201306_PSpaw_5i5a.pdf 7Przegląd sPawalnictwa 6/2013 Krzysztof Dutka Jan Stabryła Analiza przyczyn niskiej trwałości złącza spawanego wału inspektomatu the causes analysis of short life of the shaft  in the car-wheel balancing device  Dr inż. Krzysztof Dutka, dr inż. Jan Stabryła – Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie. Streszczenie W artykule przedstawiono analizę zastosowanego sposobu modernizacji wykonania wałka inspektomatu, który uległ szybkiemu zużyciu. Modernizacja polega- ła na zastąpieniu połączenia skręcanego połączeniem spawanym. Miejsce i sposób wykonania spoiny łączącej końcówkę wałka z rurą spowodowały podhartowanie strefy wpływu ciepła (SWC) sięgające w obszar karbu geometrycznego związanego ze stopniem wałka. Pod- hartowanie było bezpośrednią przyczyną powstania licz- nych ognisk pękania zmęczeniowego, które doprowadzi- ło do zniszczenia po rocznej eksploatacji. Abstract This paper presents an analysis of the method used for regeneration of the shaft in car-wheel balancing devi- ce which has rapid wear in the short period of time. Mo- dernization contained the screw connection replacement by welded joint. The weld placement and heat input cau- sed local hardening of heat affected zone (HAZ) and the area of geometrical notch effect from diameter change in the shaft. Local hardening caused directly by numerous fatigue cracks, which propagation resulted damage after one year use. Wstęp Często zdarza się, że rozwiązanie konstrukcyjne zastosowane w urządzeniu nie sprawdza się w eksplo- atacji, prowadząc do przedwczesnego zużycia części. Niezbędna staje się wtedy naprawa lub modernizacja, w której wykorzystuje się również metody spawalnicze. O ile zakłady specjalizujące się w produkcji spawalni- czej posiadają doświadczenie, kadrę, funkcjonujące systemy jakości i kwalifikowane procedury spawalni- cze, o tyle firmy mechaniczne sporadycznie realizujące prace spawalnicze nie mają w tym zakresie dostatecz- nych kompetencji. Do przykładowych błędów popełnianych w pracach naprawczych można zaliczyć stosowanie rozwiązań nietechnologicznych pod względem spawalniczym, np. spawanie elementów o małej grubości z elementami masywnymi bez dopasowania grubości ścianek, spa- wanie elementów masywnych lub części maszyn ulep- szanych cieplnie bez podgrzewania wstępnego. Moż- na mnożyć przypadki przedwczesnego, awaryjnego zniszczenia zespołów, które zostały w taki sposób na- prawione lub zmodernizowane. Pierwotną przyczyną zniszczenia nie jest niska jakość złącza spawanego, lecz błędy konstrukcyjne i technologiczne popełnione przez kadrę, która na bieżąco nie aktualizuje swojej wiedzy spawalniczej. Prace naprawcze prowadzi się bez opracowania instrukcji technologicznej spawania, bez wykonywania badań złączy czy upewnienia się co do spawalności materiałów zastosowanych w kon- strukcji naprawianej części. Części maszyn wykonywane są ze stali konstruk- cyjnych wyższej jakości lub stali do ulepszania ciepl- nego. Stale te charakteryzują się zwykle podwyższoną zawartością węgla i chromu, a niekiedy molibdenu. To sprawia, że ich spawalność jest znacznie ograniczo- na. Przydatność tych stali na wyroby spawane powin- na być określona w pierwszej kolejności na podstawie równoważnika węgla Ce [1]. Zależnie od wartości Ce podejmuje się decyzję o wyborze danego gatunku sta- li oraz o środkach technologicznych zapobiegających niebezpiecznemu utwardzeniu. Zawartość węgla i rów- noważnik CE wskazują na konieczność podgrzewania wstępnego, utrzymywania temperatury międzyściego- wej, a nawet obróbki cieplnej po spawaniu [2]. Spawa- nie stali do ulepszania cieplnego o zawartości węgla przekraczającej 0,4% stosowane jest bardzo rzadko, zgodnie z opracowaną technologią i przy zastosowa- niu specjalnego nadzoru. Temperatura podgrzewania wstępnego zależą od grubości elementu i mogą wyno- sić nawet 300oC przy grubości 50 mm [3]. 8 Przegląd sPawalnictwa 6/2013 Opis przedmiotu badań Do badań dostarczono uszkodzony wałek rolki na- pędowej inspektomatu, który służył do wizualnej kon- troli opon po zakończeniu procesu wulkanizacji. Istot- nym elementem urządzenia jest rolka, na której obraca się kontrolowana opona. Rolka nałożona jest na wałek jednostronnie ułożyskowany w napędzie rozwieracza. Na wałek działa złożony moment zginający i obrotowy (rys. 1). Wałek wykonany był jako konstrukcja zmonto- wana z rury o średnicy zewnętrznej 56x5,5 mm, w którą wtłoczona była kilkustopniowa końcówka napędowa. W ściance rury w strefie połączenia wykonane są gwintowane otwory służące do zabezpieczenia rury i końcówki napędowej przed obrotem za pomocą wkrętów ustalających (rys. 2a). Rozwiązanie takie nie sprawdzało się w eksploatacji (ścinanie wkrętów i roz- luźnianie połączenia). Uszkodzenie połączenia mogło spowodować opadnięcie kontrolowanej dużej opony rolniczej na osobę obsługującą inspektomat. Zagro- żenie postanowiono wyeliminować przez zespawa- nie końcówki wałka z czołem rury spoiną obwodową (rys. 2b). Według dokumentacji technicznej końcówka wałka powinna być wykonana z ulepszanej cieplnie stali 40H. Wałek po modernizacji eksploatowany był przez okres 1 roku, po czym uległ pęknięciu. W dostarczonym do badań pękniętym wałku po- łączenie końcówki wałka z krawędzią rury wykonano metodą 135. Awaria nastąpiła w wyniku pęknięcia w płaszczyźnie ostatniego stopnia wałka (rys. 3). Krawędź i powierzchnia czołowa wałka w płasz- czyźnie przełomu wykazują znaczne nierówności i wgłębienia powstałe w wyniku spawania. Przełom ma charakter zmęczeniowy powstały w wyniku obcią- żenia wału momentem skręcającym i zginającym. Na powierzchni przełomu widoczne są liczne uszkodzenia mechaniczne powstałe już po awarii. Źródła pękania mnogie (4 na obwodzie) zlokalizowane są w promie- niu przejścia ze średnicy 35 mm na średnicę 56 mm (rys. 4). Mała powierzchnia strefy dołomowej wskazu- je na niski poziom naprężeń podczas pracy inspekto- matu bezpośrednio przed zniszczeniem. Oznacza to, że powodem awarii nie było przeciążenie elementu. W celu określenia przyczyn przedwczesnego znisz- czenia wału z uszkodzonego elementu pobrano próbki do dalszych badań laboratoryjnych (rys. 5). Postano- wiono wykonać badania makro i mikroskopowe, pomia- ry twardości, statyczną próbę rozciągania oraz analizę składu chemicznego. Z części wału o średnicy 56 mm pobrano próbki do badań metalograficznych oraz odci- nek o grubości 15 mm na badania składu chemicznego. Z części o średnicy 35 mm odcięto próbkę obejmującą przełom do oceny jego przebiegu. Pozostałą część wy- korzystano do wytoczenia próbek wytrzymałościowych. Widok makrostruktury złącza końcówki wałka z rurą przedstawiono na rysunku 6a. Miejsce wykonania zdjęć mikrostruktury pokazano na rysunku 6b. Na promieniu przejścia widoczne są liczne pęknięcia (rys. 7). W grani spoiny na styku rury i wałka widoczne są pęknięcia eks- ploatacyjne, które powstały na brakach przetopu, któ- rych długość wynosi ok. 2÷3 mm. Strefa wpływu ciepła złącza rozciąga się aż w okolice stopnia wału (rys. 8). Badania mikroskopowe wykonane na zgładzie tra- wionym Nitalem wykazały, że materiał rury i wałka mają budowę ferrytyczno-perlityczną ze zdecydowaną prze- wagą ferrytu (rys. 9). Stal końcówki wałka nie jest więc Rys. 1. Uszkodzoney wałek rolki napędowej inspektomatu Fig. 1. Damage shaft of motive roller in the car-wheel balancing de- vice Rys. 2. Schemat rozwiązań konstrukcyjnych inspektomatu: a) oryginalne, b) zastosowane podczas naprawy Fig. 2. Constructional solutions scheme: a) original, b) proposed for regeneration Rys. 3. Płaszczyzna pęknięcia oraz nierówności krawędzi wywołane pracami spawalniczymi Fig. 3. Fracture surface and edge damages caused by the welding process Rys. 4. Powierzchnie przełomu. Literami A, B, C i D oznaczono ogni- ska pękania Fig. 4. Both fractures surfaces. A, B, C and D latters shows the cracks beginning Rys. 5. Próbki do badań laboratoryjnych, twardości, struktury, składu chemicznego i wytrzymałości Fig. 5. Samples for laboratory testing: hardness, micorstructure, chamical composition and strength A D C B Końcówka napędowa miejsce pęknięcia część rurowa ↑ ↑ ↑ 9Przegląd sPawalnictwa 6/2013 ulepszaną cieplnie stalą 40H. W strefie wpływu ciepła wałka stwierdzono występowanie struktury iglastego bainitu wskazującego na podhartowanie (rys. 9c). Pomiary twardości HV 10 wykonane na twardościo- mierzu HPO-250 w poszczególnych strefach złącza potwierdziły obecność utwardzenia w SWC. Wyniki ba- dania twardości zestawiono w tablicy I. Twardości zarówno rury, jak i końcówki wałka wska- zują, że stal obu łączonych elementów jest niskowę- glowa i powinna charakteryzować się dobrą spawal- nością. Podwyższona twardość strefy wpływu ciepła (SWC) wałka świadczy o podhartowaniu, które może się wiązać z brakiem podgrzewania wstępnego do spa- wania przy znacznym przekroju wałka. Wyniki statycz- nej próby rozciągania stali wałka zestawiono w tablicy II a porównanie właściwości mechanicznych podstawo- wych stali konstrukcyjnych w tablicy III. Rys. 6. Budowa makroskopowa strefy spawania (a), miejsca wyko- nania zdjęć mikrostruktury (b). Mikroskop MBS-9. Pow. 6x Fig. 6. Macrostructure of weld zone (a) and the placement of micro- structure evaluation (b). MBS-9 microscope, magn, 6x Rys. 7. Powierzchniowe nieciągłości materiału wałka w miejscu pro- mienia przejścia. Trawiono Nitalem. Mikroskop OLYMPUS Fig. 7. Shaft surface discontinuity in the place of diameter change. Etch.: nital, Olympus microscope Rys. 8. Strefa połączenia rury z końcówką wałka. Widoczny brak przetopu i pęknięcia eksploatacyjne w spoinie. Trawiono Nitalem. Mikroskop OLYMPUS Fig. 8. Pipe and shaft ending joint zone. Lack of fusion and fatigue cracks in the weld. Etch.: nital, Olympus microscope Rys. 9. Mikrostruktura złącza: a) rura- ferryt i perlit, pow. 200x, b) wałek poza strefą wpływu ciepła ferryt i perlit, pow. 200x, c) SWC wałka, bainit pow. 500x. Mikroskop OLYMPUS Fig. 9. Microstructure of the joint: a) pipe: ferrite and pearlite, magn. 200x; b) shaft, out of HAZ: ferrite and pearlite, magn. 200x; c) HAZ in the shaft: bainite, magn. 500x; Olympus microscope Tablica I. Wyniki pomiaru twardości Table I. Hardness measurement results Miejsce pomiaru Twardość HV 10 Materiał rury 150 SWC rury 160 Materiał wałka 220 SWC wałka 330 Spoina 220 Tablica II. Wyniki badania wytrzymałości materiału wałka Table II. Mechanical properties of the shaft metal results Próbka Re mpa Rm mpa A5 % R1 405 647 15 R2 357 647 17 Tablica III. Porównanie normatywnych właściwości gatunków stali i materiału wałka Table III. Comparison of nominal mechanical properties of steel and shaft metal Stal Re mpa Rm mpa A5 % 40H 780 min. 980 14 18G2A 335 490÷625 22 S355J0 335 470÷630 22 Wałek 376 647 16 a) b) c) 10 Przegląd sPawalnictwa 6/2013 Pod względem właściwości mechanicznych (Re, Rm) próbki materiału rodzimego wałka spełniają wymagania odpowiadające stali 18G2A lub S355J0 i są ponad dwukrotnie niższe od właściwości stali 40H przewidzianej jako materiał oryginalny. Przeprowadzone badania składu chemicznego stali wałka wraz z wymaganiami dla stali 18G2A i S355J0 zestawiono w tablicy IV. Pod względem składu chemicznego materiał wałka spełnia wymagania dla stali 18G2A lub jej zamiennika S355J0. Podsumowanie wyników badań Podczas modernizacji dokonano zamiany ulepsza- nej cieplnie stali 40H na stal konstrukcyjną spawal- ną o podwyższonej wytrzymałości C-Mn. Wykonano spawanie jednościegowe, stosując spoinę obwodową na styku wałka i rury, w którym powstały braki prze- topu. Podczas eksploatacji braki przetopu stały się źródłem pęknięć, które uzyskały długość kilku milime- trów. Dla zniszczenia zmęczeniowego wałka w wyni- ku rocznej eksploatacji bardziej krytyczne okazało się utwardzenie strefy wpływu ciepła. Co prawda poziom utwardzenia 330 HV można uznać za dopuszczalny w świetle wymagań normy [4], jednak o niskiej trwa- łości złącza przesądziło pokrycie się strefy wpływu ciepła z miejscem wystąpienia karbu geometrycznego Tablica IV. Skład chemiczny stali 18G2A i S355J0 wg norm oraz wyniki badania materiału wałka, % wag Table. IV. Chemical composition of 18G2A and S355J0 steel acc. to standards and own test results, % mas. Gatunek Cmax Si mn pmax Smax 18G2A 0,20 0,20÷0,55 1,00÷1,50 0,040 0,040 S355J0 0,20 max 0,55 max 1,60 0,030 0,030 Wałek 0,16 0,31 1,47 0,011 0,004 Literatura [1] Ferenc K.: Spawalnictwo. WNT, Warszawa 2007. [2] Tasak E., Ziewiec A.: Spawalność stali T1. Wyd. JAK Kraków 2009. [3] Tasak E.: Metalurgia spawania. Wyd. JAK Kraków 2008. [4] PN-EN ISO 15614-1. Specyfikacja i kwalifikowanie technologii spawania metali. Badanie technologii spawania. na uskoku wału. Na promieniu przejścia stwierdzono liczne pęknięcia powierzchniowe. Od kilku z nich za- częły się pęknięcia w płaszczyźnie stopnia wałka. Mała powierzchnia strefy dołomowej na powierzchni pęknię- cia zmęczeniowego wskazuje, że naprężenia eksplo- atacyjne miały niewielką wartość. Przyjąć można, że zastosowanie stali 18G2A było prawidłowym wyborem z uwagi na lepszą spawalność, chociaż jej parame- try wytrzymałościowe są ponad dwukrotnie niższe od wytrzymałości stali 40H. Prawidłowym rozwiązaniem z uwagi na technologiczność konstrukcji i wytrzy- małość dla połączenia końcówki wałka z rurą byłoby rozwiązanie przedstawione na rysunku 10. Rys. 10. Proponowane poprawne technologicznie rozwiązanie dla połączenia rury z końcówką wałka inspektomatu Fig. 10. Proposal of the technological solution for pipe and shaft joint Wnioski Analiza rozwiązania konstrukcyjnego uszkodzo- nego elementu wykazała, że podczas naprawy firma serwisowa zmieniła sposób połączenia końcówki wału z rurą. Połączenie wkrętami zabezpieczającymi zostało zastąpione złączem spawanym, a materiał końcówki wałka zmieniono ze stali 40H na stal 18G2A. Zastosowana stal 18G2A jest dobrze spawalna przy cienkich ściankach, lecz po przekroczeniu gru- bości 25 mm wymaga przed spawaniem podgrzewa- nia wstępnego. Brak podgrzewania wstępnego spowodował utwardzenie strefy wpływu ciepła wałka do poziomu 330 HV, a dodatkowo strefa ta pokryła się z karbem geometrycznym wałka. Bezpośrednią przyczyną uszkodzenia wałka in- spektomatu był proces zmęczenia materiału zainicjo- wany w wyniku zastosowania błędnego rozwiązania technologiczno-konstrukcyjnego.