201311_PSpaw_4ju5.pdf 58 Przegląd sPawalnictwa 11/2013 Andrzej Skrzypczyk Sebastian Sikora Właściwości i struktura złączy spawanych stalowych belek stropowych z lat 30. XX w. ze wzmocnieniami z niestopowej stali konstrukcyjnej Properties and structure of welded joints of steel  beams from the 1930s with non-alloy structural  steel reinforcements r inż andrze Skrzypczyk mgr inż Se a tian Sikora – Politechnika Świętokrzyska, Kielce. a tract Long time maintenance or change in usage of steel construction structures often requires upgrading (rein- forcement) with welding technology. It is necessary to per- form welded joints of the old steel elements with elements from new steel. This Problem is shown as a study of struc- ture and mechanical properties of butt and filet joints of old and new steel. The results of these tests can be used in the design of reinforcing old steel structures using welding techniques. Stre zczenie Wieloletnia eksploatacja lub zmiana sposobu użytko- wania stalowych konstrukcji budowlanych często wymaga ich modernizacji (wzmacniania) z zastosowaniem spawa- nia. niezbędne jest wówczas wykonanie połączeń spa- wanych elementów stalowych starej stali z elementami z nowej stali. Problem ten pokazano na przykładzie badania właściwości mechanicznych i struktury złączy doczoło- wych i przylgowych starej i nowej stali. Wyniki tych badań można wykorzystać przy projektowaniu wzmacniania sta- rych konstrukcji stalowych z zastosowaniem technik spa- walniczych. t p W pierwszej połowie XX w. powstało wiele stalo- wych konstrukcji budowlanych. Długi okres eksploata- cji spowodował, że obecne właściwości stali w wyni- ku procesów starzeniowych mogą znacznie różnić się od jej stanu wyjściowego. Zmiana przeznaczenia, zwiększenie obciążenia oraz zły stan techniczny tych obiektów powoduje konieczność ich modernizacji. W celu zapewnienia dalszej bezpiecznej eksploata- cji dokonuje się wzmocnień konstrukcji z zastosowa- Ry 1 Sposoby wzmacniania kształtowników stalowych [2] ig 1 Methods of reinforcing steel profiles [2] niem technik spawalniczych. Często wzmacnianymi elementami konstrukcji stalowych budowlanych są różnego rodzaju belki, pracujące głównie na zginanie w jednej lub dwóch płaszczyznach [1]. na rysunku 1 pokazano sposoby wzmacniania belek stropowych 59Przegląd sPawalnictwa 11/2013 Ry 2 Rozwiązanie konstrukcyjne wzmocnienia belki dwuteowej ig 2 Design solution to strengthen I-beam wykonanych z kształtowników stalowych przy pomocy płaskowników. Dodanie wzmocnień można realizować w różny spo- sób. najłatwiej wykonać to przez przyspawanie płasko- wników. Stale ze starych konstrukcji mogą znacznie różnić się składem chemicznym, a zwłaszcza zawar- tością siarki i fosforu od współczesnych stali konstruk- cyjnych niestopowych przeznaczonych na spawane konstrukcje stalowe. Powoduje to, że prace moderni- zacyjne wzmacniania starej konstrukcji stalowej muszą być poprzedzone przeprowadzoną oceną możliwości wykonania złączy spawanych starej stali z nową. najlepiej ocenę tą przeprowadzić (jeśli istnieje moż- liwość pobrania próbek ze starej konstrukcji), wykonu- jąc złącza próbne starej stali z elementem wzmocnie- nia wykonanym z nowej stali. W pracy przedstawiono wyniki badań właściwości mechanicznych i struktury złączy wzmocnień belki dwuteowej wykonanej z kształtownika I220 płasko- wnikami ze stali S235JR+AR o wymiarach 16x80 mm w przekroju poprzecznym (rys. 2). ateriały żyte do ada Do wykonania złączy próbnych zastosowano wy- cinki ze starej stali o składzie chemicznym i właściwo- ściach mechanicznych przedstawionych w tablicach I i II. W tablicach III i IV podano skład chemiczny i właści- wości mechaniczne płaskowników ze stali S235JR+AR zastosowanych na elementy wzmocnień. Jak widać z tablic od I do IV skład chemiczny i wła- ściwości tych stali różnią się dość znacznie. Równo- ważnik chemiczny węgla dla starej stali wynosi 0,15, a dla nowej 0,28. na rysunku 3 pokazano mikrostrukturę próbek starej stali, a na rysunku 4 mikrostrukturę stali wzmocnienia. ta lica I Skład chemiczny starej stali, % wag. ta le I. The chemical composition of the old steel, wt.% ta lica II Właściwości mechaniczne starej stali ta le II Mechanical properties of old steel ta lica III Skład chemiczny stali S235JR+AR, % wag. ta le III The chemical composition of S235JR+AR steel, wt.% Ry 3. Struktura starej stali ig 3 Structure of old steel Ry 4. Struktura stali S235JR+AR ig 4 Structure of S235JR+AR steel C Mn Si P S Cu Cr 0,091 0,260 0,006 0,0117 0,0195 0,095 0,025 ni Al V Mo nb Ti Fe 0,043 0,008 0,000 0,006 0,002 0,006 reszta Re, MPa Rm, MPa A5, % 311 498 22,8 C Mn Si P S Cu Cr 0,16 0,67 0,17 0,015 0,005 0,02 0,03 ni Al V Mo nb Ti n2 0,02 0,028 <0,005 <0,05 <0,01 <0,005 0,006 60 Przegląd sPawalnictwa 11/2013 ta lica IV Właściwości mechaniczne stali S235JR+AR ta le IV Mechanical properties of S235JR+AR steel Re, MPa Rm, MPa A5, % Typ próbki Temp., 0C KV próba 1, J KV próba 2, J KV próba 3, J KV śred. J 300 425 31 KV +20 205 181 176 95 ykonanie złączy pr nyc Do wykonania złączy próbnych zastosowano me- todę MAG. Badania obejmowały wykonanie złą- czy przylgowych ze spoiną pachwinową oraz złączy doczołowych ze spoiną czołową jednostronną na pełny przetop. W tablicy V podano parametry tech- nologiczne spawania złączy próbnych. Wykonanie złączy doczołowych starej stali z nową miało na celu wykonanie próbek do badań właściwości mecha- nicznych. Sposób realizacji przygotowania próbek i brzegów do spawania złączy doczołowych starej stali z nową pokazano na rysunkach 5 i 6. Poszczególne próbki ustawiano, tak aby uwzględnić kierunek walco- Ry 5 Widok przygotowania próbek do spawania – statyczna próba rozciągania ig 5 View of the preparation of sample for welding – static tensile test Ry 6 Widok przygotowania próbek do spawania – próba udarno- ści, z lewej przygotowanie na ½V, z prawej przygotowanie na V ig 6 View of the preparation of sample for welding-impact test, in the left ½V preparing, in the right V preparation Ry 7 Złącze próbne ig 7 Welded test joint Ry 8 Sposób pobierania próbek do badań niszczących ig 8 Arrangement and method of retrieving samples for destruc- tive testing wania dla odcinków próbnych. Dla próbek do statycz- nej próby rozciągania kierunek ten był równoległy do spoiny, a dla próbek do badań udarności był prostopa- dły do spoiny. Jako materiału dodatkowego użyto litego drutu elek- trodowego w gatunku OK AristoRod 12.50 o oznacze- niu G3Si1 wg Pn-En ISO 14341 i dwuskładnikową mieszankę gazową M21 zgodnie z Pn-En ISO 14175, zawierającą 18% dwutlenku węgla i 82% argonu. Przykładowe złącze próbne pokazano na rysunku 7. Z tak wykonanych złączy próbnych pobrano próbki do badań niszczących (rys. 8). Rodzaj złącza Ścieg Średnica spoiwa, mm natężenie prądu, A napięcie łuku, V Prędkość poda- wania drutu m/min. Prędkość spawania cm/min BW V 1 1,2 146-163 22-23 5,0-5,5 26-30 2 1,2 182-209 23-24 6,0-6,5 29-34 3 1,2 257-284 30-31 7,5-8,2 30-35 BW ½ V 1 1,2 141-166 22-23 5,0-5,5 24-29 2 1,2 175-200 23-24 5,9-6,4 28-33 3 1,2 261-282 30-31 7,5-8,2 31-36 p 1,2 162-199 23-24 6,2-6,7 32-37 ta lica V. Parametry technologiczne spawania złączy próbnych ta le V Technological parameters of welding of test joints 61Przegląd sPawalnictwa 11/2013 Ry 9 Widok próbek do statycznej próby rozciągania ig 9 View of samples for static tensile test Ry 10 Rozmieszczenie linii pomiaru rozkładu twardości ig 10 Location of lines of the indentations Ry 11 Rozkład twardości w przekroju poprzecznym złącza doczo- łowego. Złącze V ig 11 Hardness test results in the cross section of the butt weld - V preparation Ry 12 Rozkład twardości w przekroju poprzecznym złącza doczo- łowego. Przygotowanie na 1/2 V ig 12 Hardness test results in the cross section of the butt weld - ½V preparation adania nieni zczące Program badań obejmował: badania wizualne, ba- dania ultradźwiękowe, statyczną próbę rozciągania, próbę zginania, badania twardości, badania udarności, badania struktury złączy spawanych. Wykonane złącza próbne poddano badaniom wizu- alnym i ultradźwiękowym. na podstawie tych badań stwierdzono, że złącza spawane spełniają wymagania poziomu jakości B wg Pn-En ISO 5817. adania ni zczące Statyczną próbę rozciągania próbek poprzecznych ze złączy spawanych wykonano zgodnie z Pn-En ISO 4136. Wykonano dwa rodzaje próbek (rys. 9). Jeden rodzaj dla oceny wytrzymałości złącza, a drugi dla zba- dania wytrzymałości spoiny. Zerwanie próbki nastąpiło w materiale podstawowym starej stali. Wytrzymałość na rozciąganie wynosiła 448 MPa. W przypadku próbek do badania wytrzymałości spoiny zerwanie również miało miejsce w materiale starej stali z wynikiem 364 MPa. Próbę zginania złączy próbnych wykonano wg Pn- En ISO 5173. Wykonano próby gięcia z rozciąganiem lica oraz z rozciąganiem grani spoiny z zastosowaniem trzpienia o średnicy 40 mm. W obydwóch przypadkach kąt gięcia wynosił 1800. Badania rozkładu twardości wykonano metodą Vic- kersa z obciążeniem 98 n na próbkach pobranych z przekroju poprzecznego złączy. Rozmieszczenie linii pomiarowych pokazano na rysunku 10. Wyniki pomia- rów twardości przedstawiono na rysunkach 11 i 12. Ry 13 Makrostruktura złącza doczołowego – przygotowanie na V ig 13 Macrostructure of butt weld - V preparation Ry 14 Makrostruktura złącza doczołowego – przygotowanie na ½V ig 14. Macrostructure of butt weld – ½V preparation 62 Przegląd sPawalnictwa 11/2013 Ry 15 Struktura spoiny złącza doczołowe- go ig 15 Weld metal structure of the butt weld Ry 16 Struktura w obszarze linii wtopienia złącza doczołowego – stara stal ig 16 Structure of fusion zone of butt weld – old steel Ry 17 Struktura w obszarze linii wtopienia złącza doczołowego – obszar normalizowany kolejnym ściegiem ig 17 Structure of fusion zone of butt weld – anneal zone by next layer Ry 18 Struktura w obszarze linii wtopienia złącza doczołowego– S235JR ig 18 Structure of fusion zone of butt weld – S235JR steel Ry 19 Struktura swc obszaru gruboziarni- stego złącza doczołowego – stara stal ig 19 Structure of coarse-grained HAZ of butt weld – old steel Ry 20 Struktura swc obszaru gruboziarni- stego złącza doczołowego – S235JR ig 20 Structure of coarse grained HAZ of butt weld – S235JR steel Ry 21 Struktura swc obszaru normalizacji złącza doczołowego – stara stal ig 21 Structure of fine grained HAZ of butt weld – old steel Ry 22 Struktura swc obszaru normalizacji złącza doczołowego – S235JR ig 22 Structure of fine grained HAZ of butt weld – S235JR steel Badania udarności przepro- wadzono na próbkach z karbem naciętym w osi spoiny (VWT) i w strefie wpływu ciepła w odległo- ści 1 mm od linii wtopienia (VHT) zgodnie z Pn-En ISO 9016. Bada- nia wykonano w temperaturze oto- czenia. Udarność spoiny wynosiła 254 J, a strefy wpływu ciepła 92 J. adania metalogra czne na rysunkach 13÷14 pokazano makrostruktury złączy próbnych w przekroju poprzecznym. Charak- teryzują się one poprawną budową, bez niezgodności spawalniczych. na rysunku 15 przedstawiono cha- rakterystyczny kierunek narastania kryształów słupkowych przeciwny do kierunku odprowadzania ciepła. Spoiny charakteryzują się popraw- nym wtopieniem w elementy ze stali starej i nowej. na rysunkach 16÷24 przedstawiono charaktery- styczne mikrostruktury dla wybra- nych obszarów złącza doczołowe- go ze spoiną czołową. Dla spoiny czołowej wielowar- stwowej charakterystyczna jest struktura ferrytyczna z obszarami gruboziarnistymi z wyraźnie zazna- czonymi kryształami słupkowymi i obszary o strukturze drobnoziar- nistej uzyskane w wyniku oddzia- ływania cyklu cieplnego następnej warstwy. Bezpośrednio do linii wtopienia przylega odcinek gruboziarnisty strefy wpływu ciepła (rys. 16, 18) z charakterystyczną budową igla- stą w układzie Widmanstaettena. Za odcinkiem przegrzania w stre- fie wpływu ciepła występuje struk- tura drobnoziarnista charaktery- styczna dla obszaru normalizacji (rys. 21, 22). Strefa wpływu ciepła kończy się obszarem niepełnego przekrystalizowania. Widać różni- ce w budowie mikrostruktury dla analogicznych obszarów SWC dla materiału starej i nowej stali. 63Przegląd sPawalnictwa 11/2013 Ry 23 Struktura swc obszaru częściowego przekrystalizowania złącza doczołowego – stara stal ig 23. Structure of intercritical HAZ of butt weld – old steel Ry 24 Struktura swc obszaru częściowego przekrystalizowania złącza doczołowego – S235JR ig 24 Structure of intercritical HAZ of butt weld – S235JR steel nio ki Celem pracy była ocen właściwości i struktury złą- czy spawanych belek stropowych z lat 30. ze wzmoc- nieniami ze stali w gatunku S235JR+AR. W wyniku przeprowadzonych prób spawania metodą MAG potwierdzono możliwość zastosowania spawania do wzmacniania starych konstrukcji stalowych. na podstawie wykonanych badań właściwości mechanicznych i struktury można wnioskować o po- prawności wyboru sposobu spawania i jego parame- trów technologicznych. Przedstawione w pracy badania wytrzymałości na rozciąganie i technologiczna próba zginania złączy potwierdzają zadawalające właściwości wytrzymało- ściowe i plastyczne wykonanych złączy spawanych starej stali z nową. Udarność strefy wpływu ciepła badanych złą- czy od strony starej stali jest znacznie mniejsza niż udarność spoiny, ale spełnia wymagania dla współ- czesnej stali S235JR. Badania rozkładu twardości w złączach spawanych wskazują, że zastosowane parametry technologiczne spawania nie powodują znacznego utwardzenia strefy wpływu ciepła i od- zwierciedlają różnice w budowie strukturalnej po- szczególnych obszarów złączy. Badania strukturalne potwierdzają prawidłową bu- dowę złączy, wolną od niezgodności spawalniczych. Dla poszczególnych obszarów złączy zarówno od strony nowej jak i starej stali charakterystyczne są struktury dla połączeń ze stali konstrukcyjnych nie- stopowych. Literat ra [1] Kuśnierek M., Maciejak M.: Metody wzmacniania konstrukcji stalowych. Koło naukowe KOnKRET przy Katedrze Konstruk- cji Betonowych, Politechnika Wrocławska, 2011. [2] http://www.constructalia.com (05.08.2013) [3] Wichtowski B., Hołowaty J.: Analiza starych mostów kolejo- wych według badań twardości i składu chemicznego. Mate- riały Konferencyjne XXV Konferencji naukowo-Technicznej, Międzyzdroje 2011. [4] Ricker D.T.: Field Welding to Existing Steel Structures. En- gineering Journal, American Institute of Steel Construction, 1988. [5] Carrato J.L.: Should Welding Be Used to repair Structural Ste- el. Conference Proceedings, 1999. [6] Pn-En ISO 5817: Spawanie – Złącza spawane ze stali, niklu, tytanu i ich stopów (z wyjątkiem spawanych wiązką) – Pozio- my jakości według niezgodności spawalniczych. [7] Pn-En ISO 4136: Badania niszczące złączy spawanych meta- li – Próba rozciągania próbek poprzecznych. [8] Pn-En ISO 5173: Badania niszczące spoin w materiałach me- talowych – Badanie na zginanie. [9] Pn-En ISO 9016: Badania niszczące złączy spawanych meta- li – Badanie udarności – Usytuowanie próbek, kierunek karbu i badanie.