Nr 5 2015 WWW.pdf 93PRZEGLĄD SPAWALNICTWA Vol. 87  5/2015 Analiza możliwości kruchego pękania spawanych elementów konstrukcji stalowych The analysis of the possibility of fragile cracking steel units of welded constructions Dr hab. inż. Krzysztof Werner, Prof. PCz; dr inż. adiunkt Kwiryn Wojsyk – Politechnika Częstochowska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: krzysztofwerner@tlen.pl Streszczenie W pracy przedstawiono ocenę zniszczenia stalowych złączy spawanych w wyniku kruchego pękania. Wykaza- no, że krytyczne wartości odporności na pękanie i roz- warcia czoła pęknięcia mogą być wyznaczone na pod- stawie wyników badania udarności. Dokonano wstępnej oceny dopuszczalnej długości szczelin (niezgodności spawalniczych) w tych złączach ze względu na możli- wość kruchego pękania. Słowa kluczowe: złącza spawane, kruche pękanie, niezgodności złączy spawanych Abstract In the work the opinion of possible destruction of steel welded joints in the result of fragile cracking was introduced. Show, that the critical values of the resistance on cracking and the crack tip opening displacement can be appointed on basis of the test results of the impact re- sistance. The preliminary opinion of the admissible length of fissures (welded joints’ incompatibilities) was executed in these joints because of the possibility of fragile cracking. Keywords: welded joins, fragile cracking, welded joints’ incompatibilities Wstęp Stale konstrukcyjne i złącza spawane poddane działaniu obciążenia rozciągającego narażone są nagłe kruche pęka- nie. Niebezpieczeństwo takie występuje w przypadku istnie- nia w złączu koncentratora spiętrzającego poziom napręże- nia [1]. Takim koncentratorem może być karb geometryczny, tj. szczelina powierzchniowa lub wewnętrzna, otwór, skoko- wa zmiana wymiarów przekroju, albo nieciągłość materiału, np.: wtrącenie niemetaliczne, pęcherz powietrzny itp. Ponad- to koncentrację naprężenia powodują też zmiany struktury materiału i kształtu elementu generujące w nim naprężenia własne [2]. Złącza spawane zawierają zwykle wszystkie wy- mienione rodzaje koncentratorów. Są to niezgodności spa- walnicze takie jak: braki przetopu, pęcherze, wtrącenia obce w spoinie, pęknięcia wskrośne, odkryte i ukryte oraz różne struktury: materiału rodzimego, strefy wpływu ciepła (SWC) i spoiny. Istniejące wady i niezgodności w złączach spawa- nych mogą prowadzić do zniszczenia elementów szczegól- nie przy obciążeniach zmęczeniowych [3,4] Pękanie kruche charakterystyczne dla materiałów kruchych (np. dla żeliwa) występuje także w materia- łach sprężysto-plastycznych jakimi są stale, jeżeli panuje w nich płaski stan naprężenia (PSO) lub stan zbliżony do niego. Stan taki istnieje w elementach o dużej grubości przy niewielkich rozmiarach wady (szczeliny) w porównaniu z wymiarem elementu w kierunku wzrostu pęknięcia [5,6]. Kruchość stali wzrasta szczególnie znacząco w niskich temperaturach pracy rzędu -40 ºC i niższych. W takich wa- runkach strefa plastyczna na czole szczeliny jest bardzo mała w porównaniu z jej wielkością i występuje tylko w cienkich warstwach powierzchniowych danego elemen- tu. Można wtedy stosować jednoparametrowe kryterium siłowe liniowo-sprężystej mechaniki pękania (LSMP). Pękanie kruche wystąpi gdy współczynnik intensywności naprężenia KI na czole szczeliny osiągnie wartość krytycz- ną KIc (wyznaczaną doświadczalnie), zwaną odpornością na pękanie [5,7],: Krzysztof Werner, Kwiryn Wojsyk KI.=.σ √πa = KIc ___ 1) W przypadku większej strefy odkształceń plastycznych na czole szczeliny, sięgającej głębszych warstw elementu stosuje się dwuparametrowe kryterium deformacyjne sprę- żysto-plastycznej mechaniki pękania (SPMP) [8]. Kryterium to dotyczy quasi-kruchego stanu materiału. Warunkiem pę- kania jest osiągnięcie w wyniku odkształceń plastycznych rozwarcia czoła szczeliny δa=2va równego jego wartości kry- tycznej δc przy obciążeniu Sr=σ/Re≤0,8: δa.=.δc 2) Przy bardzo dużych odkształceniach na czole pęknięcia stosowane jest podobne kryterium pękania (J=Jc) okre- ślające energię potrzebną do nagłej propagacji pęknięcia – całkę J. Dla szybkiej oceny połączeń spawanych na możliwość nagłego pękania przy założeniu istnienia w nich niezgodno- ści spawalniczych można skorzystać z obu kryteriów (1) i (2), a zwłaszcza z kryterium LSMP, które pozwala na określe- nie rzeczywistej krytycznej wielkości ac wady (szczeliny) 94 PRZEGLĄD SPAWALNICTWA Vol. 87 5/2015 przy poziomie nominalnego naprężenia rozciągającego σ do granicy plastyczności Re spełniającym warunek σ/Re<0,5. Kry- terium to można stosować też w zakresie SPMP, zamiast kryte- rium (2), przy założeniu, że σ/Re<0,8. Wtedy krytyczną wielkość szczeliny ac określa się dla efektywnego wymiaru wady aef, tj. rzeczywistego wymiaru szczeliny – a powiększonego o zasięg strefy plastycznej na jej czole – rp (aef = a.+ rp). Pro- cedury wyznaczenia wielkości krytycznych KIc, δc, Jc, określają- cych odporność materiału na pękanie, są trudne do realizacji w warunkach przemysłowych, ponieważ wymagają specjali- stycznych stanowisk laboratoryjnych oraz spełnienia ostrych warunków wykonania i badania próbek [7,8]. W niniejszej pracy okręślono wielkości krytyczne KIc i δcna podstawie wyników badań udarności KCV – powszechnie stosowanych dla złączach spawanych (elementów kon- strukcji spawanych) oraz przedstawiono proste metody wy- znaczenia wielkości dopuszczalnych wad. Wyniki badań udarności i wyznaczenie parametrów odporności na pękanie Badania udarności przeprowadzono dla złączy spawa- nych doczołowo (w pozycji PF) metodą 135 MAG ze spoiną typu „V” i „1/2V”. Złącza wykonano z blach stali o podwyż- szonej wytrzymałości S355J2+N w stanie po normalizacji o grubości 12 mm [9]. Granica plastyczności tej stali wynosi- ła Re= 384 MPa, a wytrzymałość na rozciąganie Rm= 574 MPa. Drut spawalniczy G3Si1 (d= 1,2 mm) miał Re= 450 MPa i Rm= 545 MPa. a) b) Rys. 1. Schemat wykonywanych ściegów w spoinie typu: V (a) i 1/2V (b) Fig. 1. The scheme of executed welding sequences in the joint of the type: V (a) i 1/2V (b) Udarność złączy badano w temperaturach: +25, -25 i -75 ºC zgodnie z normami [10-12] na próbkach o przekroju w kar- bie 10x8 mm pobranych w różnej odległości l od osi spoiny. Na podstawie wyników badań pracy udarowego zginania KV (wyrażonej w J) określono wielkość krytycznego rozwarcia czoła pęknięcia δc wg wzoru (3) (podanego w pracy [8], sko- rygowanego przez autorów tego artykułu) oraz odporność na pękanie KIc (wz. 4) [6,8] w różnych strefach złączy (tabl. I). δc.= 0,0024.• (KV) 3) KI.=.√Re.• δ.• E ________ 4) Strefa złącza spawnego (1, mm) Złącze V, t = -25 ºC Złącze 1/2V, t = -75 ºC KV J δc, (wz. 3) mm KIc, (wz. 4) MPa • m0,5 KV J δc, (wz. 3) mm KIc, (wz. 4) MPa • m0,5 Spoina (0) 124 0,308 159,49 9 0,021 41,19 SWC (5,5) 134 0,333 165,80 208 0,475 198,00 Mat.rodz. (17,5) 213 0,514 206,02 143 0,326 164,17 Tablica I. Wyniki badań udarności i obliczeń rozwarcia czoła pęknięcia i odporności na pękanie Table I. The results of investigations of the impact resistance and the calculations of the crack tip opening displacement and resistance on cracking Wyniki badań w temp. t= -25 ºC wskazują na znacznie mniejszą udarność spoiny i SWC w porównaniu do udarności materiału rodzimego. W temperaturze -75 ºC udarność w spo- inie była bardzo niska, natomiast w SWC była wysoka (wyższa niż w materiale rodzimym). Odporności na pękanie (tabl. I) ob- liczone ze wzoru (4) na podstawie rozwarcia pęknięcia opisa- nego zależnością (3) były prawie identyczne jak wyznaczone ze wzoru (5) na podstawie wartości KV.(wyrażonej w J) [8]. KI.= 14,5.√(KV) ____ 5) Ocena dopuszczalnej wielkości wady ze względu na kruche pękanie Dopuszczalne długości a=ad centralnej szczeliny wskro- śnej (2ad) w płaskiej tarczy o szerokości w obliczono przy współczynniku bezpieczeństwa b=2 w oparciu o uprosz- czoną wersję kryterium LSMP wg pierwszego poziomu oce- ny [8] dla obciążenia Sr=0,8 przy założonych wartościach w/a we współczynniku korekcyjnym Y. KI.|.K2.= Kr.=.1.|.√2 obowiązującego dla Sr.=.σ |.σf.≤ 0,8 __ 6) KI.= σ √π • a.• Y.= σ √π • a.• √ π • a w_____ gdzie _____ _____ tg _____________ w π • a_____, σf.= 0,5 • (Re.+.Rm).≤ 1,2 • Re Ponadto dopuszczalne wartości takiej szczeliny wyzna- czono z doświadczalnej zależności (7) dla założonych sze- rokości w płyty (złącza): ad.= 0,5 • (p - √p2 - 5w • (KCV) •(1 - Re.|.Rm).) __________________________ 7) gdzie p = w + 1,25 • (KCV) Określono także wielkość dopuszczalną am równoważnej centralnej wady wskrośnej (2am) wg najprostszych kryteriów LSMP (wz. 8) [8] i SPMP (wz. 9) [7]: am = C(Kic |.Re)2, 8) am = C(δc |.(Re.|.E)), 9) gdzie C = dla σ |.Re.≥ 0,5__________________ 1 2π ((σ |.Re) - 0,25) Na podstawie wielkości dopuszczalnej am równoważnej centralnej wady wskrośnej można wyznaczyć dopuszczalną długość 2c szczeliny powierzchniowej (odkrytej) lub szczeliny wewnętrznej (ukrytej) dla wymiaru a takiej szczeliny równego wartości am (a=am). Do tego celu można wykorzystać bardzo skomplikowany tok obliczeń przedstawiony w pracach [6,8] albo znacznie prostszy sposób – na podstawie wykresów korelacyj- nych, tj. korelacji wymiarów tych pęknięć z wartością am wskro- śnego pęknięcia równoważnego, przedstawionych w pracy [7]. Wyniki obliczeń długości wskrośnej szczeliny dopuszczal- nej w badanych strefach złącza dla Sr=0,8 przedstawiono 95PRZEGLĄD SPAWALNICTWA Vol. 87  5/2015 KI.= σ √π • a.• Y.= σ √π • a.• √ π • a w w π • a σf.= 0,5 • (Re.+.Rm).≤ 1,2 • Re na rysunkach 2÷5. Na rysunku 2 dla t= -25 ºC widoczne są bardzo różne wartości dopuszczalnej długości szczeliny wskrośnej dla różnych odległości od osi spoiny. W odległo- ści l=0-5,5 mm wartości ad są dużo mniejsze niż dla l >5,5 mm. Można to tłumaczyć działaniem własnych naprężeń rozciągających w spoinie i jej SWC. Obliczenie długości ad wg wzoru (6) dało zbliżone wyniki do równoważnej długo- ści pęknięcia am, wyznaczonej ze wzoru (8) lub (9) z uwzględ- nieniem naprężeń własnych w spoinie i w SWC (przyjętych na poziomie Re) tylko przy małym stosunku szerokości prób- ki do długości pęknięcia (w/a). Rys. 2. Długość wskrośnej szczeliny dopuszczalnej i równoważnej dla t= -25 ºC Fig. 2. The length of the admissible and equivalent thoroughly fissure for t= -25 ºC Rys. 3. Długość wskrośnej szczeliny dopuszczalnej i równoważnej dla t= -75 ºC Fig. 3. The length of the admissible and equivalent thoroughly fissure for t= -75 ºC Rys. 4. Długość wskrośnej szczeliny dopuszczalnej (wz.7) w złączu spawanym o różnej szerokość w (w mm) dla t= -25 ºC Fig. 4. The length of the admissible thoroughly fissure (formula 7) in weld joint about various the width w (in mm) for t= -25 ºC Rys. 5. Długość wskrośnej szczeliny dopuszczalnej (wz.7) w złączu spawanym o różnej szerokość w (w mm) dla t= -75 ºC Fig. 5. The length of the admissible thoroughly fissure (formula 7) in weld joint about various the width w (in mm) for t= -75 ºC Podobny charakter zmian, chociaż jeszcze bardziej zróż- nicowany wystąpił dla temp. t= -75 ºC, (rys. 3), ale wyniki obliczeń bezpiecznej i równoważnej długości pęknięć w spo- inie, w SWC i w materiale rodzimym według wzorów (8) i (9) oraz (6 dla w/a=4) były prawie takie same. Przy zastosowaniu wzoru (7) charakter zmian wartości ad jest podobny do ad obliczonych wg wzoru (6) ale wartości ad obliczone z tego wzoru są nieco niższe niż ze wzoru (6) zarówno dla t= -25 ºC (rys. 4), jak i dla t= -75 ºC (rys. 5). Długości dopuszczalnych szczelin przy niższym pozio- mie naprężenia (np. Sr=0,5) mogą być znacznie większe. Literatura [1] Gwóźdź M., Michałowski T.: Elementy niezawodności stalowych spa- wanych zbiorników na ciecze i gazy płynne. Przegląd Spawalnictwa 3/2012 s. 3-10. [2] Prażmowski M., Rozumek D.: Rozwój pęknięć przy cyklicznym zgina- niu w złączu cyrkon-stal powstałych w wyniku zgrzewania wybucho- wego. Przegląd Spawalnictwa 4/2014 s. 45-50. [3] Stasiuk P., Karolczuk A., Kuczko W.: Rozkład naprężeń w krzyżowym złączu spawanym z uwzględnieniem rzeczywistego kształtu spoiny. Przegląd Spawalnictwa 1/2014 s. 29-33. [4] Kukla D., Grzywna P., Karczewski R.: Ocena rozwoju uszkodzenia zmę- czeniowego na podstawie zmian i parametrów prądowirowych w ko- lejnych cyklach obciążenia. Przegląd Spawalnictwa 5/2014 s. 23-3.1 [5] Kocańda S.: Zmęczeniowe pękanie metali, WNT Warszawa 198. [6] Neimitz A.: Mechanika pękania, PWN Warszawa 1998. [7] Brózda J.: Wprowadzenie do mechaniki pękania, Instytut Spawalnic- twa Gliwice 2008. [8] Rykaluk K.: Pęknięcia w konstrukcjach stalowych, Dolnośląskie Wy- dawnictwo Edukacyjne Wrocław 2000. [9] Miśta J. Określanie wielkości niezgodności spawalniczych w oparciu o kryteria mechaniki pękania. Praca magisterska pod kier. K. Wojsy- ka, Częstochowa 2013. [10] PN-EN 875: Spawalnictwo -- Badania niszczące spawanych złączy me- tali -- Próba udarności -- Usytuowanie próbek, kierunek karbu i badanie. [11] PN-EN ISO 10045-1: Metale. Próba udarności sposobem Charpy’ego. Metoda badania. [12] PN-EN ISO 14556: Stal. Próba udarności Charpy-V oprzyrządowanym młotem wahadłowym. Metoda badania. Podsumowanie Przeprowadzone badania złączy spawanych wykazały: Istnieje możliwość wyznaczania parametrów charakteryzujących odporność materiału na pękanie na podstawie badań udarności. Zastosowanie uproszczonych kryteriów pękania kruchego i quasi-kruchego z wykorzystaniem wyznaczonych parame- trów odporności na pękanie pozwala określić dopuszczalną wielkość wad materiałowych i niezgodności spawalniczych. Uzyskane dane potwierdziły przydatność zastosowanej metodyki obliczania wielkości wad i niezgodności w zakre- sie pracy konstrukcji stalowych, tj. w temperaturach do t.= -75 ºC.