201309_PSpaw_gjgy.pdf 55Przegląd sPawalnictwa 9/2013 okumentowanie procesu lutowania oraz egzaminowanie lutowaczy i operator w lutowania twardego wg PN- N I 135 5 2012 documenting of brazing process and qualification  test of brazers and brazing operators   acc. to Pn-en isO 13585:2012 r in . Tomasz Piwowarczyk, prof. dr ha . in . igniew Mirski – Politechnika Wrocławska; dr in . Andrzej Winiowski, prof. I – Instytut Spawalnictwa, Gliwice; dr in . u ert rzeniek – Euromat, Wrocław A stract The paper presents the current procedures for docu- menting the brazing process. The assessment of cur- rent rules on qualification test for brazers and brazing operators, with applicable to August 2012. Character- ized key variables and range of qualifications acc. to Pn-En ISO 13585:2012. Describes the procedures for examination and testing of test joints. It is presented qualifying examination certificate for brazers and braz- ing operators. There are described the advantages of the new standard. treszczenie W artykule przedstawiono obowiązujące procedury dokumentowania procesu lutowania. Porównano aktualne przepisy dotyczące egzaminowania lutowaczy i operato- rów lutowania twardego z dotychczasowymi przepisami obowiązującymi do sierpnia 2012 r. Scharakteryzowano zmienne zasadnicze i zakres kwalifikacji wg Pn-En ISO 13585:2012. Opisano procedury egzaminowania i badań złączy próbnych. Przedstawiono świadectwo egzaminu kwalifikacyjnego lutowacza i operatora. Opisano także ko- rzyści wynikające z wprowadzenia nowej normy. Wstęp W Biuletynie Instytutu Spawalnictwa nr 3/2003 oraz Przeglądzie Spawalnictwa nr 8-9/2004 T. Kuzio z Instytutu Spawalnictwa w Gliwicach, a w nr 11/2006 zespół autorski z Zachodniopomorskiego Uniwersy- tetu Technicznego w Szczecinie pod kierunkiem prof. J. nowackiego opublikowali interesujące z praktyczne- go punktu widzenia artykuły, dotyczące dokumentowa- nia i uznawania technologii lutowania twardego oraz kwalifikowania personelu lutowniczego [1÷3]. niniejsza publikacja ma stanowić kontynuację tamtych opraco- wań, z podkreśleniem zmian, jakie spowodowało wpro- wadzenie nowej normy: Pn-En ISO 13585:2012 Luto- wanie twarde – Kwalifikowanie lutowaczy i operatorów lutowania twardego [5]. Procesy lutowania twardego, analogicznie jak spa- wanie czy zgrzewanie są zaliczane do grupy proce- sów specjalnych, tj. procesów, których wynik nie jest pewny i zależy od wielu czynników. Wymagają one zatem monitorowania i dokumentowania na każdym etapie stosowania podczas wytwarzania wyrobu. Jako technologia o dużym znaczeniu praktycznym lutowa- nie twarde stale się rozwija. Dotyczy to głównie dosko- nalenia składu chemicznego i właściwości materiałów dodatkowych (lutów i topników), zwiększania efektyw- ności przez mechanizację i automatyzację procesów, a w ostatnich latach obserwowany jest też intensywny rozwój normalizacji w zakresie tej technologii [4]. Pol- ski Komitet normalizacyjny opublikował normy dosto- sowujące polskie przepisy, wymagania i wytyczne do standardów europejskich. Tomasz Piwowarczyk Zbigniew Mirski Andrzej Winiowski Hubert Drzeniek 56 Przegląd sPawalnictwa 9/2013 okumentowanie procesu lutowania oraz kwali kowanie lutowaczy stan do 0 .2012 r. Do sierpnia 2012 r. w zakresie dokumentowa- nia technologii lutowania twardego oraz kwalifiko- wania (egzaminowania) lutowaczy obowiązywa- ły normy: Pn-En 13134:2004 Lutowanie twarde. Uznawanie technologii [6] oraz Pn-En 13133:2002 Lutowanie twarde. Egzaminowanie lutowaczy [7]. W Pn-En 13134:2004 określono ogólne zasady (me- tody badania, złącza próbne) dotyczące wymagań i uznawania procesów lutowania twardego metali i niemetali. W Pn-En 13133:2002 podano podstawo- we wymagania dotyczące egzaminowania lutowaczy wykonujących ręczne lutowanie płomieniowe oraz zaproponowano zalecaną formę świadectwa egzami- nu lutowacza. należy podkreślić, że egzaminowanie osób pracu- jących na stanowiskach lutowniczych może wynikać z warunków BHP, a także z wymagań jakościowych (zakładowe systemy jakości, uznawanie technologii lutowania) lub wzajemnych, wstępnych ustaleń wy- twórcy ze zleceniodawcą przed podjęciem prac lu- towniczych. Są one kwestą indywidualną, ustalaną najczęściej na etapie omawiania wprowadzanego w firmie projektu i zależą od wymagań klienta lub jego jednostki nadrzędnej. Warunki i wymagania BHP zostały określone w Rozporządzeniu Ministra Gospodarki z 27 kwiet- nia 2000 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pra- cy przy pracach spawalniczych (Dz. U. 00.40.470 z 19 maja 2000 r.). W rozdziale 4 w paragrafie 28 wskazano, że „Osoby wykonujące: 1) ręczne cię- cie termiczne, 2) zgrzewanie, 3) ręczne lutowanie, 4) zmechanizowane i automatyczne wykonywanie prac spawalniczych – powinny wykazać się co naj- mniej zaświadczeniem o ukończeniu szkolenia w za- kresie określonym w odrębnych przepisach i Polskich normach”. Wymienione „odrębne przepisy” miały być przepisami wykonawczymi do tego rozporządzenia, jednak nigdy się nie ukazały. Brak jest również pol- skich i europejskich norm określających zakres szko- leń. Wymagania z zakresu systemów jakości (uwzględ- niające zwykle uznawanie technologii) w przypadku lutowaczy ręcznych wykonujących lutowanie twarde płomieniowe (gazowe) objęte były postanowienia- mi Pn-En 13133:2002. niestety w przypadku ope- ratorów lutowania realizujących lutowanie twarde indukcyjne, piecowe, kąpielowe itp. nie można było skorzystać z Pn-En 1418:2000 Personel spawalni- czy – Egzaminowanie operatorów urządzeń spawal- niczych oraz nastawiaczy zgrzewania oporowego dla w pełni zmechanizowanego i automatycznego spajania metali [8], która obejmowała jedynie operatorów spa- wania i zgrzewania. Również stosunkowo nowa nor- ma europejska, która nie doczekała się jeszcze wer- sji polskiej (nawet uznaniowej) En ISO 14732:2011 Personel spawalniczy. Egzaminowanie operatorów w pełni zmechanizowanych i zautomatyzowanych urządzeń spawalniczych oraz nastawiaczy zgrzewa- nia oporowego dla w pełni zmechanizowanego i auto- matycznego spajania materiałów metalicznych [9] nie uwzględnia procesu lutowania. Podstawowymi dokumentami potwierdzającymi spełnienie wymagań stawianych połączeniom luto- wanym przy użyciu opracowanej technologii lutowa- nia twardego (w postaci Instrukcji technologicznej lutowania twardego – BPS, Brazing Procedure Spe- cification) zgodnie z Pn-En 13134:2004 [6] i Pn-En 13133:2002 [7] były: – BPAR (Brazing Procedure Approval Record) – Pro- tokół uznania technologii lutowania, – ŚEL – Świadectwo egzaminu lutowacza. wiadectwo egzaminu lutowacza jako certyfi- kat potwierdzający jego umiejętności składało się z trzech odrębnych dokumentów: – Świadectwa z badania egzaminacyjnego lutowa- cza, które zawierało takie informacje, jak: dane wytwórcy, dane jednostki egzaminującej, dane lutowacza (imię, nazwisko, seria i numer dowodu tożsamości, data i miejsce urodzenia, miejsce pra- cy, ocena wiedzy fachowej, zakres posiadanych uprawnień), informacje o zdobytych dotychczas uprawnieniach, – Instrukcji technologicznej lutowania – BPS (in- strukcja technologiczna wytwórcy dotycząca luto- wania twardego), według której przeprowadzano lutowanie złączy egzaminacyjnych, – zbiorczego Protokołu badania złącza egzaminacyj- nego, który zawiera: dane wytwórcy oraz jednostki egzaminacyjnej, zakresy i wyniki badań nienisz- czących i niszczących z numerami protokołów każ- dego z badań. norma dotycząca egzaminowania lutowaczy (Pn -En 13133:2002 [7]) wykazywała pewne braki [3], dlatego często spotykała się z branżową krytyką. Brakowało w niej wskazania metody oceny złączy i próbek egzaminacyjnych. Wprawdzie w normie za- powiedziano określenie tych wytycznych w serii kolej- nych arkuszy tej normy, lecz ich brak utrudniał racjo- nalne certyfikowanie lutowaczy. Brakowało również systemu znakowania kodowego uprawnień i ustala- nia zakresu uprawnień, np. rodzajów materiałów, ich grubości i rodzajów lutowin. Proponowana opisowa forma zapisu zakresu uprawnienia była nieścisła. Do- datkowo certyfikowanie lutowaczy dotyczyło jedynie ręcznego lutowania płomieniowego. Konieczne więc wydawało się wprowadzenie certyfikowania lutowa- czy i operatorów lutujących innymi metodami. 57Przegląd sPawalnictwa 9/2013 okumentowanie procesu lutowania oraz kwali kowanie lutowaczy stan po 0 .2012 r. W sierpniu 2012 r. Polski Komitet normalizacyj- ny opublikował nową normę Pn-En ISO 13585:2012 Lutowanie twarde – Kwalifikowanie lutowaczy i ope- ratorów lutowania twardego (oryg.) [5]. Określono w niej podstawowe wymagania dotyczące badania kwalifikacyjnego lutowaczy i operatorów lutowania twardego, ustalające warunki dotyczące lutowania twardego, badania, egzaminowania i zakresu kwalifi- kacji w certyfikacie. norma obejmuje zarówno ręczne lutowanie płomieniowe (gazowe), jak również pro- cesy zmechanizowanego oraz zautomatyzowanego lutowania twardego. W chwili publikacji niniejszego artykułu norma ma charakter uznaniowy, brak jest zatem jej polskojęzycznej wersji. Aktualnie trwają końcowe prace związane z jej tłumaczeniem przez Komitet Techniczny nr 165 PKn, można się więc spodziewać, że w najbliższych miesiącach pojawi się w całości w języku polskim. norma wyróżnia dwie grupy pracowników związa- nych z procesami lutowania: lutowacza – osobę, która trzyma i manipuluje ręcznie urządzeniem do nagrzewania obszaru lutowanego na twardo oraz, operatora lutowania – osobę, która przygotowuje złącze i nastawia urządzenie lutownicze (np. zme- chanizowane uchwyty palnika, piece, kąpiele solne i urządzenia indukcyjne), a przez to ma bezpośredni wpływ na jakość lutowanego złącza. mienne zasadnicze i zakres kwali kacji Kwalifikowanie lutowaczy i operatorów lutowania twardego opiera się na zmiennych zasadniczych. Dla każdej zmiennej zasadniczej określony jest zakres kwalifikacji, a lutowanie twarde prowadzone poza tym zakresem wymaga nowego egzaminu kwalifikacyjne- go. Podstawowe zmienne zasadnicze to: – proces lutowania twardego, – rodzaj wyrobu (kształt elementów łączonych), – rodzaj złącza, – grupy materiału podstawowego, – rodzaj spoiwa do lutowania twardego (lutu), – sposób dozowania spoiwa, – wymiary (grubość materiału, średnica zewnętrzna rury i długość zakładki), – kierunek płynięcia spoiwa, – stopień mechanizacji. Proces lutowania twardego – każdy egzamin kwa- lifikacyjny zwykle obejmuje tylko jeden proces lutowa- nia twardego. Zmiana procesu wymaga nowego egza- minu. Dalej zamieszczono oznaczenia podstawowych procesów lutowania wg Pn-En ISO 4063:2011 [10]: – 911 lutowanie twarde promieniowaniem podczer- wonym, – 912 lutowanie twarde płomieniowe, – 913 lutowanie twarde laserowe, – 914 lutowanie twarde elektronowe, – 916 lutowanie twarde indukcyjne, – 918 lutowanie twarde rezystancyjne, – 919 lutowanie twarde dyfuzyjne, – 921 lutowanie twarde piecowe, – 922 lutowanie twarde próżniowe, – 923 lutowanie twarde kąpielowe, – 924 lutowanie twarde w kąpieli solnej. odzaj wyro u – norma przewiduje zakres kwali- fikacji w zależności od kształtu elementów łączonych (tabl. I). Ta lica I. Rodzaj wyrobu złącza próbnego [5] Ta le I. Product type of test piece [5] Rodzaj wyrobu złącza próbnego Zakres kwalifikacji Blacha Blacha Rura Rura odzaj zł cza – norma przewiduje zakres kwalifika- cji w zależności od rodzaju złącza próbnego (tabl. II). rupy materiału podstawowego (tabl. III) – w celu uproszczenia przedstawienia zakresu kwalifikacji ma- teriały oznaczono literami od A do F, stosując system grupowania wg ISO/TR 15608:2013 [11]. W tym przypadku system kwalifikowania nie jest już tak oczywisty, jak w przypadku zmiennych: rodzaj wyrobu czy rodzaj złącza. Istnieje możliwość wykona- nia złącza próbnego dla danej grupy materiałowej (np. B–B) i na jego podstawie uzyskania kwalifikacji rów- nież na inne grupy (odpowiednio A–A, B–B, A–B). poiwa do lutowania twardego luty – rodzaje lu- tów odpowiadają wymaganiom Pn-En ISO 17672:2010 [12] i zgodnie z nią podzielone są na kilka klas (tabl. IV). pos dozowania spoiwa – norma przewiduje dwa sposoby aplikacji lutu: na powierzchnie czołowe (na zewnątrz szczeliny) oraz umieszczony przed luto- waniem (wewnątrz szczeliny). Sposób dozowania na powierzchnie czołowe zwany jest inaczej „dozowaniem do wylotu szczeliny połączenia” i może być realizowa- ny ręcznie lub w sposób zmechanizowany (tabl. V). Wymiary – egzamin kwalifikacyjny lutowaczy wy- konujących lutowanie twarde jest oparty na grubości materiału, średnicy zewnętrznej rury i długości zakład- ki (tabl. VI). W przypadku złączy próbnych elementów o różnej grubości zakres kwalifikacji jest oparty na Ta lica II. Rodzaj złącza próbnego [5] Ta le II. Joint type of test piece [5] Rodzaj złącza próbnego Zakres kwalifikacji Złącze doczołowe Złącze doczołowe Złącze zakładkowe Złącze zakładkowe 58 Przegląd sPawalnictwa 9/2013 Ta lica III. Grupy materiałów podstawowych [5] Ta le III. Groups of parent materials [5] Ta lica I . Klasy spoiw do lutowania twardego [12] Ta le I . Class of brazing filler metal type [12] Grupa materiałowa wg ISO/ TR 15608 Oznaczenie Złącze próbne Zakres kwalifikacji 1, 2, 3, 4, 5, 6, 9, 11 A A – A A – A 7, 8, 10 B B – B A – A, B – B, A – B 21, 22, 23 C C – C C – C 31-34, 37, 38 D D – D D – D 41-45 E E – E E – E 51-54 F F – F F – F Złącza różnoimienne A – B A – A, A – B D – A D – A D – B D – A, D – B D – E D – E E – A E – A E – B E – A, E – B Klasa Oznaczenie Komponenty Zastosowanie AL AL 101÷104 AL, Si lutowanie aluminium i jego stopów oraz tytanu i jego stopów AL 201 Al, Si, Cu AL 301, AL 302 Al, Si, Mg AG AG 104 Ag, Cu, Zn, Sn lutowanie miedzi i jej stopów, niklu, stali i spieków narzędziowych AG 201÷208 Ag, Cu, Zn AG 301÷309 Ag, Cu, Zn, Cd AG 351 Ag, Cu, Zn, Cd, ni AG 402 Ag, Cu, Zn, Sn AG 403 Ag, Cu, Zn, In, ni AG 501÷503 Ag, Cu, Zn, Mn, ni CP CP 101÷105 Cu, P, Ag lutowanie miedzi i jej stopówCP 201÷203 Cu, P CP 301, CP 302 Cu, P, Sb, Sn CU CU 101÷106 Cu lutowanie stali i spieków narzędziowychCU 201, CU 202 Cu, Sn CU 301÷306 Cu, Zn, Sn, Si, Mn, ni nI nI 101÷107 ni, Cr, Si, B, Fe, C lutowanie stali stopowych i nadstopów niklu nI 108 ni, Si, C, Cu, Mn nI 109 ni, Cr, B, Fe, C nI 110÷112 ni, Cr, Si, B, Fe, C, W CO CO 101 Co, ni, Cr, Si, B, Fe, C, W lutowanie kobaltu i nadstopów PD PD 101÷106 Ag, Pd, Cu lutowanie tytanu, stopów niklu, molibdenu, wolframu PD 201 Pd, ni PD 202 Ag, Pd, Mn PD 203 Cu, Pd PD 204 Ag, Pd AU AU 101÷104 Au, Cu lutowanie stopów niklu, molibdenu, wolframu 59Przegląd sPawalnictwa 9/2013 Sposób dozowania spoiwa przy wykonywaniu złącza próbnego Zakres kwalifikacji Podawany na powierzchnie czołowe Podawany na powierzch- nie czołowe przed lutowa- niem Umieszczony przed lutowaniem Umieszczony przed lutowaniem grubości każdej blachy (lub rury). W przypadku złączy próbnych elementów o różnej średnicy zewnętrznej rury i różnej grubości materiału podstawowego, luto- wacz jest oceniany następująco: – od najmniejszej do największej zastosowanej śred- nicy rury, – od najmniejszej do największej grubości materiału podstawowego. Jeśli grubości materiału różnią się, dolna granica jest wyznaczana w odniesieniu do grubości cieńszego z elementów, a górna do elementu o większej grubości. Ta lica . Sposób dozowania spoiwa [5] Ta le . Brazing filler application [5] Wymiary Złącze próbne Zakres kwalifikacji Grubość materiału t, mm < 3 0,5t do 2t 3÷10 1,5t do 2t > 10 5 do 2t Średnica zewnętrzna rury D, mm D ≤ D Długość zakładki L, mm L ≤ L Ta lica I. Wymiary złączy próbnych [5] Ta le I. Dimensions of test piece [5] Ta lica II. Kierunek płynięcia spoiwa [5] Ta le II. Brazing filler metal flow direction [5] Rysunki Kierunek płynięcia spoiwa w złączu próbnym Zakres kwalifikacji Płynięcie w kierunku poziomym Płynięcie w kierunku poziomym i pionowym z góry na dół Płynięcie w kierunku pionowym z góry na dół Płynięcie w kierunku pionowym z góry na dół Płynięcie w kierunku pionowym z dołu do góry Wszystkie kierunki płynięcia Stopień mechanizacji lutowania złącza próbnego Zakres kwalifikacji Ręczny Ręczny i zmechanizowany Zmechanizowany Zmechanizowany Ta lica III. Stopień mechanizacji wykonywania złączy próbnych [5] Ta le III. Degree of mechanization of test piece Kierunek płynięcia spoiwa – norma wyróżnia trzy kierunki płynięcia lutu: poziomy, pionowy z góry na dół i pionowy z dołu do góry. Lutowanie twarde z zastoso- waniem jednego kierunku płynięcia spoiwa może kwa- lifikować lutowanie z zastosowaniem innych kierunków (tabl. VII). topień mechanizacji – lutowanie twarde wykona- ne w sposób ręczny kwalifikuje lutowanie zmechanizo- wane, ale nie odwrotnie. Jeśli lutowanie złącza egza- minacyjnego prowadzi się w sposób zmechanizowany, zakres kwalifikacji jest ograniczony tylko do zastoso- wanego procesu (tabl. VIII). gzaminowanie i adania zł czy pr nych wg PN- N I 135 5 2012 Lutowanie twarde złącza próbnego powinno się odbyć w obecności egzaminatora lub przedstawiciela jednostki egzaminującej, który jednocześnie weryfiku- je jej wyniki. Egzamin lutowaczy i operatorów lutowa- nia twardego powinien przebiegać zgodnie z Instruk- cją technologiczną lutowania BPS, przygotowaną wg Pn-En 13134:2004 [6]. Czas lutowania twardego złą- cza próbnego powinien odpowiadać czasowi wykonania w normalnych warunkach produkcyjnych. Lutowacz lub operator lutowania twardego powinien przygotować 60 Przegląd sPawalnictwa 9/2013 części (np. wykonać obróbkę mechaniczną albo czyszczenie) lub zaakceptować sposób przygotowa- nia, wyregulować źródło ciepła i przeprowadzić ewen- tualną weryfikację. Złącze próbne może mieć dowol- ną konstrukcję, jednakże powinna być ona związana z przyszłą pracą. Zwykle jest to złącze zakładkowe lub doczołowe blach, albo złącze zakładkowe (kielichowe, teleskopowe) rur (rys. 1). Przed wykonaniem połączenia testowego lutowacz lub operator powinien ocenić poprawność przygoto- wania elementów łączonych wg następujących kryte- riów: dopasowanie elementów/współosiowość, szero- kość szczeliny lutowniczej, stopień lokalnej deformacji, i jest upoważniony do odmowy wykonania połączenia testowego, jeżeli uważa, że elementy nie zostały przy- gotowane zgodnie z opracowanym BPS. Dla każdego złącza próbnego należy przeprowadzić badania wizualne (Pn-En 12799:2003 Lutowanie twar- de. Badania nieniszczące złączy lutowanych na twardo [13]) oraz ewentualnie jedno lub więcej z następują- cych badań: ultradźwiękowe, radiograficzne, wytrzy- małości na odrywanie, wytrzymałości na zginanie lub badanie mikroskopowe. Podczas badań wizualnych może być konieczne rozcięcie złącza, umożliwiające oględziny od strony wewnętrznej (np. wykonanie ma- krozgładu) i dlatego to badanie może mieć charakter badania niszczącego. Pn-En 12799:2003 zaleca, aby szczególną uwagę zwrócić na: obecność pozostałości topnika, minimal- ny wymiar niezgodności, ciągłość lutowiny, wklęśnię- cie lutowiny, nadmiar lutowia, erozję powierzchni czy wygląd zewnętrzny lutowiny. Badania niszczące po- winny być wykonane zgodnie z Pn-En 12797:2002 ys. 1. Przykładowe złącza próbne wg Pn-En ISO 13585:2012 ig. 1. Examples of test pieces according to Pn-En ISO 13585:2012 Lutowanie twarde. Badania niszczące złączy lutowa- nych na twardo [14]. Badania dodatkowe mogą być prowadzone zgodnie z metodyką badań nieniszczą- cych: penetracyjnych, szczelności, termograficznych lub niszczących , takich jak: wytrzymałość na ścina- nie, wytrzymałość na rozciąganie, badania metalo- graficzne czy pomiary twardości. Jednak w Pn-En 12797:2002 i Pn-En 12799:2003 brak jest danych dotyczących warunków badań niszczących, takich jak: liczba próbek, które należy poddać badaniu i ba- daniom powtórnym, sposobu pobierania próbek oraz kryteriów akceptacji [3]. W 2008 r. ukazała się Pn-En ISO 18279:2008 Lutowanie twarde. Niezgodności w złączach lutowanych na twardo [15], w której poda- no klasyfikację niezgodności, które mogą powstać w złączach z lutowania twardego oraz wytyczne dla po- ziomów jakości i zalecanych wymiarów granicznych niezgodności. Po wykonaniu badań należy zgodnie z Pn-En ISO 18279 sprawdzić spełnienie wymagań do- tyczących niezgodności stwierdzonych w połączeniu testowym. Lutowacz lub operator zostaje zakwalifiko- wany, jeżeli niezgodności zawarte są na poziomie B ww. normy (wymagania ostre) oraz w złączu nie wystą- piły niezgodności. Ważność certyfikowanej kwalifikacji może być prze- dłużona na kolejne 3 lata przy założeniu spełnienia poniższych warunków: połączenia lutowane wykony- wane przez lutowacza lub operatora są w sposób ciągły wytwarzane w wymaganej jakości, a dokumentacja z badań, np. ilości badań połączeń niszczących i nie- niszczących w ramach uzyskanych kwalifikacji w ciągu ostatnich 6 miesięcy odpowiada kwalifikacjom poda- nym na certyfikacie lutowacza. 61Przegląd sPawalnictwa 9/2013 wiadectwo egzaminu kwali kacyjnego lutowacza operatora wiadectwo egzaminu kwali kacyjnego lutowa- cza operatora jest dokumentem potwierdzającym, że lutowacz lub operator lutowania twardego zdał egza- min. Świadectwo powinno zawierać szczegółowe dane dotyczące zmiennych procesowych, warunków prze- prowadzania testu oraz czę potwierdzaj c kwali- kacje (rys. 2 i 3): – potwierdzenie kwalifikacji przez pracodawcę lub inną upoważnioną osobę (co sześć miesięcy) wy- magane dla ważności certyfikatu, – przedłużenie kwalifikacji przez egzaminatora lub jednostkę egzaminującą (co trzy lata). znaczenie egzaminu lutowacza powinno obej- mować poniższe pozycje w podanej kolejności (system oznaczeń jest tak ułożony, aby można go było skom- puteryzować): a) numer niniejszej normy międzynarodowej, ys. 2. Świadectwo egzaminu kwalifikacyjnego operatora wg Pn-En ISO 13585:2012 ig. 2. Brazer operator qualification test certificate acc. to Pn-En ISO 13585:2012 Świadectwo egzaminu kwalifikacyjnego operatora Oznaczenie(a): .................................................................. Nazwa i adres wytwórcy: .................................................................. Nr świadectwa: .................................................................. Nr przywołanej BPS: .................................................................. Nazwisko lutowacza: .................................................................. Nr/rodzaj dokumentu tożsamości .................................................................. Data i miejsce urodzenia: .................................................................. Pracodawca: .................................................................. Norma badania: .................................................................. Wiedza teoretyczna: Zaakceptowana/Nie sprawdzana (niepotrzebne skreślić) Zmienne Złącze próbne Zakres kwalifikacji Proces lutowania twardego Typ urządzenia lutowniczego Pozostałe informacje są przedstawione w załączonej dokumentacji lub w specyfikacji w instrukcji technologicznej luto- wania twardego nr………………….. Rodzaj badań Wykonano i akceptowano Nie badano Badania wizualne Badania radiograficzne Badania ultradźwiękowe Badania na odrywanie Inne metody badań Nazwisko egzaminatora lub jednostki egzaminującej: .................................................................. Miejsce, data i podpis egzaminatora lub jednostki egzaminacyjnej: .................................................................. Data lutowania: .................................................................. Kwalifikacja ważna do: .................................................................. Potwierdzenie kwalifikacji przez pracodawcę lub inną upoważnioną osobę (co sześć miesięcy) wy- magane dla ważności certyfikatu Przedłużenie kwalifikacji przez egzaminatora lub jednostkę egzaminującą (co trzy lata) Data Podpis Stanowisko lub tytuł Data Podpis Stanowisko lub tytuł 62 Przegląd sPawalnictwa 9/2013 Świadectwo egzaminu kwalifikacyjnego lutowacza Oznaczenie(a): .................................................................. Nazwa i adres wytwórcy: .................................................................. Nr świadectwa: .................................................................. Nr przywołanej BPS: .................................................................. Nazwisko lutowacza: .................................................................. Nr/rodzaj dokumentu tożsamości .................................................................. Data i miejsce urodzenia: .................................................................. Pracodawca: .................................................................. Norma badania: .................................................................. Wiedza teoretyczna: Zaakceptowana/Nie sprawdzana (niepotrzebne skreślić) Zmienne Złącze próbne Zakres kwalifikacji Proces lutowania twardego Grubość(ci) materiału (mm) Zewnętrzna średnica rury (mm) Wielkość zakładki (mm) Materiał(y) podstawowy(e) Gatunek spoiwa do lutowania, temp. lut. Sposób dozowania spoiwa Typ wyrobu Kierunek płynięcia spoiwa Stopień mechanizacji Inne Pozostałe informacje są przedstawione w załączonej dokumentacji lub w specyfikacji w instrukcji technologicznej luto- wania twardego nr………………….. Rodzaj badań Wykonano i akceptowano Nie badano Badania wizualne Badania radiograficzne Badania ultradźwiękowe Badania na odrywanie Inne metody badań Nazwisko egzaminatora lub jednostki egzaminującej: .................................................................. Miejsce, data i podpis egzaminatora lub jednostki egzaminacyjnej: .................................................................. Data lutowania: .................................................................. Kwalifikacja ważna do: .................................................................. Potwierdzenie kwalifikacji przez pracodawcę lub inną upoważnioną osobę (co sześć miesięcy) wy- magane dla ważności certyfikatu Przedłużenie kwalifikacji przez egzaminatora lub jednostkę egzaminującą (co trzy lata) Data Podpis Stanowisko lub tytuł Data Podpis Stanowisko lub tytuł ys. 3. Świadectwo egzaminu kwalifikacyjnego lutowacza wg Pn-En ISO 13585:2012 ig. 3. Brazer qualification test certificate according to Pn-En ISO 13585:2012 63Przegląd sPawalnictwa 9/2013 b) zmienne zasadnicze: – numer procesu lutowania twardego zgodnie z Pn- En ISO 4063:2011, – rodzaj wyrobu: rura (T) lub blacha (P), – rodzaj złącza: złącze doczołowe (B), złącze zakład- kowe (O) lub złącze teowe (T), – grupa/grupy materiału podstawowego wg ISO/TR 15608:2013, – rodzaj spoiwa do lutowania twardego zgodnie z Pn- En ISO 17672:2010, – sposób dozowania spoiwa do lutowania twardego: przez podawanie na powierzchnie czołowe (FF) lub przez umieszczenie przed lutowaniem (PP), – wymiary (grubość materiału, średnica zewnętrzna rury i długość zakładki), – kierunek płynięcia spoiwa: płynięcie w kierunku po- ziomym (H), płynięcie w kierunku pionowym z dołu do góry (VU) lub płynięcie w kierunku pionowym z góry na dół (VD). Podsumowanie Wprowadzenie Pn-En ISO 13585:2012 w znacznym stopniu uregulowało problematykę dokumentacji i cer- tyfikowania osób pracujących na stanowiskach lutowni- czych. Świadectwa kwalifikacji lutowaczy nareszcie są pod względem formy zbliżone do świadectw z egzaminu kwalifikacyjnego spawaczy (Pn-En 287-1:2011 [16]). nor- ma obejmuje również operatorów lutowania, czego nie uwzględniała stara norma Pn-En 13133:2002 ani normy dotyczące operatorów spawania Pn-En 1418:2000 [8] i En ISO 14732:2011 [9]. należy zwrócić uwagę na fakt, że Pn En ISO 13585:2012, zalecająca badanie określonych połączeń próbnych, dotyczy przede wszystkim systemów jakości, w szczególności zakładów mających wdrożony system zarządzania jakością. natomiast do formalnego prowadzenia procesów lutowniczych (zwłaszcza przez drobnych wytwórców szerokiego asortymentu wyrobów lutowanych) wystarczy zaświadczenie ukończenia kursu, szkolenia, aby spełnić wymagania Rozporządzenia Mini- stra Gospodarki z 2000 r. w sprawie BHP przy pracach spawalniczych. Opinia osób, które miały okazję zapoznać się z treścią normy, jest zgodna, tzn. nowa norma jest dużo bardziej praktyczna od poprzednich wersji. Oczywiście w dokumencie można znaleźć pewne niedociągnięcia czy fragmenty wymagające uszcze- gółowienia. Brak jest na przykład wytycznych do- tyczących kwalifikowania lutospawaczy (łukowych) – techniki, która coraz częściej wykorzystywana jest w przemyśle. Brakuje również kryteriów dopuszczania lutowaczy na szkolenie i wymagań odnośnie do ich za- kresu. Tu jednak należałoby postawić pytanie, czy norma jest właściwym miejscem na takie zapisy. Przykładowe oznaczenia egzaminu lutowacza ISO 13585 - 912 T O B Ni600 FF t1,5 D20 L3 H co oznacza: lutowanie ręczne płomieniowe, rury, połą- czenie zakładkowe, stal z grupy 8 (wg ISO/TR 15608), lut ni600, podawany na powierzchnie czołowe, gru- bość materiału 1,5 mm, średnica zewnętrzna rury 20 mm, długość zakładki 3 mm, płynięcie lutu poziome; ISO 13585 - 916 P O D Cu511 FF t4 L5 VD co oznacza: lutowanie indukcyjne, blachy, złącze za- kładkowe, miedź z grupy 31 (wg ISO/TR 15608), lut Cu511 podawany na powierzchnie czołowe, grubość materiału 4 mm, długość zakładki 5 mm, płynięcie lutu pionowe na dół; ISO 13585 – 921 które nadaje uprawnienia operatora lutowania piecowego. Literatura [1] Kuzio T.: Uznawanie technologii lutowania twardego i egzami- nowanie lutowaczy według norm europejskich, Biuletyn Insty- tutu Spawalnictwa, nr 3/2003. [2] Kuzio T.: Uznana technologia i kompetentny personel podsta- wą zapewnienia jakości wyrobów lutowanych, Przegląd Spa- walnictwa, nr 8-9/2004. [3] nowacki J., Chudziński M., Zmitrowicz P.: Dokumentowanie i uznawanie technologii lutowania, Przegląd Spawalnictwa, nr 11/2006. [4] nowacki J., Chudziński M., Zmitrowicz P.: Lutowanie w budo- wie maszyn, WnT, Warszawa 2007. [5] Pn-En ISO 13585:2012 „Lutowanie twarde – Kwalifikowanie lutowaczy i operatorów lutowania twardego”, (oryg.). [6] Pn-En 13134:2004 Lutowanie twarde – Uznawanie technologii. [7] Pn-En 13133:2002 Lutowanie twarde – Egzaminowanie luto- waczy (norma wycofana). [8] Pn-En 1418:2000 Personel spawalniczy – Egzaminowa- nie operatorów urządzeń spawalniczych oraz nastawiaczy zgrzewania oporowego dla w pełni zmechanizowanego i auto- matycznego spajania metali. [9] En ISO 14732:2011 Personel spawalniczy. Egzaminowanie operatorów w pełni zmechanizowanych i zautomatyzowanych urządzeń spawalniczych oraz nastawiaczy zgrzewania oporo- wego dla w pełni zmechanizowanego i automatycznego spaja- nia materiałów metalicznych, nie uwzględnia procesu lutowania. [10] Pn-En ISO 4063:2011 Spawanie i procesy pokrewne – na- zwy i numery procesów. [11] ISO/TR 15608:2013 Spawanie. Wytyczne systemu podziału materiałów metalowych na grupy. [12] Pn-En ISO 17672:2010 Lutowanie twarde – Spoiwa. [13] vPn-En 12799:2003 Lutowanie twarde – Badania nieniszczą- ce złączy lutowanych na twardo. [14] Pn-En 12797:2002 Lutowanie twarde – Badania niszczące złączy lutowanych na twardo. [15] Pn-En ISO 18279:2008 Lutowanie twarde – niezgodności w złączach lutowanych na twardo. [16] Pn-En 287-1:2011 Egzamin kwalifikacyjny spawaczy. Spawa- nie. Część 1: Stale.