201308_PSpaw_21ds.pdf 41Przegląd sPawalnictwa 8/2013 Stanisław J. Skrzypek Marcin Goły Irena Dul Tomasz Babul Tomasz Korzeń Mieczysław Choroszyński Analiza fazowa złączy superstopów niklu ze stalą austenityczną lutowanych próżniowo Phase analysis of brazing in the high vacuum brazing  of nickel–based superalloys and austenitic steel Prof. dr ha . in . tanisław . krzypek, dr in . Marcin oły, To asz Korzeń – AGH Akademia Górniczo-Hut- nicza, Kraków; dr in . rena ul – WSK PZL-Rzeszów; dr ha . in . To asz a ul – Instytut Mechaniki Precyzyj- nej w Warszawie; Mieczysław horoszyński – Scientific Metal Treating CO, USA stract The high temperature vacuum brazing is widely used in joining metals and alloys applied in high temperature load- ing machine parts. It is important particularly for alloys with surface layers of oxide, resistant to dissociation. Among them such materials as super alloys containing ni and Al which easy crate stable layer oxides. Metal parts before brazing should have removed oxides, solid and mineral particles such as oil and grease. In this paper some examples of brazing of Inconel 625 samples and austenitic stainless steel in aspect of met- allography and phase composition are introduced. Braz- ing material in a form of foil 0.1 mm thick composed with niCrSiBFe was in amorphous state. The joining plates 1 mm thick made of join alloys were annealed, mechani- cally prepared and cleaned. The brazing process was in vacuum at the pressure of 11,3•10-2 Pa. After solidification and cooling with furnace the brazing material appeared in specific metallographic and phase structure. treszczenie Wysokotemperaturowe lutowanie próżniowe jest sze- roko stosowane do metali i stopów pracujących w warun- kach żaroodporności i żarowytrzymałości, które często za- wierają powierzchniowe tlenki trudno ulegające dysocjacji. Dotyczy to superstopów zawierających ni i Al, tworzące trwałe warstewki tlenkowe. Próżnia lub kontrolowana at- mosfera służą do przeciwdziałania tworzeniu się tlenków i sprzyjają ich termicznej dysocjacji. Przed procesem lu- towania wszystkie części muszą podlegać wstępnej ob- róbce oczyszczania powierzchni z powłok, smaru, oleju i z drobinek jakichkolwiek obcych substancji. Zastosowano i omówiono próżniowe lutowanie super stopu Inconel 625 (X10ninbCoAl58-4) z elementami ze stali austenitycznej (X10CrniMn20-10-2) przy ciśnieniu ok. 1,3•10-2 Pa. Materiał lutowniczy (niCrSiBFe) w formie folii o grubości 0,1 mm miał strukturę amorficzną. Po pro- cesie lutowania struktura lutowia uległa przebudowie na fazy krystaliczne. przy jednoczesnym zmiennym, a także dynamicznym obciążeniu oraz działającym na nie agresywnym śro- dowisku korozyjnym zawierającym związki siarki, azo- tu tlenu i węgla [1, 3]. Ze względu na skład chemiczny żaroodporne i ża- rowytrzymałe stopy (nadstopy) dzieli się na trzy grupy [2]: na bazie niklu, kobaltu i żelaza (zawsze z dodatka- mi ni i Cr). Ze względu na sposób umocnienia nadstopy na ba- zie niklu dzielimy na umacniane roztworowo, wydziele- niowo, dyspersyjnymi cząstkami tlenków [5]. Wszystkie te stopy zaliczane są do grupy mate- riałów metalicznych, których osnową jest austenit – faza γ o sieci krystalicznej A1 (regularnej ściennie Wstęp Żaroodporne i żarowytrzymałe stopy niklu stanowią priorytetową grupę materiałów stosowanych w przemy- śle chemicznym, energetyce oraz lotnictwie. Wykorzy- stuje się je przede wszystkim do budowy elementów ma- szyn i urządzeń pracujących w wysokiej temperaturze 42 Przegląd sPawalnictwa 8/2013 centrowanej RSC). Stabilność termiczna fazy γ, możli- wość umacniania roztworowego i wydzieleniowego oraz wysoki moduł sprężystości wpływają na wysokie właściwości stopów na bazie niklu, kobaltu oraz że- laza. Rodzaj oraz zawartość głównego składnika stopowego decydują o właściwościach stopu, stabil- ności struktury, właściwościach w czasie eksploata- cji w wysokiej temperaturze, a także odporności na korozję [1]. Stopy niklu stosowane w lotnictwie i energetyce, poza bardzo dobrymi właściwościami mechaniczny- mi, w tym wysokim modułem sprężystości, dodat- kowo charakteryzują się niskim współczynnikiem rozszerzalności cieplnej, a także stosunkowo małym ciężarem właściwym [6]. Do typowych zastosowań nadstopów na bazie niklu należą elementy gazowych turbin przemysłowych, silników lotniczych, takich jak łopatki czy wirniki turbiny wysokiego, średniego i niskiego ciśnienia spalania [1, 4]. nadstopy charakteryzują się wysokimi, a także sta- bilnymi właściwościami mechanicznymi utrzymanymi w temperaturze podwyższonej, tj. żarowytrzymałością oraz wyjątkową odpornością powierzchni stopów na działanie agresywnego środowiska w wysokiej tempe- raturze pracy, tj. żaroodpornością [1, 2]. W zależności od zastosowania zakres temperatury pracy nadstopów może być bardzo zróżnicowany i sięga nawet 900OC. Spośród wielu metod lutowania twardego w no- woczesnych gałęziach przemysłu wykorzystuje się najczęściej: lutowanie płomieniowe, indukcyjne i pie- cowe w atmosferach kontrolowanych, a także luto- spawanie łukowe i laserowe [7]. Lutowanie piecowe w atmosferach kontrolowanych i próżni to unikalny sposób łączenia w produkcji masowej podzespo- łów o złożonej konstrukcji, a w przypadku produkcji jednostkowej głównie podzespołów wykonywanych z nowoczesnych inżynierskich materiałów konstruk- cyjnych, należących do trudno spajalnych. Do takich materiałów należą: wysokostopowe stale odporne na korozję, metale wysokotopliwe (molibden, wolfram, niob) oraz ich stopy, metale reaktywne (Ti, Zr, Be) i ich stopy, specjalistyczne stopy żelaza i aluminium wzmacniane wydzieleniami dyspersyjnymi (ODS), nadstopy – drobnokrystaliczne i monokrystaliczne, sto- py na osnowie faz międzymetalicznych (ni-Al, Ti-Al), a także materiały kompozytowe na osnowie metalowej. Główne dziedziny zastosowania lutowania piecowego to przede wszystkim produkcja osprzętu pojazdów lot- niczych i kosmicznych, produkcja turbin do energetyki, aparatury elektropróżniowej, chemicznej, pomiarowej, a także produkcja wymienników ciepła z aluminium, miedzi, tytanu i jego stopów, stali odpornych na koro- zję oraz stopów żarowytrzymałych [7]. Mechanizm tworzenia połączeń w procesie luto- wania, w którym elementy łączone pozostają w sta- nie stałym, a spoiwo ulega stopieniu, uzależniony jest od wielu zjawisk fizykochemicznych, takich jak: redukcja chemiczna lub dysocjacja termiczna tlen- ków (na powierzchni materiałów łączonych i spoiwa), topienie (spoiwa), zjawiska związane z lutownością (rozpływność, zwilżanie, wnikanie kapilarne ciekłego spoiwa), dyfuzja i rozpuszczanie oraz krystalizacja (lu- towiny) [8]. Zjawisko kapilarności w procesie lutowania twardego związane jest ze zjawiskami dyfuzji i rozpusz- czania się składników lutu i powierzchni elementów łą- czonych, wielokrotnie określanych jako roztwarzanie lub migracja składników. Za pomocą ogólnie znanych mikroskopowych teorii dyfuzji możliwe jest opisa- nie mechanizmu występujących zjawisk dyfuzyjnych w zależności od właściwości fizykochemicznych spo- iwa i materiałów łączonych oraz warunków metalur- giczno-technologicznych procesu lutowania. Technologia lutowania to nie tylko samo spaja- nie, lecz także wiele procesów technologicznych ści- śle ze sobą powiązanych, wzajemnie oddziałujących i przeprowadzanych w odpowiedniej kolejności. Takimi procesami są m.in.: – dobór geometrii złącza, – mechaniczne przygotowanie powierzchni, – odtłuszczenie i mycie powierzchni, – naniesienie powłok technicznych (np. niklowanie galwaniczne), – zabieg nakładania lutu pod różnymi postaciami (pa- sty, proszki, taśmy, folie, druty), – proces montażu i pozycjonowania całego układu przed rozpoczęciem lutowania. najistotniejszą operacją jest sam proces lutowania oraz dobrane parametry: – prędkość grzania, – temperatura i czas lutowania, – temperatura i czas ewentualnych przystanków, tzw. przystanków temperaturowych, – wysokość próżni, – prędkość chłodzenia, – wysokość tzw. ciśnienia cząsteczkowego gazu obojętnego, stosowanego w procesie lutowania, a także czas, w którym jest wtłaczany do komory pieca. Wszystkie te operacje wpływają na wypełnienie szczeliny lutowniczej, zwilżalność powierzchni lutowa- nych, a tym samym na jakość wytworzonego złącza [9, 10]. W artykule opisano niektóre zjawiska przemian fa- zowych i zmian mikrostruktury zachodzące w obszarze stal austenityczna (X10CrniMn20-10-2)–lut niCrSiBFe –Inconel 625 podczas lutowania twardego w piecu próż- niowym. Przygotowanie ateriału do lutowania pr niowego Próbki w kształcie płaskowników o grubości 1 mm. Zostały ze sobą połączone w pakiety (rys. 1) z umiesz- czonym pomiędzy spajanymi elementami lutowiem w postaci pasty i folii oraz poddane procesowi lutowania. Czas lutowania wynosił 5 min w temperaturze 1065oC. 43Przegląd sPawalnictwa 8/2013 Lutowanie wykonano w piecu próżniowym przy ciśnie- niu ok. 11,3•10-2 Pa. Między powierzchniami łączony- mi szczelina wynosiła 0,1 mm. Powierzchnie łączo- ne oczyszczono mechanicznie papierami ściernymi o gradacji 240,a następnie przemyto wodnymi środka- mi myjącymi. ys. 1. Schemat połączenia lutowanego: stal austenityczna – Inconel 625 ig. 1. Model of braized samples: austenitic steel – Inconel 625 adania etalogra czne Badania mikrostrukturalne połączeń lutowanych wykonano za pomocą mikroskopu świetlnego Leica 3500n, na prostopadłym do powierzchni próbki zgła- dzie metalograficznym, po trawieniu chemicznym (rys. 2). Do ujawnienia mikrostruktury spoiny lutowni- czej użyto odczynnika chemicznego o składzie [6]: – chlorek miedzi CuCl2, – kwas solny HCl, – alkohol etylowy C2H5OH. Mikrostruktura połączenia lutowanego została przedsta- wiona na rysunkach 2 i 3. na rysunku 2 zaznaczono miej- sca wykonania mikrofotografii. Lutowina jest równomierna na całej długości połączenia lutowanego (rys. 3a). na ry- sunku 2b widoczny jest fragment połączenia lutowanego od strony podawania pasty lutowniczej. Można zauważyć bardzo dobre wypełnienie szczeliny lutowania w całym ob- szarze połączenia, co świadczy o dobrej zwilżalności mate- riału przez ciekły lut. Analizując mikrostrukturę lutowiny pokazaną na rysun- kach 2 i 3, można stwierdzić, że dominującym składnikiem strukturalnym jest austenit (γ) oraz umiejscowione w cen- tralnej części lutowiny fazy międzymetaliczne z układu ni-Cr-Si-B (rys. 2a i 2b). ys. 3. Mikrostruktury połączenia lutowanego. Połączenie stali ze stopem Inconel 625 lutowiem ni-Cr-Si-B: a) fragment połaczenia lu- towanego, pow. 200x; b) obszar spoiny lutowniczej, pow. 500x ig. 3. Microstructure of braised joint of steel and Inconel 625 with ni-Cr-Si-B filler: a) joint area, magn. 200x; b) joint area, magn. 500x ys. 2 Mikrostruktury połączenia lutowanego. Połączenie stali au- stenitycznej ze stopem Inconel 625 lutowiem niCrSiBFe w postaci pasty: a) obszar spoiny lutowniczej; b) lico spoiny ig. 2. Microstructure of braized joint. austenitic steel and Inconel 625 joint with niCrSiBFe feeler in a paste form: a) joint area; b) face of joint entgenowskie adania dyfrakcyjne Pomiary rentgenowskie wykonano z tych samych ob- szarów, w których prowadzono badania metalograficzne na powierzchni zewnętrznej spoiny bez wstępnej prepa- ratyki powierzchni pomiarowej. Dyfraktogramy otrzymano przy użyciu promieniowa- nia lampy Co na dyfraktometrze D8-Advance (rys. 4 i 5). ys. 5. Obrazy dyfrakcyjne i analiza fazowa lutu wyjściowego niCrSiBFe w postaci folii w stanie amorficznym i w lutowinie w stanie krystalicznym ig. 5. Diffraction patterns and phase analysis of niCrSiBFe solder foil and brazing area ys. 4. Obrazy dyfrakcyjne i analiza fazowa lutu wyjściowego ni-Cr w postaci pasty i w lutowinie ig. 4. Diffraction patterns and phase analysis of solder ni-Cr paste and brazing area 44 Przegląd sPawalnictwa 8/2013 Wnioski Wykonano eksperymentalne lutowanie dwóch sto- pów, tj. austenitycznej stali żarowytrzymałej z nad- stopem niklu (Inconel 625). Spoiny badano pod względem mikrostruktury i składu fazowego w stanie wyjściowym i po procesie lutowania. Zastosowane procedury technologiczne wykazały prawidłową rozpływność lutu. Jednak mi- krostruktura lutu na przekroju poprzecznym wykaza- ła niejednorodność zarówno pod względem wielkości ziarna, jak i pasmowości. Mikrostruktura ma cha- rakter wieloskładnikowy/wielofazowy z widocznymi strefami: centralna/środkowa z eutektyką, dwie strefy boczne z dużymi i równoosiowymi ziarnami i obu- stronne strefy przejściowe. na zgładzie metalogra- ficznym po trawieniu zaobserwowano dyfuzyjną strefę przejściową/pośrednią. Wstępne pomiary wykazały, że zmiany struktury,a ich zasięg z dyfuzji pierwiast- ków znajdujących się w lutowiu wynosił w stali au- stenitycznej ok. 75 µm, a w Inconelu 625 ok. 50 µm. Jednak dokładny zasięg i stopień dyfuzyjnego prze- mieszczenia się atomów można będzie określić po wykonaniu dodatkowych pomiarów. Rentgenowskie badania dyfrakcyjne wykaza- ły wystąpienie znacznych różnic między składem fazowym lutowia wyjściowego i po procesie luto- wania. największa różnica wystąpiła przy zasto- sowaniu folii lutowniczej w stanie amorficznym. Po procesie próżniowego lutowania lut przemie- nił się w wielofazowy stop (dwa roztwory stałe γ oraz dwa związki międzymetaliczne Cr3ni2 i Cr5B3). W drugim przypadku lut wielofazowy (stopowy austenit niklowy, fazy międzymetaliczne CrniFe i Cr3ni2) zamienił się w stopowy austenit niklowy o innej teksturze krystalograficznej z niewielką ilością Cr3ni2. Literatura [1] Mikułowski B.: Stopy żaroodporne i żarowytrzymałe – nadsto- py, Wydawnictwa AGH, Kraków 1997. [2] Hernas M., Maciejny A.: Żarowytrzymałe stopy metali, Wydaw- nictwo Ossolineum, Wrocław 1989. [3] Dobrzański L.A.: Podstawy nauki o materiałach i metaloznaw- stwo, Wydawnictwa naukowo-Techniczne, Gliwice 2002. [4] Campbell F.C.: Manufacturing technology for aerospace struc- tural materials, Elsevier B.V., Amsterdam 2006. [5] Davies J.R. (red.): Heat-Resistant materials (ASM Speciality Handbook), ASM International 1997. [6] Głowacki Z.: Zbiór odczynników metalograficznych, PWn, Warszawa 1952. [7] Winiowski A.: Lutowanie twarde metali – rozwój materiałów dodatkowych, technologii oraz normalizacji. Przegląd Spawal- nictwa 9/2007. [8] Winiowski A.: Lutowność w lutowaniu twardym – definicje i przykłady jej badania. Przegląd Spawalnictwa 9/2010. [9] Dul I., Kopeć J., Poradka A., Turowska L., Babul T., Kowalski S., Jakubowski J., Senkara J.: Wpływ wybranych czynników technologicznych na proces lutowania próżniowego stopów ni i stali wysokostopowej 10-8. Przegląd Spawalnictwa 10/2009. [10] T. Babul, S. Kowalski, J. Senkara, J. Jakubowski, J. Kopeć, L. Turowska: Vacuum brazing of honeycomb seals in vane ring made of nickiel alloy: Hastelloy and Inconel by use filler mate- rial type niCrSiB, 2 Międzynarodowa Konferencja naukowo- Techniczna pod hasłem „Postęp w technologiach lutowania”, Wrocław, 24 września, 2007. Imię i nazwisko Kontakt do osoby zamawiającej: Adres nIP a awia artykuły Nr zeszytu ..........., rok ............., strony ..................... Nr zeszytu ..........., rok ............., strony ..................... Nr zeszytu ..........., rok ............., strony ..................... Cena 1 artykułu z numeru archiwalnego w wersji elektronicznej: 21 zł (w tym 5% VAT) r r r r r r r r pspaw@ps.pl Wpłaty nale y dokona na rachunek ankowy Bank BPH S.A. Oddział w Warszawie 45 10 0 00 0000 3200 0043 1 3 rtykuły wysyłane s drog elektroniczn w ci gu 2 dni od otrzy ania za wienia. K Przegl d pawalnictwa W MP ul. Świętokrzyska 14a, 00-050 Warszawa tel.: 22 827 25 42, faks: 22 336 14 79 Podpis Firma N N Oświadczam, że jestem podatnikiem Vat i upoważniam firmę do wystawienia faktury bez podpisu Adres e-mail