawania nowoczesnych stali – nie tylko energetycznych. Ograniczenie spawalności stali energetycznych wynikające z niekontrolowanych procesów wydziele- niowych wiązano do tej pory głównie z pękaniem wy- żarzeniowym (relaksacyjnym). Cytowane w literaturze wskaźniki określające skłonność do pękania relaksa- cyjnego opracowane zostały dla różnych gatunków stali, wyraźna jest jednak różnica podejścia do tego zjawiska [1÷3] ΔG = Cr + 3,3Mo + 8,1V – 2 (1) RS = 0,12Cu + 0,19S + 0,10As + P + 1,18Sn + 1,49Sb (2) PSR = Cr + Cu + 2Mo + 10V + 7nb + 5Ti – 2 (3) Wskaźnik ΔG uwzględnia jedynie zawartość chro- mu, molibdenu i wanadu, czyli składników stopowych sprzyjających klasycznej twardości wtórnej stali. Wskaźnik RS uwzględnia składniki, które występują w stalach w ilościach śladowych i wpływają na odwra- calną kruchość odpuszczania. nowsze poglądy na te- mat pękania wyżarzeniowego ponownie podkreślają rolę struktur przesyconych i pierwiastków wywołują- cych efekt twardości wtórnej [2]. Znalazło to również wyraz we wskaźniku pękania PSR, gdzie obok chromu, molibdenu i wanadu ważną rolę odgrywają miedź, niob i tytan, składniki stopowe tworzące z ferrytem roztwory o ograniczonej rozpuszczalności. ta lica I nominalne składy chemiczne wybranych żaroodpornych stali ferrytycznych ta le I nominal chemical composition of chosen heat resistant ferritic steels Gatunek stali Zawartość składników stopowych, % wag. C Si Mn Cr Mo W Ti V nb B n Co Inne 2Cr T22(2,25-1) max 0,15 max 0,5 0,3 0,6 1,9 2,6 0,87 1,13 – – – – – – – Cu max 0,3 T23, HCM2S 0,04 0,10 max 0,5 0,1 0,6 1,9 2,6 0,05 0,3 1,45 1,75 – 0,20 0,30 0,02 0,08 0,0005 0,0060 max 0,03 – – T24, 7CrMo 0,05 0,10 0,15 0,45 0,3 0,7 2,2 2,6 0,9 1,1 – 0,05 0,10 0,20 0,30 – 0,0015 0,0070 max 0,012 – – Odwracalna kruchość odpuszczania stali i połączeń spawanych stali energetycznych pozostaje nadal pro- blemem do rozwiązania [3÷4]. adania wła ne twardo wt rna napoin tali 7Cr oVti 10-10 Badaniom poddano napoiny wykonane na blasze o grubości 6 mm ze stali 7CrMoVTiB1010 o składzie chemicznym przedstawionym w tablicy II. na blachach wykonano napoiny łukiem krytym (SAW) z zastosowaniem topnika Böhler UV 305 oraz spoiwa o składzie chemicznym przedstawionym w tablicy III. napawanie prowadzono bez podgrzania wstępnego. Regulowano energię liniową napawania w zakresie 4÷16 kJ/cm. Po napawaniu próbki podda- no odpuszczaniu w temperaturze 100÷700oC co 100oC oraz w temperaturze 750oC. Wyniki średnie z pięciu pomiarów twardości HV1 na przekroju poprzecznym napoin bezpośrednio po napawaniu oraz po obróbce cieplnej przedstawiono na rysunku 1. następnie metodą elementów skończonych (MES) z wykorzystaniem oprogramowania Sysweld fir- my ESI Group określono pole temperatury podczas wykonywania badanych napoin z energiami liniowy- mi 4, 8, 12 i 16 kJ/cm. Wyznaczono odległość od osi Ry 1 Wpływ temperatury odpuszczania na twardość napoin 7CrMoV wykonanych łukiem krytym ig 1 Influence of tempering temperature on 7CrMoV SAW welds hardness 5Przegląd sPawalnictwa 11/2013 ta lica II Skład chemiczny stali 7CrMoVTiB10-10 ta le II Chemical composition of 7CrMoVTiB10-10 steel napoiny do izotermy T = 600oC na powierzchni blachy (rys. 2, tabl. IV). Do kalibracji źródła ciepła w programie SYSWELD posłużyły zdjęcia makrostruktur oraz wymia- ry charakterystyczne napoin: szerokość lica, wysokość nadlewu i głębokość wtopienia, zawarte w tablicy IV. Znając położenie izotermy T = 600oC, wykonanome- todą SAW dwie równoległe napoiny z energią liniową 4, 8, 12 i 16 kJ/cm, tak aby pierwsza napoina podlega- ła oddziaływaniu pola temperatury przy wykonywaniu drugiej napoiny, a izoterma T = 600oC sięgała osi napo- iny pierwszej. Przykładową makrostrukturę równolegle ułożonych napoin z energią liniową 12 kJ/cm przedsta- wiono na rysunku 3. następnie przeprowadzono pomiary twardości HV1 na powierzchni przekroju poprzecznego napoin. Od- ległości między liniami i punktami pomiarowymi na liniach wynosiła 0,5 mm. Wyraźny wzrost twardości zaobserwowano w napoinach pierwszych wykonanych z energią liniową spawania 8, 12 i 16 kJ/cm. Przykła- dowy rozkład twardości na przekroju poprzecznym napoin wykonanych z zastosowaniem energii liniowej spawania 12 kJ/cm przedstawiono na rysunku 4. twardo wt rna poin złączy r żnoimiennyc ciany zczelne Badaniom poddano złącza różnoimienne ściany szczelnej kotła parowego. Do wykonania ścian zasto- sowano rury ze stali wysokostopowej X10CrMoVnb9-1 (T91), płaskowniki ze stali 10CrMo9-10 (10H2M ) oraz Gatunek stali Zawartość składników stopowych, % wag. C Si Mn P S Cr Mo V Ti Al n B 7CrMoV 0,08 0,25 0,52 0,008 0,002 2,44 1,00 0,264 0,070 0,011 0,0085 0,0053 Skład wg ASTM A 213 0,05 ÷0,10 0,15 ÷0,45 0,30 ÷0,70 max 0,02 max 0,01 2,2 ÷ 2,6 0,90 ÷ 1,10 0,20 ÷ 0,30 0,05 ÷ 0,10 max 0,02 max 0,012 0,0015 ÷ 0,007 Materiał dodatkowy Zawartość składników stopowych, % wag. C Si Mn P S Cr Mo V Ti Cu nb B Drut elektrodowy UnIOn S P24 0,10 0,19 0,57 0,005 0,003 2,52 0,93 0,219 0,002 0,01 0,053 0,0002 ta lica III Skład chemiczny spoiwa użytego do spawania stali 7CrMoVTiB10-10 ta le III Chemical composition of filler material for 7CrMoVTiB10-10 steel welding Energia liniowa spawania, kJ/cm 4 8 12 16 Zasięg izotermy T = 600oC, mm 5,6 7,0 8,4 9,8 Szerokość lica, mm 7,26 10 12,26 13,59 Wysokość nadlewu, mm 1,16 1,92 2,04 1,96 Głębokość wtopienia, mm 2,11 2,78 3,21 3,52 ta lica IV MES Zasięg izotermy T = 600oC wyznaczony metodą MES oraz cechy geometryczne napoin wykonanych łukiem krytym przy różnych energiach liniowych spawania ta le IV FEM results – 600oC isotherm range and SAW deposits dimensions welded with different heat input Ry 2 Pole temperatury z zaznaczeniem zasięgu izotermy T = 600oC, E = 12 kJ/cm ig 2 Temperature fields with 600oC isotherm range selection, heat input – 12 kJ/cm Ry 3 Makrostruktura równolegle ułożonych napoin do badania wpływu złożonego cyklu cieplnego na skłonność do twardości wtór- nej ig 3 Macrostructure of parallel welded deposits for investigation of influence of complex thermal cycle on secondary hardness 6 Przegląd sPawalnictwa 11/2013 spoiwo o składzie odpowiadającym stali 10CrMo9-10. Połączenia wykonano łukiem krytym z podgrzaniem wstępnym do temperatury 180oC. Spawanie polegało na wykonaniu jednocześnie dwóch spoin łączących płaskownik i dwie rury. następnie fragment ściany odwracano i wykonywano kolejne dwie spoiny. W ten sposób cykl cieplny spawania spoin wykonanych póź- niej oddziaływał na spoiny wykonane wcześniej. Złą- cza badano w stanie nieobrobionym cieplnie. Typowe makrostruktury wymienionych połączeń z określeniem udziału materiału rury w spoinach przedstawiono na rysunku 5. Skłonność do twardości wtórnej spoin wykona- nych jako drugie wybranego fragmentu ściany szczel- nej określono, podobnie jak w przypadku napoin wykonanych na stali 7CrMoVTiB10-10 (rys. 1), przez pomiar twardości spoin bezpośrednio po spawaniu i po odpuszczaniu w zakresie temperatury od 100 do 750oC. Stwierdzono zróżnicowaną skłonność spoin do twardości wtórnej. Maksymalne twardości spoin po od- puszczaniu w temperaturze 600oC były od 20 do 50 HV1 wyższe od twardości zmierzonej bezpośrednio po spawaniu. Oddziaływanie cyklu cieplnego spawania spoin drugich na właściwości spoin wykonanych wcześniej określono przez sporządzenie siatki twardości na całej powierzchni przekroju poprzecznego spoin. Odległości między liniami pomiarowymi oraz odstęp między punk- tami pomiarowymi na linii pomiarowej wynosił 0,5 mm. Wyniki przedstawiono na rysunku 6. odelowanie rozkład temperat ry i tan napr że pawane ciany zczelne Celem analizy numerycznej była weryfikacja stanu naprężeń oraz rozkładu pól temperatury w konstrukcji spawanej ściany szczelnej. Analizę przeprowadzono przy użyciu metody elementów skończonych (MES) z wykorzystaniem specjalistycznego oprogramowania Sysweld firmy ESI Group. Model geometryczny 3D wykorzystany w obli- czeniach składał się z dwóch rur Ø63,5x10,0 mm oraz płaskownika 8,0x12,5 mm o długości 500 mm. na podstawie modelu geometrycznego stworzony Ry 4 Rozkład twardości na powierzchni napoin wykonanych łukiem krytym dla energii liniowej spawania 12 kJ/cm ig 4 Hardness distribution on SAW deposits cross section, heat input – 12kJ/cm Ry 5 Makrostruktura oraz udział materiału rodzimego rury w spo- inach złącza różnoimiennego ściany szczelnej ig 5 Macrostructure and dilution on membrane wall welds Ry 6 Rozkład twardości na powierzchni spoin złącza ściany szczelnej, niżej spoina poddana ponownemu nagrzaniu (pierwsza), wyżej spoina wykonana później ig 6 Hardness distribution on membrane wall cross section welds, below – weld reheated (first), upper – bead welded after 7Przegląd sPawalnictwa 11/2013 został trójwymiarowy model obliczeniowy składający się z ok. 56 510 elementów i 44 108 węzłów. Parametry materiałowe, takie jak krzywa naprężenie-odkształ- cenie, współczynnik rozszerzalności cieplnej, cie- pło właściwe, przewodność cieplna, moduł Youn- ga, w przeprowadzonych symulacjach są zmienne w zależności od temperatury. Do symulacji nume- rycznych, zgodnie z procesem spawania, warunki brzegowe dobrano na podstawie sposobu mocowa- nia elementów (rury i płaskownika) w czasie spawa- nia. Jako źródło ciepła wykorzystano zdefiniowane w oprogramowaniu źródło Goldaka w kształcie po- dwójnej półelipsoidy. Zastosowano źródło uzupełnione o odpowiednie współczynniki korekcyjne bardzo do- brze odpowiada modelowanemu procesowi spawania łukiem krytym. Przeprowadzona symulacja procesu spawania po- zwoliła na określenie zakresu zmiany temperatury w czasie spawania zestawu pierwszych dwóch spoin, a następnie zasięgu izotermy 600oC w czasie spawa- nia kolejnych spoin oraz stygnięcia spawanego ele- mentu (rys. 7). Analizie poddano również stan naprężeń konstruk- cji w czasie spawania i po spawaniu. Wykazała ona szczególnie znaczący wzrost naprężeń w kierunku spawania (wzdłużnie do osi elementu) w obszarze pła- skownika i spoin (rys. 8). analiza wynik w ada Próby napawania łukiem krytym stali 7CrMoVTiB10-10 nie wykazały istotnego wpływu energii liniowej spa- wania na twardość napoin w stanie bezpośrednio po spawaniu. Wskazuje to, że procesy hartowania miały mniejszy wpływ na twardość tych napoin bez- pośrednio po napawaniu. Wszystkie napoiny wyko- nane łukiem krytym wykazały istotną skłonność do twardości wtórnej. Maksimum twardości osiągnęły po odpuszczaniu w temperaturze 600oC. Przyrost twar- dości badanych napoin kształtował się na poziomie ok. 50 HV1 (rys. 1). Efekt twardości wtórnej wystąpił również w wyniku ponownego nagrzania przy wykony- waniu dwóch równoległych napoin. Złożony cykl cieplny doprowadził do wzrostu twardości w obszarach napoin wykonanych z zastosowaniem energii liniowych 8, 12, i 16 kJ/cm, nagrzanych ponownie do temperatury ok. 600oC. Szczególnie widoczny wzrost twardości zaob- serwowano w napoinie wykonanej z energią liniową 12 kJ/cm (rys. 4). Wywołany złożonym cyklem cieplnym proces odpuszczania doprowadził do podwyższenia twardości spoin i niewątpliwie pogorszył właściwości plastyczne w tym obszarze złącza. Procesy odpusz- czania zachodzące w warunkach spawania wieloście- gowego kojarzą się zwykle z obniżeniem twardości i poprawą właściwości plastycznych złącza. W badanych napoinach doszło do wymieszania się niobu pochodzącego ze spoiwa z tytanem pochodzą- cym ze stali T24 w proporcjach zależnych od parame- trów spawania (tabl. II i III). Wg [5] proporcje między zawartością mikrododatków tworzących trwałe (Ti) i słabe (nb) fazy umacniające mają istotny wpływ na przebieg rozpuszczania i wydzielania się faz umacnia- jących w czasie spawania. Stale użyte do wytworzenia badanych ścian szczel- nych kotłów X10CrMoVnb9-1 (rura) i 10CrMo9-10 (płaskownik) różnią się istotnie składem chemicznym, właściwościami fizycznymi i eksploatacyjnymi. Stal X10CrMoVnb9-1 jest wysokostopową stalą marten- zytyczną o zawartości chromu ok. 9%, w której istot- nymi dodatkami stopowymi są wanad (maks 0,25%), niob (maks 0,1%) i azot (0,03÷0,07%). Stal niskosto- powa 10CrMo9-10 o zawartości chromu ok. 2,25% nie zawiera wanadu i niobu, a azot traktowany jest jako zanieczyszczenie. Wymieszanie w spoinie składni- ków stopowych i zanieczyszczeń obu stali ze spoiwem o składzie stali 10CrMo9-10 powoduje, że spoiny uzyskały trudne do przewidzenia właściwości. Udział stali X10CrMoVnb9-1 w badanych spoinach zmieniał się w zakresie od 14 do 43% (rys. 5). Różnice stop- nia wymieszania istotnie wpłynęły na proporcje między zawartością węgla, azotu oraz składników węgliko- i azotkotwórczych. Badania twardości po odpuszcza- niu wybranych spoin wykonanych jako drugie wykaza- ły ich zróżnicowaną skłonność do twardości wtórnej. Maksymalne twardości spoin po odpuszczaniu w tem- peraturze 600oC przekraczały twardość po spawaniu Ry 7 Maksymalny zasięg izotermy T = 600oC w czasie stygnięcia spoin wykonanych jako drugie ig 7 Maximum range of 600oC isotherm during welds cooling weld- ed as second Ry 8 Obszar maksymalnych naprężeń w kierunku osi spoiny po zakończeniu procesu spawania ig 8 Area of maximal stresses along weld axis after welding 8 Przegląd sPawalnictwa 11/2013 o 20÷50 HV1. Pomiary twardości na całej powierzchni przekroju poprzecznego spoin wykazały, że w spoinie niepoddanej ponownemu nagrzaniu rozkład twardości był dość równomierny, a średnia twardość tej spoiny kształtowała się na poziomie 346,7 HV1 (rys. 6). W spoinie pierwszej poddanej oddziaływaniu złożo- nego cyklu cieplnego twardość średnia była wyższa, ok. 376 HV1, co nie jest zaskoczeniem, bowiem spoiny różniły się stopniem wymieszania. Ciekawszy jest roz- kład twardości na przekroju poprzecznym spoiny. Mak- simum twardości wypadło w obszarze dość odległym od linii wtopienia spoiny drugiej w niskotemperaturowej części SWC. Spowodowane to zostało niekontrolowa- nymi procesami wydzieleniowymi zachodzącymi pod- czas ponownego nagrzania spoiny. Modelowanie numeryczne rozkładu temperatury podczas spawania ściany szczelnej wykazało, że izo- terma temperatury 600oC sięga do połowy przekroju spoiny wykonanej wcześniej (rys. 7). Wskazuje to, że wzrost twardości w spoinie pierwszej poddanej po- nownie nagrzaniu wiązać należy z twardością wtórną. Modelowanie MES stanu naprężeń podczas spawa- nia ściany szczelnej wykazało jednoznacznie, że naj- wyższy poziom naprężeń rozciągających w kierunku osi spoiny występuje w obszarze płaskownika i spo- in (rys. 8). Obniżenie właściwości plastycznych spoin w wyniku ich ponownego nagrzewania i wysoki po- ziom naprężeń rozciągających w kierunku osi spoiny, koncentrujących się w obszarze spoin i płaskownika, sprzyja rozwojowi pęknięć poprzecznych spoin ścia- ny szczelnej, nie tylko w czasie spawania, ale również w czasie obróbki cieplnej i eksploatacji. W analizowa- nych przypadkach problemy związane z twardością wtórną mogą być potęgowane w przypadku złączy róż- norodnych stali X10CrMoVnb9-1 + 10CrMo9-10 mie- szaniem się w spoinach składników stopowych, mikro- dodatków i zanieczyszczeń obu stali. W spoinach stali 7CrMoVTiB10-10 mieszają się w proporcjach zależ- nych od warunków spawania niob pochodzący ze spo- iwa z tytanem pochodzącym ze stali 7CrMoVTiB10-10. nasuwa się pytanie, jaki to ma wpływ na właściwości spoin? Przydatnym narzędziem do analizy procesów za- chodzących w czasie spawania stali energetycznych jest modelowanie MES z wykorzystaniem oprogramo- wania Sysweld. Wyznaczone metodą MES pole tem- peratury w warunkach wykonywania różnych połączeń spawanych pozwala na wskazanie obszarów złącza, w których może dochodzić do procesów pogarsza- jących właściwości złącza. Potwierdziły to pomiary, które wykazały wystąpienie efektu twardości wtórnej w spoinach i napoinach poddanych ponownemu na- grzaniu. W tych obszarach złączy spawanych stali energetycznych możliwe jest również obniżenie wła- ściwości plastycznych związane z nieodwracalną kru- chością odpuszczania. nio ki – Wykonane łukiem krytym napoiny stali 7CrMo- VTiB10-10 oraz spoiny połączeń spawanych różnorodnych stali 10CrMo9-10 + X10CrMo- Vnb9-1 wykazują skłonność do twardości wtórnej w czasie obróbki cieplnej i ponownego nagrzania podczas spawania. – Wysoki poziom naprężeń rozciągających w kierunku osi spoiny oraz obniżenie właściwości plastycznych spoin w wyniku niekontrolowanych procesów wydzieleniowych sprzyjają rozwojowi pęknięć poprzecznych w spoinach ścian szczel- nych kotłów parowych. – Modelowanie MES z wykorzystaniem opro- gramowania Sysweld jest przydatnym narzę- dziem do analizy procesów zachodzących w czasie spawania stali energetycznych. Literat ra [1] Dobrzański L. A., Hajduczek E., Marciniak J., nowosielski R.: Metaloznawstwo i obróbka cieplna materiałów narzędziowych. WnT 1990. [2] Tasak E., Ziewiec A.: Spawalność materiałów konstrukcyjnych. Spawalność stali. Kraków 2009 [3] newell W.F.: Challenges Meeting, Temper Embrittlement Crite- ria with Welding Consumables. IPEIA, 14-17 February 2007. [4] Lalam S.H., Bhadesia D.H., Macka D.J.C.: Bruscato factor i temper embrittlement of welds. Science and Technology of Welding and Joining, 5/2000, Vol. 5. [5] Wang G.R., Lau T.W., Weatherly G.C., north T. H.: Weld thermal cycles and precipitation effects in Ti-V-containing HSLA steels. Metallurgical Transactions A, 1989, Vol. 20A, 2093-2100.