201306_PSpaw_5i5a.pdf 65Przegląd sPawalnictwa 6/2013 Jan Stabryła Krzysztof Dutka Wpływ technologiczności na awarię spawanej konstrukcji aluminiowej Producibility aspects influence on aluminum welded  roof failure  Dr inż. Jan Stabryła, dr inż. Krzysztof Dutka – Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie. Streszczenie W artykule omówiono zależność pomiędzy awarią spawanej konstrukcji zadaszenia a jakością złączy spa- wanych. Na niezawodność konstrukcji ma wpływ nie tyl- ko jakość złączy, ale i ich konstrukcja. Artykuł dotyczy złączy wykonanych na elementach nośnych zadaszenia obiektu widowiskowego. Podczas obciążenia wywoła- nego silnym wiatrem konstrukcja dźwigarów zadaszenia uległa uszkodzeniu. W celu zbadania przyczyny awarii, uszkodzone złącza poddano badaniom laboratoryjnym i analizie technologiczności. Badania wykazały wiele niedociągnięć zarówno w zakresie samej technologii wy- konania, jak i błędów konstrukcyjnych. Abstract The paper discusses the relationship between the fa- ilure of welded roof and the quality of welded joints. The reliability of the structure is affected not only the quality of the joints, but also their design. The joints are made in the support facility spectacular roof. The loading by a strong wind, the structure of roof beams has been damaged. To investigate the cause of the failure, damaged joints were subjected to laboratory testing and analysis of producibi- lity. The number of shortcomings are found in, both the same, production technology and design errors. Wstęp Współczesne rozwiązania wymagają stosowania nowych lekkich i odpornych na korozję materiałów konstrukcyjnych. Na szczególną uwagę zasługują sto- py aluminium, które należy do metali o największej koncentracji w skorupie ziemskiej. Do najczęściej wy- twarzanych konstrukcji aluminiowych należą [1, 13]: estrady stacjonarne, estrady mobilne, zadaszenia bu- dynków, elewacje budynków, lekkie pawilony (szkło i aluminium), budowle futurystyczne, kładki, balustrady, wiaty, schody, pomosty, zbiorniki, jachty, łodzie i obiek- ty pływające marynarki wojennej. Rozpowszechnienie spawanych konstrukcji alumi- niowych sprawia, że po stali materiał ten zajmuje dru- gą pozycję jako materiał konstrukcyjny. Z doświadczeń w zakresie wytwarzania wynika, że jest to materiał trudny do spawania. Spawanie konstrukcji ze stopów aluminium, mimo że jest dość szeroko stosowane, ciągle stwarza wiele problemów technologicznych. Już sam dobór materiału rodzimego do warunków eksplo- atacji wymaga szczegółowej analizy oddziaływania czynników mechanicznych i chemicznych na konstruk- cję zarówno w fazie wytwarzania, jak i eksploatacji. Jurczak zaleca, aby w warunkach oddziaływania ko- rozji naprężeniowej stosować stop AlZn5Mg2CrZr [2]. Złącza należy wykonywać metodą spawania łukowego w osłonie gazu obojętnego przy użyciu drutu SAlMg- 5Zn2Zr0,4. Na jakość złączy ma istotny wpływ nie tylko szczelna osłona gazu obojętnego, ale i przygotowanie brzegów materiału do spawania. Konstrukcje aluminio- we, ze względu na znaczną plastyczność materiału, w celu zabezpieczenia stabilności powinny być usztyw- niane żebrami, na co zwraca uwagę w swojej publikacji Hulimka [1]. Trudności w uzyskaniu prawidłowego wto- pienia wynikają ze skłonności aluminium do utleniania. Już w ciągu kilku minut aluminium pokrywa się cienką warstwą tlenku – nawet w temperaturze otoczenia. In- tensywność utlenienia rośnie ze wzrostem tempera- tury. Podatność aluminium na utlenianie prowadzi do powstawania niezgodności spawalniczych typu przy- klejenie, gdyż na brzegach spawanego złącza przy dostępie tlenu powstaje warstwa Al2O3 o temperaturze 66 Przegląd sPawalnictwa 6/2013 topnienia powyżej 2000oC, tj. trzykrotnie wyższej od temperatury topnienia aluminium. Jest to obok pęknię- cia jedna z najgroźniejszych niezgodności, gdyż nie jest widoczna, a skutkuje gwałtownym pękaniem złą- cza przy obciążeniu. Stąd bardzo ważne jest zarówno dokładne oczyszczenie brzegów łączonych elementów przed spawaniem, jak i utrzymywanie szczelnej osło- ny gazowej spoiny podczas spawania. Często popeł- nianym błędem jest pomijanie osłony grani obojętnym gazem formującym. Drugim istotnym czynnikiem decy- dującym o jakości złącza jest jego kształt. Wiele prac przytacza zalecenia konstrukcyjne dotyczące prawidło- wego rozwiązania konstrukcyjnego zapewniającego wytworzenie konstrukcji wolnej od wad typu pęknięcie, przyklejenie, spiętrzenie naprężeń itp [1, 4÷6]. Ogólnie wszystkie wymagania co do poprawności kształtu złączy zostały zdefiniowane jako technologicz- ność konstrukcji. Pod pojęciem technologiczności konstrukcji przyję- to rozumieć szereg cech spełniających postulaty funk- cjonalności oraz wymagania dotyczące jej wykonania: łatwość, niski koszt, odpowiednie materiały, a także użytkowania: niezawodność, trwałość, podatność na naprawy i końcowy cykl eksploatacji podatny na recy- kling. Poprawna pod względem technologiczności jest konstrukcja, której kształt nie sprzyja powstawaniu wad – niezgodności spawalniczych. Zarówno błędy technologiczne, jak i konstrukcyjne są obok braku nadzoru spawalniczego przyczyną więk- szości awarii i katastrof budowlanych [1, 5, 7]. Więk- szości tych zdarzeń można uniknąć, stosując zalece- nia norm przedmiotowych [8÷13] i wytyczne dotyczące technologiczności konstrukcji spawanych [6]. Cel, przedmiot i zakres badań Przedmiotem badań były elementy łączników krato- wych uszkodzone w wyniku awarii konstrukcji estrado- wej. Widok konstrukcji zadaszenia po awarii powstałej w wyniku burzy przedstawiono na rysunku 1. Silny wiatr działający na brezentowe pokrycie konstrukcji spowo- dował dynamiczne obciążenia, w wyniku których awarii uległy dwa łączniki dźwigarów poziomych i pionowych. Podczas oględzin wstępnych stwierdzono pęknięcia złączy spawanych. Uszkodzenia łącznika tylnego dźwi- gara poziomego przedstawiono na rysunku 2. Uszko- dzone łączniki zostały wymontowane i przekazane do badań laboratoryjnych. Na rysunku 3 widoczny jest je- den z elementów dostarczonych do badań. Analiza konstrukcji łączników kratowych Konstrukcja łącznika ze stopu aluminium (AlMgSi1 F31) ma kształt sześcianu o wymiarach 510x510x510 mm. Krawędzie łącznika wykonane są z rur ø60x5 mm złączone w narożach prostopadłościen- nymi kostkami o boku 60 mm. Boki ścian usztywnione są krzyżulcami rurowymi ø30x3 mm. Szkielet konstruk- cji wykonany został metodą spawania. Do prostopa- dłościanów stanowiących węzły narożne ściany lewej, prawej i górnej przymocowane są końcówki złączne o średnicy zewnętrznej 59 mm i długości 85 mm za pomocą stalowych ocynkowanych śrub montażowych Rys. 1. Widok ogólny uszkodzonej konstrukcji Fig. 1. Damaged structure view Rys. 2. Uszkodzony łącznik dźwigara tylnego Fig. 2. Damage roof back beam connector Rys. 3. Łącznik dźwigara tylnego (B). Widoczne uszkodzenia złączy spawanych strony lewej. Obustronne oderwanie spoin krzyżulca gór- nego i lewej strony krzyżulca dolnego Fig. 3. Roof back beam connector (B). Left side welded joint failure. Double-sided weld fracture in upper cross brace and on the left side of bottom cross brace ↑ ↑ ↑ ↑ 67Przegląd sPawalnictwa 6/2013 M16 klasy 8.8. Pobrane do badania łączniki kratowe oznaczono jako A – z dźwigara przedniego i B – dźwi- gara tylnego. Celem identyfikacji poszczególne uszko- dzone złącza oznaczono literowo. Przykład oznacze- nia: ADPL – łącznik przedni, pas dolny, ściana przednia strona lewa. W obydwu łącznikach stwierdzono całkowite znisz- czenie złączy spawanych strony lewej. Lewa ściana obydwu łączników została całkowicie oddzielona od reszty konstrukcji. Ponadto w łączniku B wystąpiło cał- kowite oddzielenie krzyżulca górnego od konstrukcji. Pękanie nastąpiło od spoin węzłów dolnych strony lewej. Elementy rurowe nie noszą śladów odkształceń plastycznych. Pęknięciu uległy złącza spawane bez naruszenia ciągłości materiału rodzimego. Dodatkowo zaobserwowano częściowe pęknięcia węzłów w płasz- czyźnie poziomej pomiędzy kostką a rurą pionową oraz obydwu górnych złączy łącznika A strony lewej – w podobny sposób jak w łączniku B. Badania wizualne uszkodzonych elementów konstrukcji Przykładowy widok pękniętych złączy w kierunku na rurę i w kierunku na kostkę węzła przedstawiono na rysunkach 4÷7. Wygląd pękniętych spoin jest podobny, co wskazuje na stosowanie jednakowej technologii spawania, w tym sposób przygotowania elementów do spawania. Czoła łączonych do prostopadłościanów rur były zestawiane na styk bez ukosowania. Charakter przełomu prze- biegającego w każdym przypadku przez spoinę jest kruchy, bez widocznych stref odkształcenia plastycz- nego. Pękanie przebiegało wzdłuż płaszczyzny styku rur z kostkami w węzłach. Widoczna na rysunkach 4÷7 powierzchnia czołowa rur we wszystkich przypadkach jest przetopiona na głębokość 2÷2,5 mm, a ok. 20% długości każdej spoiny obwodowej wykazuje prawie całkowity brak przetopu. Oznacza to, że cały przekrój czołowy rury nie został przetopiony, a ciągłość spoiny zapewnia wypukłość nadlewu lica spoiny. Na każdym obwodzie są to obszary w strefie ścian łącznika. W ta- kiej sytuacji jedynie nadlew lica był przekrojem, który przenosił obciążenia. Dodatkowo na części obwodu nadlewy spoin były zeszlifowane na płaszczyznach ze- wnętrznych kostek węzłowych (rys. 4 i 7), aby umoż- liwić dobre przyleganie elementów łączonych za po- mocą śrub, co dodatkowe zmniejszyło przekrój nośny złączy. Takie wykonanie złącza spowodowało, że jego nośność została obniżona o ok. 80%, co jest widoczne na schemacie (rys. 8). Rys. 4. Pęknięta spoina łącznika A (węzeł górny, tylny lewa strona). Dodatkowo widoczne pęknięcie spoiny prostopadłe do płaszczyzny rysunku – oznaczone strzałkami Fig. 4. Crack in the weld in A connector (upper truss joints, on the back left side). Moreover, the crack in the joint perpendicular to the viewing side – marked by arrows Rys. 5. Pęknięta spoina łącznika A (węzeł górny, przedni, lewa stro- na). Dodatkowo widoczne pęknięcie spoiny prostopadłe do płaszczy- zny rysunku – oznaczone strzałkami Fig. 5. Crack in the weld in A connector (upper truss joints, on the front left side). Moreover, the crack in the joint perpendicular to the viewing side – marked by arrows Rys. 6. Pęknięta spoina łącznika B (węzeł dolny przedni, lewa strona) Fig. 6. Crack in the weld in B connector (bottom truss joints, on the front left side). Rys. 7. Pęknięta spoina łącznika B (węzeł górny tylny, lewa strona). Dodatkowo widoczne pęknięcie spoiny prostopadłe do płaszczyzny rysunku – oznaczone strzałką Fig. 7. Crack in the weld in B connector (upper truss joints, on the back left side). Moreover, the crack in the joint perpendicular to the viewing side – marked by arrows ↑ ↑ ↑↑ ↑ 68 Przegląd sPawalnictwa 6/2013 Badania makroskopowe Do badań makroskopowych wg wymagań PN-EN 1321 pobrano jeden węzeł oznaczony AGTL [łącznik przedni (A), pas górny (G), ściana tylna (T), strona lewa (L)], który przecięto przez środek w trzech płasz- czyznach prostopadle do spoin obwodowych (rys. 10). Na przekrojach poprzecznych wykonano zgłady me- talograficzne, które po wytrawieniu roztworem NaOH poddano obserwacji przy użyciu mikroskopu stereo- skopowego. Przykłady budowy makroskopowej złączy spawanych przedstawiono na rysunkach 11÷17. Rys. 8. Oszacowanie nośnej powierzchni złącza. Szarym kolorem zaznaczono braki przetopu występujące we wszystkich złączach, które uległy zniszczeniu Fig. 8. Carrying joint surface estimation. Lack of joint penetration observed in all failure joints marked gray Rys. 10. Pocięty węzeł łącznika przedniego (AGTL) Fig. 10. The truss joints (bend cube) in the front connector after cutting (AGTL) Rys. 11. Powierzchnie zgładów na przekrojach poprzecznych węzła. U góry przekrojów widoczne pęknięcia spoin Fig. 11. Cross-section in the perpendicular surface of the truss joint. The cracks in the welds are in the upper side Rys. 12. Pęknięte złącze obwodowe łączące rurę z kostką węzłową. U góry po lewej stronie widoczna pozostałość spoiny po pęknięciu (odłamaniu na skutek awarii) jednej z rur węzła. Pow. 8x. Mikroskop MBS-9. Trawiono roztworem NaOH Fig. 12. Crack in circumferential weld between pipe and band cube. Upper left side a part of weld after crack (failure crack) in one of the pipes in the bend. Magn. 8x, MBS-9 microscope, Etching: NaOH Rys. 9. Zeszlifowane nadle- wy spoin wychodzące ponad płaszczyznę kostki węzłowej oznaczono strzałkami czarnymi, a strefy pełnego braku przetopu strzałkami białymi Fig. 9. Excess weld metal over the truss joint after grinding – black arrows, and lack of joint penetration zones – white arrows Rys. 13. Szczegół z rys. 17. Strzałki wskazują pęknięcia lamelarne w materiale rury widoczne pod linią wtopienia. Na powierzchni zgładu widoczne drobne pęcherze. Pow. 25x. Mikroskop MBS-9. Trawiono roztworem NaOH Fig. 13. Detail from Fig. 17. Arrows show the lamellar crack in the pipe metal below fusion line. In the cross-section surface small gas cavities. Magn. 25x, MBS-9 microscope, Etching: NaOH Rys. 14. Makrostruktura złącza rury z kostką węzłową. Przetop sięgający poniżej połowy grubości ścianki rury. Pęcherz gazowy i porowatość w strefie graniowej spoiny. Widoczna nieciągłość po- między pęcherzem a porowatością. Pow. 20x. Mikroskop MBS-9. Trawiono roztworem NaOH Fig. 14. Macrostructure of pipe and bend cube joint. Penetration be- low the half of the pipe wall thickness. Gas cavity and porosity in the root of weld zone. Discontinuity between the gas cavity and porosity. Magn. 20x, MBS-9 microscope, Etching: NaOH Rys. 15. Makrostruktura pękniętego złącza rury z kostką. Przetop sięgający ok. 30% grubości ścianki rury. W początkowej fazie pę- kanie przebiegało od braku przetopu po linii wtopienia, a następnie przez spoinę w miejscach o obniżonej wytrzymałości. Pow. 10x., Mikroskop MBS-9, Trawiono roztworem NaOH Fig. 15. Macrostructure of crack joints of pipe and the bend cube. Weld penetration up to 30% of pipe wall thickness. The beginning from the lack of penetration, through the fusion line, and then weld in the zone with lower strength. Magn. 20x, MBS-9 microscope, Etching: NaOH ↑ ↑ ↑ ↑ ↑ ↑ 69Przegląd sPawalnictwa 6/2013 Z wyglądu złącza przedstawionego na rysunkach 14 i 16 można wywnioskować, że grań spoiny nie była chroniona osłoną gazu obojętnego, co spowodowało kontakt tlenu z granią. Widoczne są pęcherze gazowe oraz przyklejenia spowodowane powstaniem wysoko- topliwych tlenków. Na rysunku 17 przedstawiono prze- krój przez złącze obwodowe krzyżulca. Grubość spo- iny odpowiada grubości ścianki rury, tj. 3 mm, a kształt grani stanowi karb geometryczny. Ocena jakości spoin Brak dokumentacji technicznej dotyczącej wykona- nia złączy spawanych uniemożliwia dokonanie klasy- fikacji jakości z uwagi na brak wymagań określonych przez projektanta konstrukcji. Ze względu na charak- ter konstrukcji przewidzianej dla imprez masowych autorzy zakładają poziom jakości B wg PN-EN 30042 z dopuszczeniem niezgodności 502 (nadmierny nad- lew lica) na poziomie C. Z analizy wizualnej wynika, że spoiny łączników narożnych wykonywane były ręcznie najprawdopodobniej metodą MIG (131) lub TIG (141) w pozycjach przymusowych, tj. bez obrotu elemen- tów łączonych. Badania wizualne spoin prowadzone zgodnie z wymogami PN-EN ISO 970 oraz badania makroskopowe przekrojów spoin wg PN-EN 1321 pozwoliły ujawnić (poza pęknięciami wywołanymi awa- rią) niezgodności spawalnicze takie jak: – niepełny przetop (402) – wady długie w każdym pękniętym złączu, – przyklejenie brzegowe (401 – wada długa), w szcze- gólności od strony kostek węzłowych, – pory gazowe (2017), – nierówności lica (514), – jamy skurczowe (202), – wtrącenia tlenków (303), – kratery w miejscu zakończenia spawania (2024). Cyfrowe oznaczenie niezgodności spawalniczych jest zgodne z PN-ISO 6520-1 i PN-EN 30042. Zasto- sowany sposób przygotowania do spawania (brak ukosowania ścianek rur oraz brak odstępu pomiędzy czołem rury a kostką) nie pozwolił na uzyskanie spoin z pełnym przetopem. Głębokość wtopienia w ściankę rur, z których wykonano łączniki, wynosi ok. 2,5 mm przy całkowitym braku wtopienia na długości 20÷30% każdego obwodu (strefy z rys. 8). Kształt grani spoiny krzyżulca można uznać za niezgodność typu niewła- ściwy brzeg i wskazać jako jedno ze źródeł powstania pęknięć (karb). Analiza przyczyn zniszczenia i zalecane rozwiązanie problemu Rozwiązanie konstrukcyjne występujące w łącz- nikach blokowych zakłada łączenie rur o średnicy 60 mm i ściance grubości 5 mm spoinami z monolito- wą kostką węzłową 60x60x60 mm. Krawędź rury nie jest ukosowana, natomiast kostka ma ścięte narożniki co stwarza na części obwodu złącza warunki dla lep- szego wtopienia. Głębokość maksymalna, na którą udało się wtopić spawaczowi, to ok. połowa grubości ścianki rury (tj. ok. 2,5 mm) w strefie narożników kostki i na bokach zewnętrznych. Prawidłowego wtopienia w rurę na płaszczyźnie boków wewnętrznych łącz- ników nie stwierdzono. Spoiny zewnętrzne od strony boków zostały dodatkowo pocienione przez szlifo- wanie nadlewu lica wystającego ponad powierzchnię kostki. Grubość spoiny, jaka pozostała na powierzch- niach bocznych, zewnętrznych kostki to ok. 2 mm. Rys. 16. Makrostruktura złącza rury z kostką. Przetop sięgający połowy grubości ścianki rury. Widoczne pęknięcie od braku przetopu w prawo od linii wtopienia. Pow. 25x. Trawiono roztworem NaOH Fig. 16. Macrostructure of pipe and bend cube joint. Weld pe- netration up to half of the pipe wall thickness. Crack beginning and propagation through the right side of fusion line. Magn. 25x, Etching: NaOH Rys. 17. Przykład przekroju spoiny krzyżulca. Pow. 5x. Wi- doczny ostry karb od strony grani Fig. 17. Exemplary cross-sec- tion of cross brace. The shark notch on the root side. Magn. 5x Rys. 18. Zalecana zmiana rozwiązania technologiczno-konstrukcyj- nego złączy Fig. 18. Recommend producibility-structural change for joints ↑ 70 Przegląd sPawalnictwa 6/2013 Brak przetopu w grani spoiny oraz przyklejenia spo- iny do powierzchni kostki stanowią karb wewnętrzny będący powodem znacznego spiętrzenia naprężeń. Obecność takiego karbu jest również powodem wystą- pienia pękania kruchego w przypadku przekroczenia naprężeń dopuszczalnych, a równocześnie sprzyja rozwijaniu się pękania zmęczeniowego. Na powierzch- ni przełomów nie stwierdzono wygładzonego ziarna, co mogłoby wskazywać na obecność pęknięć w kon- strukcji w okresie poprzedzającym awarię, lecz nie wy- klucza się powstania częściowych pęknięć na krótko przed zniszczeniem łączników konstrukcji kratowej zadaszenia. Celem wyeliminowania pęknięć w podob- nych konstrukcjach autorzy zalecają zmienić stosowa- ne rozwiązanie na poprawne pod kątem technologicz- ności konstrukcji – wg rys. 18. Wnioski Awaria aluminiowej konstrukcji spawanej zada- szenia amfiteatru spowodowana została zastoso- waniem zarówno błędnego rozwiązania technolo- gicznego jak i konstrukcyjnego. Grań spoiny nie była chroniona gazem obojętnym. Zastosowano niedopuszczalne z punktu widze- nia technologiczności konstrukcji połączenie ścianki Literatura [1] Hulimka J., Skwarek M., Dyrek M.: Błędy w projektowaniu, wykonawstwie i utrzymaniu wieży telekomunikacyjnej o wy- sokości 50 m. xxIII Konferencja Naukowo-Techniczna „Awa- rie budowlane 2007”. Szczecin-Międzyzdroje, maj 2007, s. 585-592. [2] Jurczak W.: Wpływ składu chemicznego spoiw na elektro- chemiczne pękanie pod naprężeniem złączy spawanych stopu AlZn5Mg2CrZr. Zeszyty Naukowe Akademii Marynarki Wojennej nr 2/2007 r. [3] Lobanow L.M.: Current directions of research work conduc- ted in the E.O. Paton Institute of Electric Welding in the field of welding technique and welded constructions strength. Biuletyn Instytutu Spawalnictwa w Gliwicach. R. 43, nr 5, s. 17-19, 1999. [4] Robakowski T.: Wpływ wad w złączach spawanych na wła- sności eksploatacyjne konstrukcji spawanych. Wydawnictwo Instytutu Spawalnictwa. Gliwice, 1997. [5] Senkara J.: Czy złącze musi być najsłabszym miejscem kon- strukcji. Biuletyn Instytutu Spawalnictwa Nr 5/2003. [6] Skarbiński M., Skarbiński J.: Technologiczność konstrukcji maszyn. WNT Warszawa 1982. rury z kostką – brak odstępu i ukosowania oraz zbyt duża różnica grubości łączonych elementów. Kształt grani spoin krzyżulca wygenerował karb. Zmiana konstrukcji złączy wg proponowanego rozwiązania pozwoli na wyeliminowanie ich awarii. [7] Stabryła J., Dutka K.: Failure analysis of weld constructions. Welding International Vol. 25, no. 7, July 2011, s. 517-522. [8] PN-EN ISO 10042 – Złącza spawane łukowo w aluminium i jego stopach. [9] PN-EN ISO 15614-2:2005: Kwalifikowane technologie spa- wania metodą TIG (141) złącza doczołowego rur (ø50x2 mm, ø50x4mm) ze stopu aluminium EN AW-6101. [10] DIN V 4113-3 – Uprawnienia do spawania konstrukcji alumi- niowych. [11] DIN EN 13200 – Obiekty widowiskowe [12] DIN EN ISO 3834-2 – Wymagania jakości dotyczące spa- wania materiałów metalowych; Część 2: Pełne wymaga- nia jakości (Specjalistyczny system zarządzania jakością w spawalnictwie). Zakres stosowania: obiekty widowiskowe (konstrukcje aluminiowe, stojaki na urządzenia, ruchome po- desty). [13] DIN 1090 CE 1, 2, 3 – certyfikat zakładowej kontroli produk- cji (FPC) nadany przez GSI SLV Hannover. Wykonywanie konstrukcji stalowych i aluminiowych: Część 3: Wymagania techniczne dotyczące konstrukcji aluminiowych. [14] www.alspaw.com.pl