201306_PSpaw_5i5a.pdf 60 Przegląd sPawalnictwa 6/2013 Dariusz Fydrych Grzegorz Rogalski Włodzimierz Walczak Wpływ cyklu cieplnego na właściwości zgrzewanych wybuchowo złączy stal-aluminium the effect of thermal cycle on properties of explosion  welded steel-aluminum joints Dr inż. Dariusz Fydrych, dr inż. Grzegorz Rogalski, prof. dr hab. inż. Włodzimierz Walczak – Politechnika Gdańska. Streszczenie W artykule omówiono budowę, właściwości oraz technologię wytwarzania trójwarstwowych łączników zgrzewanych wybuchowo typu stal-stop aluminium AlMg. W łącznikach tego typu występuje połączenie stali z aluminium, które decyduje o ich właściwościach eks- ploatacyjnych. Szczególną uwagę zwrócono na proces spawania łączników, który może być przyczyną zna- czącego spadku wytrzymałości złączy stal-aluminium. Przedstawiono wyniki badań właściwości mechanicz- nych (wytrzymałości na odrywanie oraz mikrotwardości) newralgicznego obszaru złączy zgrzewanych wybucho- wo po obróbce cieplnej. Na ich podstawie podjęto próbę wyjaśnienia mechanizmów decydujących o zmniejszaniu wytrzymałości połączenia stal-aluminium pod wpływem oddziaływania cyklu cieplnego. Abstract The article presents the construction, properties and manufacturing technology of explosion welded three- layer steel-aluminum alloy AlMg transition joints. In this type of connectors, joining of steel and aluminum occurs, which determines their exploitation properties. Particu- lar attention has been given to the process of welding of transition joints, which may cause a significant decrease in the strength of steel-aluminum welds. The results of tests of mechanical properties (ram tensile strength and microhardness) of vulnerable area of explosion welded joints after heat treatment were shown. On their basis an attempt was made to elucidate the mechanisms affecting the reduction of strength of the steel-aluminum welds due to the thermal cycle. Wstęp Łączniki typu stal-stop aluminium (np. stal-Al- AlMg4,5Mn) uzyskane metodą zgrzewania wybuchowe- go przeznaczone są m.in. do łączenia nadbudówek i po- kładów ze stopów aluminium z różnymi gatunkami stali. Podstawową trudnością przy wykonywaniu takich bimetali jest wąski zakres parametrów zgrzewania, w którym uzyskać można złącza o wymaganych właści- wościach. Bezpośrednie zgrzewanie wybuchowe stali ze stopami AlMg o zawartości magnezu powyżej 1,5% do tej pory nie dało zadowalających wyników. Otrzy- mane bimetale cechowały się rozwarstwieniami, które prawdopodobnie były efektem parowania magnezu z nadtopionej powierzchni stopu [10]. Z tego powodu podczas zgrzewania stali ze stopami AlMg stosuje się przekładkę pośredniczącą z aluminium. Dzięki takiej technologii otrzymuje się połączenie o falistej budo- wie oraz bardzo dobrych właściwościach. Wysoką ja- kość łączników potwierdzają świadectwa towarzystw klasyfikacyjnych [10-12]. W porównaniu z tradycyjnym dwurzędowym połączeniem nitowanym łączniki wyka- zują większą wytrzymałość doraźną (ok. dwukrotnie) i zmęczeniową (ponad pięciokrotnie). Ponadto prze- wyższają połączenia nitowane odpornością na korozję (przy zastosowaniu odpowiednich powłok malarskich nie stwierdzono ubytków), mniejszą o ok. 30÷50% pracochłonnością i znacznie mniejszą uciążliwością wykonania [10]. Zgrzewanie wybuchowe połączenia stal-AlMg4,5Mn z przekładką aluminiową realizuje się przy równole- głym ustawieniu zgrzewanych blach. Można zgrze- wać jednocześnie trzy blachy albo nastrzeliwać ko- lejno aluminium na stal, a potem stop AlMg4,5Mn 61Przegląd sPawalnictwa 6/2013 na otrzymany bimetal. Pierwszy sposób jest bardziej ekonomiczny, ale trudniejszy do opanowania. Po- wierzchnie kontaktowe płyt stalowych powinny być obrobione przy użyciu obróbki skrawaniem, a po- wierzchnie płyt aluminiowych należy wytrawić kwasem fluorowodorowym w celu usunięcia warstwy tlenków. Otrzymane płyty wymagają prostowania, ponieważ ich ugięcie dochodzi do 30 mm. Na rysunku 1 przedsta- wiono kolejne etapy przygotowania stanowiska do jed- noczesnego zgrzewania wybuchowego trzech blach (stal-aluminium-stop aluminium). Podczas spawania łączników istnieje niebezpie- czeństwo, że w wyniku oddziaływania cyklu cieplnego spawania połączenie stal-aluminium będzie nagrzewać się do wysokich temperatur, co może niekorzystnie wpłynąć na jego właściwości wytrzymałościowe [1÷3, 6÷12]. W wyniku oddziaływania ciepła w miejscu styku stali z aluminium tworzy się warstwa związków między- metalicznych. Warstwa ta składa się przede wszystkim ze związku TeAl3, a także FeAl, Fe2Al5, Fe2Al7, FeAl2, które odznaczają się wysoką twardością (740÷900 HV) i kruchością. Szerokość warstwy granicznej wyno- sząca od kilku do 100 µm zależy od temperatury złącza i czasu jej oddziaływania [10]. Wykresy na ry- sunkach 2 i 3 ilustrują wyniki dotychczasowych badań. Rysunek 2 przedstawia wykresy, na podstawie których sugerowano przyjęcie temperatury 315°C jako tempe- ratury granicznej, powyżej której nie powinno być na- grzane połączenie stal-aluminium podczas spawania. Wykres z rysunku 3 przedstawia wyniki badań prze- prowadzonych w Katedrze Technologii Materiałów Ma- szynowych i Spawalnictwa PG, na podstawie których również zasugerowano przyjęcie temperatury 315°C. Z wyżej podanych przyczyn technologia spawania łącz- ników z bimetalu podyktowana jest przez konieczność stosowania jak najniższej energii liniowej spawania [12]. Łączniki uzyskiwane metodą zgrzewania wybucho- wego znalazły już stosunkowo szerokie zastosowanie. Jednak analiza literatury dotyczącej zagadnienia za- leżności wytrzymałości na odrywanie od temperatu- ry maksymalnej spawania lub wygrzewania nasuwa jednak pewne wątpliwości. Odnoszą się one zwłaszcza do przyjmowania temperatury 315°C jako temperatury granicznej, której nie powinno przekroczyć połączenie stal-aluminium. Wydaje się, że wnioski takie sformu- łowano na skutek nieco bezkrytycznego przyjmowania rozrostu warstwy związków międzymetalicznych typu FemAln jako jedynego mechanizmu odpowiedzialnego za spadek wytrzymałości połączeń stal-aluminium pod wpływem oddziaływania ciepła. Szczegółowa analiza dotychczasowych badań wyraźnie wskazuje na to, że znaczący spadek wytrzymałości połączenia jest widoczny od temperatury 280°C. Ponadto dodatkowe trudności przy interpretacji da- nych dostępnych w literaturze stwarzają różne warunki prowadzenia badań. W celu wyjaśnienia przedstawio- nych wątpliwości wykonano badania wpływu tempe- ratury i czasu wygrzewania na właściwości zarówno połączenia stal-aluminium, jak i materiału przekładki z aluminium A1. Badania własne Łącznik przeznaczony do badań został wycię- ty z płyty stal-Al-AlMg4,5Mn wytworzonej metodą Rys. 1. Kolejne etapy przygotowania stanowiska do zgrzewania wy- buchowego płyt stal-aluminium-stop aluminium: a) płyta podstawowa (stal) z kołkami dystansowymi, b) pakiet blach stal-aluminium-stop aluminium z folią zabezpieczającą oraz generatorem fali płaskiej, c) stanowisko z materiałem wybuchowym Fig. 1. Steps of preparation of stand for explosion welding of ste- el-aluminum-aluminum alloy plate: a) base plate (steel) with spacer pins, b) plates steel-aluminum-aluminum alloy with protection film and plane wave generator, c) stand with explosives Rys. 2. Wpływ czasu i temperatury maksymalnej wygrzewania na wytrzymałość na odrywanie Ro i ścinanie Rs połączeń stal- -aluminium [2] Fig. 2. The effect of maximum heating temperature and time on ram tensile strength Ro and shear strength Rs of steel-aluminum welds Rys. 3. Wpływ temperatury maksymalnej wygrzewania na wytrzyma- łość na odrywanie Ro łącznika stal-aluminium [3] Fig. 3. The effect of maximum heating temperature on ram tensile strength Ro of steel-aluminum welds a) b) c) 62 Przegląd sPawalnictwa 6/2013 Rys. 4. Próbki do badania wytrzymałości na odrywanie Ro: a) połą- czenia stal-aluminium w łączniku, b) warstwy aluminium w łączniku [4, 5] Fig. 4. Ram tensile specimen: a) standard for testing steel-aluminum weld, b) modified for testing aluminum layer zgrzewania wybuchowego o numerze 17R93 i wymia- rach 2000×480×32 mm [4, 5]. Płytę tę uzyskano zgrze- wając jednocześnie blachę ze stali kadłubowej zwykłej jakości kategorii A o wymiarach 2000×500×19 mm z blachą aluminiową A1 o wymiarach 2000×500×6 mm i blachą ze stopu AlMg4,5Mn o wymiarach 2000×500×10 mm. Właściwości wytrzymałościowe zastosowanych blach podano w tablicy I, a skład che- miczny w tablicach II÷IV. Ciągłość połączenia na całej powierzchni płyty poza strefą brzegową (20÷40 mm) określono na podstawie badań ultradźwiękowych. Po wycięciu łącznika o wymiarach 2000×32×25 mm obcięto z jego końców odcinki długości 300 mm, a jego środkową część pocięto na pile mechanicznej na prób- ki o wymiarach 32×25×25 mm. Badania podzielono na dwa odrębne eksperymenty [4, 5]. Głównym celem takiego podziału było zbadanie wpływu różnych cykli cieplnych na właściwości połączenia stal-aluminium, a następnie aluminiowej przekładki w łączniku stal-Al- AlMg4,5Mn. Pierwszy eksperyment polegał na wygrze- waniu próbek w piecu. Druga część badań polegała na punktowym podgrzewaniu od strony stali takich sa- mych próbek palnikiem acetylenowo-tlenowym. Próbki poddano obróbce cieplnej w zestawach skła- dających się z 3 sztuk. Ponieważ dotychczasowe ba- dania wskazują na niewielki spadek wytrzymałości na odrywanie pod wpływem wygrzewania w temperaturze niższej od 200°C, maksymalna temperatura wygrze- wania została wybrana z przedziału 200÷400°C [4]. Cykle cieplne w połączeniu stal-aluminium rejestrowa- no termoelementami typu K (NiCr-Ni). Po zakończe- niu nagrzewania próbki pozostawiano do ostygnięcia w powietrzu. Badania jakości połączenia plateru z podłożem wy- konano za pomocą próby wytrzymałości na odrywa- nie Ro. Umożliwia ona wyznaczenie obciążenia, jakie może przenieść połączenie w kierunku prostopadłym do płaszczyzny połączenia. Próbę wytrzymałości na odrywanie przeprowadzono na próbkach standardo- wych przygotowanych w sposób przedstawiony na ry- sunku 4a, co posłużyło do oceny wytrzymałości połą- czenia stal-aluminium [4]. Próbę odrywania wykonano również na zmodyfikowanych próbkach przedstawio- nych na rysunku 4b, które umożliwiły zbadanie wytrzy- małości na odrywanie aluminium A1 [5]. Na rysunku 5 przedstawiono zestawienie wykresów otrzymane na podstawie wyników próby wytrzymałości na odrywanie. Dodatkowo dokonano pomiarów mikrotwardości warstwy aluminium w strefie połączenia próbek niewy- grzewanych oraz po obróbce cieplnej [5]. Tablica I. Właściwości wytrzymałościowe blach użytych do wykonania płyty 17R93 Table I. Mechanical properties of plates used for fabrication of 17R93 plate Materiał blachy Stan lub postać* Rm, MPa A10, % A1 z4 110÷111 7 AlMg4,5Mn pgs 280÷290 20÷22 Stal kategorii A - 449÷450 28 *z4 – półtwardy, pgs – walcowany na gorąco, stabilizowany Tablica II. Skład chemiczny blachy ze stopu AlMg4,5Mn wg atestu Table II. Chemical composition of AlMg4,5Mn alloy acc. to test certificate Al, % Fe, % Si, % Cu, % Mg, % Mn, % Cr, % Ti, % Zn, % reszta 0,35 0,26 0,02 4,49 0,5 0,14 0,059 0,017 Tablica III. Skład chemiczny blachy z aluminium A1 wg atestu Table III. Chemical composition of A1 aluminum acc. to test certificate Al, % Fe, % Si, % Cu, % Mg, % Mn, % Cr, % Ti, % Zn, % reszta 0,27 0,18 0,01 0,02 0,03 0,01 0,013 0,006 Tablica IV. Skład chemiczny blachy ze stali kategorii A wg atestu Table IV. Chemical composition of A steel acc. to test certificate Fe, % C, % Mn, % Si, % P, % S, % Cr, % Ni, % Cu, % reszta 0,18 0,67 0,2 0,034 0,023 0,14 0,05 0,07 a) b) 63Przegląd sPawalnictwa 6/2013 Wyniki badań Wszystkie próbki wygrzewane w piecu uległy oder- waniu w aluminium. Jednak w zależności od wyglądu miejsca oderwania można je podzielić na trzy grupy. Wyniki badań wizualnych przełomów zamieszczono w tablicy V. Podobnych obserwacji dokonano podczas badań wizualnych przełomów próbek poddanych od- działywaniu ciepła pochodzącego od nagrzewania palnikiem acetylenowo-tlenowym. W tym przypadku oderwanie wszystkich próbek nastąpiło również w alu- minium i wraz ze wzrostem temperatury maksymal- nej Tm cykli cieplnych plastyczność przełomów rosła. Główną różnicę stanowi brak śladów kruchych wyrwań w przełomach próbek poddanych działaniu najwyższej temperatury. Przyczyny tego zjawiska można dopatry- wać się w krótkim czasie przebywania próbek powyżej temperatury granicznej. Zależność mikrotwardości aluminium A1 od tempe- ratury wygrzewania w piecu pokazano na rysunku 6. Przebieg krzywej świadczy o znacznym wpływie tem- peratury maksymalnej cyklu wygrzewania Tm na stan materiału przekładki. Tablica V. Opis przełomów próbek poddanych próbie wytrzymałości na odrywanie [4] Table 5. Description of fracture modes of specimens after ram tensile test Temperatura wygrzewania, ° C Miejsce oderwania Uwagi próbki niewygrzewane Al przełom równomierny, bez wyraź- nych śladów płynięcia materiału197 Al 230 Al 260 Al widoczne ślady płynięcia materiału aluminiowej przekładki 282 Al 312 Al 358 Al bardzo plastyczny charakter prze- łomu z wyraźnymi śladami kru- chych wyrwań400 Al Rys. 6. Zależność mikrotwardości aluminium łącznika stal-Al- -AlMg4,5Mn od temperatury maksymalnej cyklu wygrzewania w pie- cu [5] Fig. 6. Results of microhardness of aluminum in steel-aluminum- AlMg4,5Mn transition joint depending on maximum temperature of furnace thermal cycle Podsumowanie Analizując uzyskane wyniki badań można zaobser- wować, że wytrzymałość na odrywanie obszaru połą- czenia stal-aluminium w badanym łączniku, a także jego twardość silnie zależą od wartości temperatury maksymalnej cyklu cieplnego i czasu jej oddziaływania. Potwierdza to wyniki wcześniejszych badań własnych oraz danych literaturowych [2, 3, 6÷12]. Wzrost zarów- no temperatury maksymalnej poza pewną wartość, jak i czasu wygrzewania, powoduje spadek wytrzymało- ści obszaru połączenia. Świadczą o tym wyniki próby wytrzymałości na odrywanie próbek wygrzewanych w piecu i nagrzewanych palnikiem oraz ich bezpo- średnie porównanie. Na podstawie tego ostatniego można dodatkowo stwierdzić, że przebiegi zmian wy- trzymałości na odrywanie w zależności od temperatury są różne dla wymienionych sposobów nagrzewania. Przy nagrzewaniu w piecu, ze względu na dłuższy czas oddziaływania ciepła, wyraźny spadek wytrzy- małości aluminium spowodowany rekrystalizacją (jak zostanie wykazane poniżej) następuje w niższej tem- peraturze (ok. 200°C) niż przy nagrzewaniu palnikiem (280°C) symulującym cykl cieplny spawania. Nie moż- na zatem symulować zmian wytrzymałości obsza- ru połączenia stal-aluminium w zależności od cyklu cieplnego spawania przez wygrzewanie w piecu. Wyniki prób wskazują, że bez względu na sposób i czas nagrzewania zniszczenie badanych próbek na- grzanych do temperatury nieprzekraczających 315°C nie następuje w połączeniu stal-aluminium, lecz w war- stwie A1 przy jej wyraźnie plastycznym odkształceniu. Świadczy to o tym, że przyczyną spadku wytrzymałości obszaru połączenia nie jest spadek wytrzymałości sa- mego połączenia, lecz zmniejszanie się wytrzymałości aluminiowej przekładki wskutek oddziaływania ciepła (rekrystalizacja). Potwierdzają to próby z wymuszo- nym zniszczeniem w warstwie aluminium oraz pomiary mikrotwardości. W przypadku podgrzania połączeń stal- aluminium do temperatury ok. 315°C można zaob- serwować, że zerwanie próbek nastąpiło częściowo T oC µ H V Rys. 5. Wyniki próby odrywania. A1 – wyniki uzyskane na próbkach zmodyfikowanych [5] Fig. 5. Results of ram tensile test. A1 – results obtained on modified specimens 64 Przegląd sPawalnictwa 6/2013 w odkształconym plastycznie aluminium, a częściowo w połączeniu w postaci „kruchych wyrwań”. Zjawisko to znajduje odbicie w przebiegu zależności wytrzymało- ści na odrywanie od temperatury w postaci przegięcia krzywej (rys. 5). Przegięcie to nie występuje przy za- leżnościach wyznaczonych dla próbek z wymuszonym zniszczeniem w warstwie aluminium. Taki przebieg krzywych świadczy o tym, że poczynając od 315°C o spadku wytrzymałości połączenia współdecydować zaczyna, poza spadkiem wytrzymałości aluminium, również rozrost warstwy związków międzymetalicz- nych Fe-Al. Można zatem przyjąć, że w przypadku od- działywania cyklu cieplnego spawania na połączenie Wnioski Wytrzymałość na odrywanie Ro obszaru połą- czenia stal-aluminium w łączniku stal-Al-AlMg4,5Mn zgrzewanym wybuchowo zmniejsza się wraz ze wzro- stem zarówno temperatury maksymalnej Tm cyklu cieplnego, jak i czasu przebywania w tej temperaturze. W odniesieniu do cyklu cieplnego spawania wy- mienionych łączników silny spadek wytrzymałości Ro obszaru połączenia następuje już od temperatury ok. 280°C i jest spowodowany rekrystalizacją war- stwy aluminium. Zatem przy spawaniu łączników dla zachowania ich wyjściowych właściwości nie należy dopuszczać, aby temperatura obszaru połączenia przekroczyła 280°C. stal-aluminium wyraźny spadek wytrzymałości ob- szaru połączenia występujący w zakresie temperatury 280÷315°C jest spowodowany jedynie spadkiem wy- trzymałości aluminium. Natomiast w temperaturze wyż- szej od 315°C dalszy spadek wytrzymałości jest skut- kiem współdziałania spadku wytrzymałości przekładki spowodowanego rekrystalizacją oraz rozrostu warstwy związków międzymetalicznych. Nie można wykluczyć, że pewien udział w tym zjawisku mogą mieć również naprężenia ścinające wynikające z różnych wartości współczynników rozszerzalności cieplnej stali i alumi- nium. Mechanizmy tego współdziałania wymagają jed- nak dalszego wyjaśnienia. Literatura [1] Bielawski J., Krysiak E., Lewandowski B., Stolarski A., Wal- czak W.: Wytwarzanie łączników bimetalowych stal-stop AlMg5. Przegląd Spawalnictwa 3/1983. [2] Chladek L., Nemecek J., Vacek J.: Vybuchove svarovani kovu a pribuzne procesy. SNTL, Praha 1979. [3] Dieribas A. A.: Fizika uprocznienia i swarki wzrywom. Nauka, Nowosybirsk 1980. [4] Fydrych D.: Badania wpływu temperatury na wytrzyma- łość i strukturę połączeń Al-stal w łączniku stal-A1- AlMg5. Praca dyplomowa stopnia magisterskiego. Politechnika Gdańska 2000. [5] Fydrych D., Morawiec M., Walczak W.: Wpływ temperatury i czasu wygrzewania na wytrzymałość połączeń stal- aluminium w łączniku stal-A1-AlMg4,5Mn zgrzanym wybucho- wo. VI Krajowa Naukowo-Techniczna Konferencja Spawalni- cza „Jakość w Spawalnictwie”, Międzyzdroje, 8-10.05.2001. [6] Leszczyński T., Polak H.: Wyznaczanie temperatury łącz- ników St41+A1+PA11 spawanych z blachą PA11. Przegląd Spawalnictwa 5/91. W zakresie temperatur Tm cyklu cieplnego spa- wania wynoszącej 280÷315°C wytrzymałość Ro ob- szaru połączenia stal-aluminium w łączniku maleje o 20÷30%, przy czym zniszczenie łącznika następuje w warstwie aluminium przyległej do połączenia. Przekroczenie temperatury Tm 315°C powoduje dalszy spadek wytrzymałości Ro oraz zniszczenie łącznika zarówno w połączeniu, jak i w warstwie alu- minium przyległej do połączenia, czego przyczyną jest współdziałanie rozrastającej się kruchej warstwy związków międzymetalicznych Fe-Al oraz malejącej ze wzrostem temperatury wytrzymałości warstwy aluminium. [7] Palmer T. A., Elmer J. W., Brasher D., Butler D., Riddle R.: Development of an explosive welding process for produ- cing high-strength welds between niobium and 6061-T651 aluminum. Welding Journal 11/2006. [8] Saperski M., Lewandowski B.: Zastosowanie łączników aluminiowo-stalowych w przemyśle okrętowym. Przegląd Spawalnictwa 7/1987. [9] Tricarico L., Spina R.: Mechanical strength of Fe/Al structural transition joints subject to thermal loading. Archives of Mate- rials Science and Engineering 2/2009. [10] Walczak W.: Zgrzewanie wybuchowe metali i jego zastoso- wania. Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, Warszawa 1989. [11] Walczak W.: Charakterystyki połączeń zgrzanych wybucho- wo między niektórymi metalami i stopami. Przegląd Spawal- nictwa 2-3/1998. [12] Wronka B.: Testing of explosive welding and welded joints. The microstructure of explosive welded joint and their mecha- nical properties. Journal of Materials Science 45 (13), 2010, pp. 3465-3469. [13] Instrukcja spawania łączników typu stal-aluminium. Stocznia Północna SA 10/91. Niniejszy artykuł jest rezultatem prac prowadzonych przez Prof. dr hab. inż. Włodzimierza Walczaka ze swoimi dyplomantami, a później- szymi doktorantami i współ-pracownikami. Geneza prezentowanych wyników badań związana jest z praktycznymi aspektami głównego nurtu szkoły naukowej Profesora, zgrzewania wybuchowego.