201307_PSpaw_ew43.pdf 6 Przegląd sPawalnictwa 7/2013 Wasyl I. Pokhmurskyy Mychajlo M. Student Wolodymyr M. Hwozdetskyy Hanna W. Pokhmurska Druty rdzeniowe serii FMI do natryskiwania łukowego Powder wire of FMi series   for electroarc spray coating Prof. dr ab. inż. asyl I. Pok murskyy dr ab. inż. yc a lo . Student rof. PLw dr inż. olodymyr . wozdetskyy Fizyczno-Mechaniczny Instytut im. G.W. Karpienki Państwowej Akademii nauk we Lwowie, Ukraina; dr ab. inż. anna . Pok mur- ska rof. PLw – Politechnika Lwowska, Ukraina. Streszczenie W artykule podano krótki opis opracowanych w Fizycz- no-Mechanicznym Instytucie im. G.W. Karpienki Państwo- wej Akademii nauk we Lwowie (FMI) drutów proszkowych (DP) do natryskiwania łukowego. Pokazano, że opracowa- nie i zastosowanie specjalnych drutów rdzeniowych (DR) jako materiałów elektrodowych poszerzyło zastosowanie elektrometalizacji. W wielu przypadkach pozwoliło to na uzyskanie powłok o właściwościach na poziomie najlep- szych powłok natryskiwanych innymi metodami natryski- wania cieplnego, na przykład metodą plazmową albo nad- dźwiękową, przy zachowaniu znacznej przewagi ekono- micznej. abstract In the present review of the brief description develo- ped in G.V. Karpenko Physico-Mechanical Institute of na- tional Academy of Sciences of Ukraine (FMI) arc spray wi- res. It is shown that development and using of new spe- cial arc spray wires as electrode materials, expanded of electrometallization applications. In many cases, it is po- ssible to obtain a coating having the same characteristics as a top-level spray coatings obtained by using of other thermal spraying methods, e.g., plasma or supersonic methods, while maintaining economic advantages. st natryskiwanie łukowe zostało opracowane prawie sto lat temu i jest jedną z metod natryskiwania ciepl- nego w celu powlekania rożnych detali. Ta metoda jest w porównaniu z innymi metodami najprostsza, najbardziej wydajna, nie wymaga drogiego sprzę- tu i można ją łatwo wdrożyć do produkcji. Przez dłuż- szy czas zasadniczą wadą tej metody był mały asor- tyment materiałów, ponieważ wykorzystywane były wyłącznie druty odlewane. Dlatego opracowanie drutów proszkowych (DP) jako natryskowych materiałów pozwoliło w szerokich ramach zmieniać skład chemiczny powłok, co znacznie rozszerza zakres ich stosowania. W wielu przypadkach możliwe jest uzyskanie powłok o właściwościach porównywalnych z natryskiwanymi metodą plazmową czy naddźwiękową. Jednak koszt przy powlekaniu łukowym kształtuje się na poziomie 5÷10 niższym. na dzień dzisiejszy druty rdzeniowe (DR) do natry- skiwania elektrołukowego produkowane są zarówno za granicą (firmy Metco, Castolin, TAFA, nanosteel), jak i na Ukrainie. największy wkład w rozwój natryskiwania drutami rdzeniowymi elektrołukowymi wnieśli specjali- ści z Instytutu Elektrospawalnictwa im. Je.O. Patona Państwowej Akademii nauk w Kijowie (Y.S. Borysow, A.L. Borysowa, W.n. Korzyk – drut rdzeniowy Amotek [1÷4]), Instytutu Hutniczego w Mariupolu (W.J. Roy- anow – drut PP-MM [5]) oraz Fizyczno-Mechaniczne- go Instytutu im. G.W. Karpienki Państwowej Akademii nauk we Lwowie (W.I. Pokhmurskyy, M.M. Student 7Przegląd sPawalnictwa 7/2013 – drut rdzeniowy FMI [6÷15]. Powłoki z drutów są wykorzystywane w wielu gałęziach inżynierii, np. do re- nowacji detali, jak również do ochrony przed ścieraniem i zużyciem ściernym i gazowym, w temperaturze po- kojowej i podwyższonej do 700°C do naprawy różnych części maszyn i detali, pracujących w warunkach sma- rowania granicznego. W Fizyczno-Mechanicznym Instytucie im. G.W. Kar- pienki Państwowej Akademii nauk we Lwowie opra- cowano druty proszkowe o średnicy 1,8 mm do na- tryskiwania elektrołukowego (tabl. I). Partie pilotażo- we produkowane są w Instytucie Elektrospawalnictwa im. Je.O. Patona Państwowej Akademii nauk w Kijo- wie. Wyniki badań na temat rozwoju drutów proszko- wych, w tym oceny ich mikrostruktury i właściwości do różnych celów i zastosowań przedstawiono w pracach [6÷12]. Opracowane składy chemiczne drutów prosz- kowych chronione są patentami Ukrainy [13÷17]. Rozw owłok z drut w roszkowyc Renowacyjne powłoki stosowane są do naprawy zu- żytych powierzchni części, np. takich jak wały z wyma- ganą kolejną obróbką mechaniczną, głównie za pomo- cą skrawania. Dlatego dla takich powłok najbardziej istotna jest ich wysoka odporność na ścieranie oraz ob- rabialność przy obróbce mechanicznej. Warunki te są przewidziane przy tworzeniu powłok z twardością, któ- ra osiąga 300÷400 HV, a w ich strukturze występuje mi- nimalna zawartość fazy tlenowej. Minimalną zawartość tlenu w powłoce – na pozio- mie 2% mas., zapewnia się w mieszaninie przy obec- ności w proszku na drut rdzeniowy węgla – 0,8%, chro- mu – 6%, aluminium – 6% (rys. 1). Wraz ze wzrostem zawartości aluminium zmniejsza się ilość martenzytu, lecz wzrasta zawartość ferrytu w powłoce. W tym przypadku twardość powłoki zmniej- sza się, przy jednoczesnym wzroście jej wytrzymało- ści adhezyjnej. Optymalną twardość powłoki – w za- kresie 300÷400 HV uzyskuje się przy obecności w drucie rdzeniowym 6÷12% mas. aluminium. Fazą matrycową (osnową) takiej powłoki jest stopo- wany chromem i aluminium ferryt. DP ze zwiększoną Gatunek drutu System stopowania Właściwości powłok HRC, HV, wytrzymałość kohezyjna i adhezyjna Zastosowanie FMI-2 Cr6Al8B3 HRC = 40 HV = 650 Wytrzymałość: - kohezyjna = 130 МРа - adhezyjna = 40 МРа Renowacje szyjek średnio obciążonych wałów korbowych, rozrządu, ochrona przed zużyciem abrazyjnym sprzętu poligraficznego FMI -5 50Cr6Al3Mn2Mo2С2 HV = 350 Wytrzymałość: - kohezyjna = 180 MPa - adhezyjna = 40 MPa Renowacja części łożysk FMI -6 Cr6Al6B3ni4 HRC = 40 HV = 1000 Wytrzymałość: - kohezyjna = 60 MPa - adhezyjna = 45 MPa Ochrona przed zużyciem ścierno-gazowym i korozją gazową w wysokiej temperaturze (700°C) FMI -7 70Cr6Al6B3W4 HRC = 40 HV = 1150 Wytrzymałość: - kohezyjna = 120 MPa - adhezyjna = 45 MPa Ochrona przed zużyciem ścierno-gazowym i korozją gazową w wysokiej temperaturze (600°C) FMI -8 50Cr6Al2Mn2Тi2Мо2 HV = 500 Wytrzymałość: - kohezyjna = 180 MPa - adhezyjna = 40 MPa Renowacje szyjek, średnio obciążonych wałów korbowych i rozrządu tablica I. Druty rdzeniowe i ich zastosowanie table I. Flux cored wires and their application Rys. 1. Wpływ ilości węgla, chromu i aluminium w proszku do PD na zawartość tlenu w powłoce (a) oraz względna odporność na- rzędzia tokarskiego ze stopu VK8 (b) przy obróbce powłok 80H6Al PD (0 .. 10): 1 – węgiel, 2 – DP 80Cr (0…6), 3 – DP 80 Cr6Al (0…10) i . 1. Influence of amount of carbon, chromium and aluminum in the power for CW on the amount of oxygen in the coating (a) and the relative resistance of lathe instrument from the alloy VK8 (b) at the treatment pf coating 80H6Al PD (0 .. 10): 1 – carbon, 2 – CW 80Cr (0…6), 3 – CW 80 Cr6Al (0…10) a) b) 8 Przegląd sPawalnictwa 7/2013 ilością aluminium były wykorzystywane w energetyce przy renowacji miejsc osadzenia wałów wirników silni- ków elektrycznych, bębnów hamulcowych samocho- dów ciężarowych itp. (rys. 2). Dla powłok stosowanych do części działających w warunkach ścierania przedstawia się następujące wymagania: wysoka twardość, niski poziom naprężeń 1. rodzaju i wysoka odporność na ścieranie. Powłoki dla element w racu cyc w warunkac raniczne o tarcia Twardość tych powłok musi być nie niższa niż 600 HV. Ich obróbka mechaniczna odbywa się przez szlifowanie do wymaganego wymiaru. W strukturze po- włoki często mają miejsce mikropęknięcia, które mogą doprowadzić do zniszczenia powłoki podczas eks- ploatacji. W celu zapewnienia wymaganych cech do proszku dla powłoki są wprowadzone chrom, węgiel, bor i aluminium w takich ilościach, aby fazą matryco- wą powłoki był martenzyt. Taka struktura zapewnia mi- nimalny poziom naprężeń rozciągających w powłoce, nie więcej niż 50 MPa. Przy względnych obciążeniach większych niż 14 MPa w parze tarcia powłoka-przeciwpróbka nastę- puje się katastrofalne zużycie przeciwpróbki. Analiza metalograficzna i rentgenowska umożliwiła ustalenie, że jest to skutkiem obecności pęknięć na powierzch- ni powłok. Wówczas następuje otwarcie brzegów – po- wstają karby, które działają jak noże. Odległości po- między pęknięciami wynoszą do 0,3 µm i utworzone są z tlenków aluminium i węglików. Ustalono, że pęknię- cia z węglików na powierzchni szlifowanej powłok są tworzone przez częściowe rozpuszczenie dużych wę- glików ze stopionego drutu rdzeniowego. Aby wyeliminować intensywne zużycie przeciwprób- ki w parze tarcia z powłoką, zaproponowano metody optymalizacji powłok, które sprowadzają się do nastę- pujących czynności: 1. Zapewnienia warunków zabezpieczających roz- puszczenie węglików w stopie drutu rdzeniowego za pomocą wykorzystania mniejszego rozmiaru wę- glików w mieszaninie DP lub stosowania większego napięcia łuku przy natryskiwaniu (34÷38 V); 2. Zmniejszenia zawartości powietrza w proszku DP przez jego zgniecenie i dodanie proszku zawierającego Rys. 2. Renowacja wału wir- nika silnika elektrycznego (a) oraz bębna hamulcowego samochodu ciężarowego (b) i . 2. Restoration of the mo- tor shaft of the motor rotor (s) and the transport of the bra- ke drum (b) a) b) Okazuje się, że przy zwiększeniu twardości powłok do 700÷800 HV ich odporność na ścieranie wzrasta, a przy twardości większej niż 800 HV – zmniejsza się, co jest związane z tworzeniem i występowaniem mikro- pęknięć w powłoce. Zużycie powłoki odbywa się wzglę- dem istniejących pęknięć, głównie na granicach ziarn z późniejszym rozszczepieniem się i naruszeniem spój- ności. Stwierdzono, że odporność powłoki na zużycie przy badaniach ścierniwem zapewnia twardsze ziarna i twarde tlenki glinu na granicach pomiędzy ziarnami. W związku z tym w tym przypadku powinna być utwo- rzona powłoka, z jednej strony, z wysoką mikrohetero- gennością, co zapewnia niski poziom naprężeń rozcią- gających, a z drugiej, z małą grubością warstwy (po- włok o wysokiej dyspersji), aby zwiększyć zawartość tlenków w granicach międzyziarnowych. W badaniach ścierniwem występują odcinki powłok o niskich właściwościach, gdzie obserwowane są ziar- na o najniższej twardości i granicy międzyziarnowej. W tym przypadku trzeba wytworzyć powłokę o niskiej i mikroheterogenności i maksymalnej grubości ziarn w celu zminimalizowania liczby granic międzyziarno- wych. Powłoki systemu Fe-Cr-B-Al marek PMI są sze- roko stosowane do ochrony przed ścieraniem w prze- myśle drukarskim (rys. 3). Rys. 3. Regenerowane części maszyn drukarskich i . 3. Refurbished parts of printing machines 9Przegląd sPawalnictwa 7/2013 związek tytanu, który powoduje zajście reakcji w fazie gazowej z tlenem w stopionej strefie, tworząc małe tlenki tytanu, które są o 1÷2 rzędy mniejsze od cząstek AI2O3. na wypolerowanej powierzchni powłoki uzyskanej z DP nie znaleziono mikropęknięć, a i chropowatość jej po- lerowanej powierzchni jest zasadniczo mniejsza. Ponad- to, tytan i magnez w składzie drutu rdzeniowego powodu- ją wchłanianie 2÷3% mas. azotu z powietrza, zawartego w porach proszku, dzięki czemu w powłoce tworzone są cząstki azotków tytanu o wymiarach 200÷500 nm. Dzięki strukturze nierównowagowej i składowi fazo- wemu powłok przy tarciu mogą być realizowane warun- ki sprzyjające samoorganizacji warstwy powierzchniowej. Metodami niskokątowych badań rentgenowskich stwierdzono, że warunki optymalne dla samoorganizacji powierzchni tworzą się w powłoce trzyfazowej z fazą ma- trycową, składającą się z martenzytu (~ 50%), austenitu (~ 30%) i ferrytu (~ 20%). Przy wysokich obciążeniach tarcia z austenitu wydzielają się węgliki (Fe, Cr)23C6, a część jest przekształcona w martenzyt odpuszczony przy pochłanianiu ciepła. W ferrycie wydzieliły się nanocząsteczki grafitu (10÷20 nm). Przy tarciu węgiel dyfunduje na powierzch- nie tarcia i tworzy ciągłe warstwy grafitu. Optymalna zawartość ferrytu w strukturze powłoki wynosi 10÷20% mas. Minimalny współczynnik tarcia i zużycia pary cier- nej przedstawiono na rysunkach 4 i 5. Taka zawartość ferrytu w powłoce jest zapewniona dzięki obecności w nich 2÷3% mas. aluminium. DP serii FMI zostały wykorzystane do renowacji powle- kaniem natryskowym szyjki wału turbiny i sprężarki wa- łów pomp gazowych w przedsiębiorstwach naprawczych Ukrgazenergoservis, a także prętów siłowników hydrau- licznych urządzeń górniczych (rys. 6). Rys. 4. Wpływ zawartości aluminium w DP 50ni6Ti2Mo2Al2 na wła- ściwości trybologiczne powłok ze strukturą trójfazową w warunkach smarowania granicznego przy względnym obciążeniu P = 7 MPa: 1 – austenit, 2 – ferryt, 3 – współczynnik tarcia, 4 – względna trwałość. i . 4. Effect of aluminum content in PD50ni6Ti2Mo2Al2 the tribo- logical properties of the coating design phase boundary lubrication conditions in a particular load P = 7 MРa: 1 – austenite, 2 – ferrite, 3 – coefficient of friction, 4 – relative hardness. Rys. 5. Zmiana współczynnika tarcia M14B2 w oleju napędowym w za- leżności od określonego obciążenia dla węzłów tarcia powłoki z DP – brąz (BrC-30): 1 – 50Cr6AlTi2; 2 – 50Cr6AlTi2+Cr6Al6B3; 3 – stal SzKh 15, HRC 62; 4 – Cr6Al6B3 i . 5. The coefficient of friction M14B2 in oil, depending on the specified load to the friction parts with the CW – bronze (BrC-30): 1 – 50Cr6AlTi2; 2 – 50Cr6AlTi2+Cr6Al6B3; 3 – steel SzKh 15, HRC 62; 4 – Cr6Al6B3 Rys. 6. Powlekanie natryskowe szyjki wału turbiny i . 6. Spray coating on the turbine shaft bearing neck nioski Pokazano, że opracowanie i zastosowanie spe- cjalnych drutów rdzeniowych (DR) jako materiałów elektrodowych poszerzyło zastosowanie elektro- metalizacji. W wielu przypadkach pozwoliło to na uzyskanie powłok o właściwościach na poziomie najlepszych powłok natryskiwanych innymi meto- dami natryskiwania cieplnego, na przykład meto- dą plazmową albo naddźwiękową, z zachowaniem przy tym znacznej przewagi ekonomicznej. 10 Przegląd sPawalnictwa 7/2013 Literatura 1] Borysow Y.S., V.n. Korzhik. Amorficzne powłoki gazo ter- miczne: teoria i praktyka. Spawanie automatyczne. 1995. n 4. s.3÷12 . [2] Borisowa A.L., I.V. Myts, T. Kaida. Struktura i własności po- włok elektro lukowych na osnowie borku żelaza otrzymanych z drutów proszkowych. - Spawanie automatyczne. 1991. n 9. s. 66÷68. [3] Borysow Y.S., I.A. Koziakov, V.n. Korzhik. Struktura i właści- wości gazo termicznych powl, otrzymanych przy użyciu dru- tów proszkowych systemów Fe-Cr-B, Fe-Cr-B-C. - Spawanie automatyczne. 1996. n 5. S. 21 - 24. [4] Borisov Y.S., A.L. Borisova, I.A. Koziakov. Wpływ warun- ków natryskiwania na struktury powłok, otrzymanych z drutu proszkowego „Amotek 101”. Spawanie automatyczne. 1996. n 1. S. 21 - 30. [5] Royanov V.A. Podstawy teoretyczne tworzenia i wdrodzenia przemysłowego ekonomno stopowanych drutów proszko- wych dla natryskiwania elektro lukowego powłok, odpornych na ścieranie z polepszonymi właściwościami eksploatacion- nymi.- Praca habilitacyjna doktora nauk technicznych. Mińsk, 1990. 36 str. [6] Pokhmurskii V.I., M.M.Student, V.M. Dovhunyk, G.V. Pokh- murska, I.I. Sydorak. Powłoki elektro lukowe dla renowa- cji i ochrony. Lwow: Fizyko-Mechaniczny Instytut imienia G.W.Karpienki Państwowej Akademii nauk we Lwowie, 2005. - 190 str. [7] Pokhmurskii V.I., M.M. Student, V.M. Dovhunyk, I.I. Sydorak Zastosowanie metalizacji elektro lukowej drutami proszkowy- mi systemu Fe-Cr-Al-C dla renowacji detali maszyn . Maszy- noznawstwo. 1999. n 1. S. 13-18. [8] Student M. M., V. M. Dovhunyk, I. I. Sydorak, H. V. Pokh- murs’ka. Effect of Friction on Phase Transitions in the Sur- face Layers of FeCrB + Al Gas-Thermal Coatings.- Materials Science (Springer). 2000. no 4.- P.607-611. [9] Dovhunyk V. M., M. M. Student, I. I. Sydorak, H. V. Pokh- murs’ka Effect of Friction on the Structural and Phase Trans- formations in the Subsurface Layer of a FeCr+Al+C Gas- Thermal Coating.- Materials Science (Springer). 2000. no 5. s.770÷775. [10] Tribologycal properties of arc sprayed coatings obtained from FeCrB and FeCr based powder wires, A. Pokhmurska, M. Student, E. Bielanska, E.Beltowska, V. Dovhunyk, Surfa- ce & Coating Technology. 2002. V. 151-152. s. 490÷494. [11] Triboelektrochemiczne właściwości powlekanie natryskiwa- nych łukowo na stopy aluminium, V. Pokhmurskii, V. Dovhu- nyk, M. Student, H. Pokhmurska, V. Vynar, I. Sydorak, Inży- nieria Powierzchni 2008. № 1. s.9÷13. [12] Student M., Yu. Dzioba, V. Hvozdets’kyi, H. Pokhmurs’ka, B. Wielage. High-temperature corrosion of electric-arc co- atings sprayed from powder core wires based on the Fe– Cr–B–Al system.- Materials Science (Springer). 2008. no 5. s.693÷699. [13] Pat. n 40722 Ukraina, IPC (2009) S23S 4/00, B22F 7/00, B32B 15/00. Druty rdzeniowe do otrzymywania powłok dys- persyjnie wzmocnionych / V.I.Pohmurskyy, M.M.Student, Yu.V.Dzoba, I.Y.Sydorak; FMI narodowej Akademii nauk Ukrainy. - U2008 12843; PDl. 11.03.2008, wyd. 27.04.2009, Bull. numer 8. [14] Pat. n 40723 Ukraina, IPC (2009) S23S 4/00, B22F 7/00, B32B 15/00. Druty rdzeniowe do otrzymania powłok, M.M.Student, H.V.Pohmurska Ya.Ya.Sirak, V.M.Hvozdetskyy. FMI narodowej Akademii nauk Ukrainy. U2008 12844; PDl. 11.03.2008, wyd. 27.04.2009, Bull. numer 8. [14] Pat. n 47456 Ukraina, IPC (2009) S23S 6/00. Druty rdzenio- we do elektro lukowego natryskiwania w wysokiej temperatu- rze dyspersyjne wzmocnione, V.I.Pohmurskyy, M.S.Romaniv, M.M.Student, H.V.Pohmurska, T.M.Harandyuk, Ya.V.Serivka; FMI narodowej Akademii nauk Ukrainy, Bursztyn TPD. - U2009 05524; aPDl. 06.01.2009, wyd. 10.02.2010, Bull. nu- mer 3. [15] Pat. n19967 Ukraina, IPC (2006) S23S 4/00. Sposób wytwa- rzania powłok kompozytowych, S.I.Markovych, V.I.Pohmur- skyy, O.Y.Mazheyko, M.M.Student; FMI narodowej Akademii nauk Ukrainy, Kirovograd narodowy Uniwersytet Techniczny. - U2006 05358; PDl. 16/05/2006, wyd. 15.01.2007, Bull. nu- mer 1. [16] Pat. № 20013 Ukraina, IPC (2006) S23S 4/04, S23S 4/12. Druty rdzeniowe do ochrony od gorącego gazu dla otrzyma- nia powłok kompozytowych, V.I.Pohmurskyy, H.V.Pohmur- ska, M.M.Student, Yu.V.Dzoba, Ya.Ya.Sirak/ FMI narodowej Akademii nauk Ukrainy. U2006 06217; PDl. 06.05.2007, wyd. 15.01.2007, Bull. numer 1. [17] Pat. № 40721 U Ukraina, IPC (2009) S23S 4/00, B22F 7/00, B32B 15/00. Druty rdzeniowe do elektro lukowego natryski- wania, V.I.Pohmurskyy, M.M.Student, Yu.V.Dzoba, I.Y.Sydo- rak; FMI narodowej Akademii nauk Ukrainy. - U2008 12842; PDl. 11.03.2008, wyd. 27.04.2009, Bull. numer 8.