201305_PSpaw_2u5a.pdf 2 Przegląd sPawalnictwa 5/2013 Ireneusz Baran Marek nowak Jerzy Schmidt Analiza sygnałów emisji akustycznej do wykrywania uszkodzeń zmęczeniowych w stali okrętowej analysis of acoustic emission signals in detection of fatigue failures in steel for ship hull construction Mgr inż. Ireneusz Baran, inż. Marek Nowak, dr inż. Jerzy Schmidt – Politechnika Krakowska. Streszczenie Uszkodzenia korozyjne i pęknięcia zmęczeniowe to główne przyczyny awarii konstrukcji wszelkich środ- ków transportu, takich jak statki (tankowce), autocysterny i cysterny kolejowe. Oba rodzaje degradacji zarówno ma- teriału, jak i konstrukcji są przedmiotem badań w projek- cie realizowanych w ramach VII kooperacyjnego progra- mu ramowego UE (Transport) pt. Cost effective corrosion and fatigue monitoring for transport products. W artykule przedstawiono pierwsze wyniki analizy uszkodzeń zmęczeniowych z zastosowaniem emisji aku- stycznej (AE) przeprowadzone na materiale stosowanym do budowy statków. AE umożliwia monitorowanie propa- gacji pęknięć w czasie wolnozmiennych prób zmęcze- niowych w warunkach asymetrycznego trójpunktowego zginania. Oczekiwano, że warunki propagacji pęknięcia zmęczeniowego będą się zmieniać od sposobu I do spo- sobu mieszanego I/II, co byłoby bliższe rzeczywistym warunkom pracy. Wykonano również badania zmęcze- niowe z wykorzystaniem cieczy w celu określenia i oce- ny różnicy w propagacji fal AE poprzez ciecz i materiał będący w kontakcie bezpośrednim z tą cieczą. Dane pomiarowe uzyskane podczas badań zmęczeniowych zawarte są w bazie danych, wykorzystywanej do ana- lizy metodą pattern recognition do separacji sygnałów AE pochodzących z propagacji pęknięć zmęczeniowych i korozji od tła akustycznego. abstract Corrosion damages and fatigue cracks are the main causes of structural failures in all surface transport products as ships, road tankers and railway tank cars. Both types of degradation, i.e. the degradation of mate- rial and structure, are the subject of investigations car- ried out within the framework of a collaborative project of the 7th Framework Programme (Transport) entitled Cost effective corrosion and fatigue monitoring for trans- port products. In this paper, the first fatigue tests using acoustic emission (AE) performed on ship building materials have been demonstrated. AE enables us to monitor the crack propagation during low fatigue tests performed on speci- mens under asymmetric three-point bending load. It was expected that fracture behaviour would move from Mode I to Mixed-Modes I/II, which would be closer to reality. For reference, tests were also made in liquid to obtain and evaluate the differences in AE waves propagation in liquid and in material directly contacting this liquid. The data obtained during fatigue tests are included in a da- tabase used in pattern recognition analysis to separate the signals due to fatigue crack propagation and corro- sion damages from background noise. Wstęp Uszkodzenia konstrukcji statków niewykryte na czas i niemonitorowane w czasie to potencjalnie przyczyny katastrofalnych wypadków z ogromnym zanieczysz- czeniem środowiska naturalnego. Prewencyjne środki działania polegają zwykle na wykonywaniu okresowych badań i przeglądów, tak aby rozwijające się uszkodze- nia zostały wykryte i zidentyfikowane na czas, co umoż- liwiłoby przeprowadzenie odpowiednich napraw. Jako przykład można tu przytoczyć środki transportu ropy naftowej i gazów pod ciśnieniem, które muszą być wy- cofane z eksploatacji w celu przeprowadzenia inspekcji 3Przegląd sPawalnictwa 5/2013 i oględzin wizualnych oraz wymaganych badań nienisz- czących (nDT). Jednakże pomimo tych wysiłków ist- nieje poważne ryzyko niewykrycia początku powstania uszkodzenia w ramach tych środków kontroli i może się zdarzyć, że w następnym okresie eksploatacyjnym takie uszkodzenie pojawi się i rozwinie. Z tego powodu powstało w 2008 r. konsorcjum, w skład którego wchodzą różne ośrodki badawcze, uni- wersytety i spółki przemysłowe takich krajów, jak: Au- stria (jako koordynatora TÜV), Estonia, niemcy, Wielka Brytania, Grecja, Polska, Portugalia i Rumunia. Kon- sorcjum zostało powołane do realizacji kooperacyjne- go projektu w ramach VII Programu Ramowego UE (Transport) pt. Cost effective corrosion and fatigue mo- nitoring for transport products. Celem tego projektu jest rozwinięcie systemów okresowych badań monitorujących i instalacji stałej ba- dań monitorujących. Przeznaczeniem obu systemów jest wykrywanie uszkodzeń materiałów konstrukcyj- nych środków transportu, będących wynikiem korozji lub pęknięć zmęczeniowych. Proponowany proces zarządzania (kontroli) sta- nem (stanu) jest oparty na monitorowaniu stanu technicznego konstrukcji w zakresie rozwoju pęknięć zmęczeniowych i aktywnej korozji z wykorzystaniem techniki emisji akustycznej. Wiadomo, że AE wykrywa aktywne pęknięcia, ale również aktywną korozję, co potwierdziły także wyniki uzyskane w projekcie UE Corrosion detection of ships (EVG1-CT-2002-00067). Dzięki zastosowaniu czujników AE zamocowa- nyu trwale w określonych z góry punktach newral- gicznych (hot-spots) statków, cystern kolejowych i autocystern konwencjonalna strategia kontroli i badań może być zastąpiona przez bardziej opłacalny i bazu- jący na rzeczywistym stanie technicznym konstrukcji system wykrywania wad i uszkodzeń oraz monitoring ich rozwoju w czasie. W tym artykule opisano część badań związa- nych z laboratoryjnymi badaniami zmęczeniowymi z zastosowaniem AE, materiału stosowanego w bu- dowie statków, które zostały wykonane w ramach projektu przez Laboratorium Badań Stosowanych Politechniki Krakowskiej. Badania zmęczeniowe laboratoryjne Do badań zmęczeniowych na zginanie wybrano wysokowytrzymałą stal GL A32 (materiał 1.0513, LR AH32), stosowaną w budowie kadłubów statków (bla- chy o grubości 10 mm). Właściwości wytrzymałościo- we materiału otrzymano na podstawie badań laborato- ryjnych na próbkach wyciętych z dostarczonych blach: – umowna granica plastyczności w próbie rozciąga- nia 300 MPa, – wytrzymałość na rozciąganie 440 MPa, – wydłużenie 50%, – umowna granica plastyczności w próbie zginania 440 MPa, – wytrzymałość na zginanie 550 MPa. Ogólne założenia do badań zmęczeniowych labora- toryjnych z AE były następujące: – próbki do badań będą miały postać dużych elemen- tów wykonanych z blachy stalowej używanej przez stocznię remontową w okrętownictwie, – próbki do badań będą spawane według stosowanej przez stocznię remontową technologii spawania, – schemat obciążenia umożliwi zmianę w strefie dzia- łania karbu i wymusi przejście ze sposobu I (Mode I) do sposobu mieszanego I/II (mix mode I/II), – częstotliwość obciążania podczas pomiarów z AE będzie się mieściła w zakresie 0,2÷1,0 Hz, zgodnie z założeniami w projekcie, opartymi na rzeczywi- stych warunkach pracy takich konstrukcji, – w czasie badań zmęczeniowych pomiary AE będą wykonywane z wykorzystaniem czujników AE zmontowanymi bezpośrednio na próbce oraz do- datkowo z czujnikami zanurzonymi w cieczy, – ciecz będzie w bezpośrednim kontakcie z propa- gującym pęknięciem zmęczeniowym w celu spraw- dzenia różnic w falach AE propagujących przez ciecz i przez materiał próbki. na podstawie przeglądu i analizy literatury, wła- snych symulacji MES oraz późniejszych badań wstęp- nych na dużych próbkach, do dalszych badań został wybrany schemat obciążenia trójpunktowego asyme- trycznego zginania. Wymiary próbek, położenie spawu i karbu inicjującego oraz rozkład podpór pokazano na rysunku 1. Pierwszym etapem były badania wstępne mające na celu weryfikację założonego schematu obciążenia. Przeprowadzone próby zmęczeniowe wg założo- nego schematu trójpunktowego asymetrycznego zgi- nania potwierdziły słuszność założenia i wymuszenie przejścia ze sposobu I (mode I) do sposobu mieszane- go I/II (mix mode I/II). na rysunku 2 pokazano przełom próbki oraz przekrój poprzeczny z widokiem propagacji pęknięcia zmęczeniowego po badaniach wstępnych. W następnej kolejności przystąpiono do badań właściwości zmęczeniowych z pomiarem AE. Do po- miarów emisji akustycznej przyjęto system AMSY 5 z dwukanałowymi kartami pomiarowymi ASIP2 fir- my Vallen Systeme GmbH. Zastosowano dwa typy Rys. 1. Wymiary próbek zmęczeniowych i rozmieszczenie podpór w trójpunktowym zginaniu Fig. 1. The size of fatigue specimens and layout of supports for three-point bending loading podpory spoina karb eliptyczny grubość 10 mm 4 Przegląd sPawalnictwa 5/2013 czujników VS75 V i VS150 RIC oraz przedwzmacnia- cze AEP4 z wzmocnieniem 34 dB. Schemat rozmiesz- czenia czujników pokazano na rysunku 3. W celu inicjacji pęknięcia zmęczeniowego zasto- sowano hydropulsową wytrzymałościową maszynę dynamiczną IST Systems PL400 – w tym przypadku stosowano częstotliwość obciążania w granicach do 5 Hz, podczas gdy badania zmęczeniowe z pomiara- mi AE wykonywano na elektromechanicznej maszy- nie wytrzymałościowej ze wzmocnionym systemem obciążania Zwick Z100 – w tym przypadku stosowa- no częstotliwość obciążania 0,4 Hz. na rysunku 4 pokazano fragment typowego przebiegu obciążenia zmęczeniowego w trójpunktowym asymetrycznym zginaniu oraz amplitudę rejestrowanych sygnałów AE, a na rysunku 5 przebieg propagującego pęknięcia zmęczeniowego w badanej próbce. Rys. 2. Wyniki wstępnych badań zmęczeniowych – przełom próbki oraz przekrój poprzeczny z widokiem propagacji pęknięcia zmęcze- niowego i spoiny Fig. 2. The results of preliminary fatigue tests – specimen fractu- re and cross-section with well visible fatigue crack propagation and weld Rys. 3. Schemat rozmieszczenia czujników AE wraz z podpora- mi na próbkach do badań zmęczeniowych – fale AE przenikały tylko przez materiał próbki (metal) Fig. 3. Schematic layout of AE sensors with supports on fati- gue specimens – AE waves are travelling through the specimen material (metal) only Rys. 4. Przebieg obciążenia zmęczeniowego i amplituda rejestrowa- nych sygnałów AE Fig. 4. Fatigue loading and amplitude of recorded AE signals Rys. 5. Otwarte pęknięcie i kierunek jego propagacji podczas prób zmęczeniowych Fig. 5. A Open crack and the direction of its propagation during fa- tigue tests Rys. 6. Schemat rozmieszczenia czujników AE (VS75-V i VS150-RIC) wraz z podporami na próbkach do badań zmęczenio- wych z czujnikami AE zanurzonymi w cieczy (tylko VS75-V) – fale AE przenikały przez materiał próbki (metal) oraz przez ciecz Fig. 7. Schematic layout of AE sensors (VS75-V and VS150-RIC) with supports on fatigue specimens and AE sensors immersed in li- quid (only VS75-V) – AE waves are travelling through both specimen material (metal) and liquid medium notch 5Przegląd sPawalnictwa 5/2013 na tym etapie badań czujniki AE były montowane tylko bezpośrednio do materiału próbki badanej wg schematu przedstawiono na rysunku 3. następnym etapem badań były próby zmęczenio- we z pomiarami AE i czujnikami zanurzonymi w cieczy (tylko VS75-V), które były w bezpośrednim kontakcie z materiałem i z rozwijającym się pęknięciem zmęcze- niowym. Schemat rozmieszczenia czujników AE po- kazano na rysunku 6, a na rysunku 7 zamieszczono widok pęknięcia zmęczeniowego w badanej próbce. Wyniki badań Otrzymane dane pomiarowe zostały poddane analizie i przygotowane do dalszej obróbki nume- rycznej, w której wykorzystano analizę metodą pat- tern recognition do separacji sygnałów AE pochodzą- cych z propagacji pęknięć zmęczeniowych i korozji od tła akustycznego. Przeprowadzono analizę danych pomiarowych z badań, w których czujniki AE były montowane tyl- ko bezpośrednio na badanych próbkach (fale AE przenikały tylko przez materiał – metal). Pomiary AE podczas prób zmęczeniowych umożliwiły wykrycie i lokalizację pęknięć zmęczeniowych oraz monitorowa- nie ich propagacji wraz z kolejnymi cyklami obciążenio- wymi. na rysunku 8 pokazano lokalizację źródeł AE dla czujników VS75-V. Piki (3D) oraz kwadraty (klastery) czerwony i niebieski (2D) odpowiadają wierzchołkom propagującego pęknięcia zmęczeniowego. następnie przeprowadzono analizę danych pomia- rowych z badań, gdzie czujniki AE były montowane bezpośrednio na badanych próbkach oraz zanurzone w cieczy (VS75-V). W tym przypadku fale AE przecho- dziły zarówno przez materiał (metal) badanej próbki, jak i przez ciecz, która była w bezpośrednim kontak- cie z materiałem próbki i z rozwijającym się pęknię- ciem zmęczeniowym. Pomiary AE podczas prób zmę- czeniowych umożliwiły wykrycie i lokalizację pęknięć zmęczeniowych oraz monitorowanie ich rozwoju wraz z kolejnymi cyklami obciążeniowymi, zarówno dla fal AE przechodzących przez materiał, jak i przez ciecz. na rysunku 9 pokazano lokalizację źródeł AE dla czujników VS75-V. Piki (3D) oraz kwadraty czer- wony i niebieski (2D) odpowiadają wierzchołkom pęknięcia zmęczeniowego. Rys. 7. Otwarte pęknięcie i kierunek jego propagacji podczas prób zmęczeniowych z cieczą Fig. 7. Open crack and the direction of its propagation during fatigue tests with liquid Rys. 8. Lokalizacja źródeł AE dla czujników VS75-V podczas próby zmęczeniowej (widok 2D i 3D) – fale AE przenikały tylko przez ma- teriał próbki (metal) Fig. 8. Location of AE sources for VS75-V sensors during fatigue test (2D and 3D view) – AE waves are travelling only through the specimen material (metal) Rys. 9. Lokalizacja źródeł AE dla czujników VS75-V podczas pró- by zmęczeniowej (widok 2D i 3D) z czujnikami AE zanurzonymi w cieczy – fale AE przenikały zarówno przez materiał próbki (metal), jak i przez ciecz Fig. 9. Location of AE sources for VS75-V sensors during fatigue test with AE sensors immersed in liquid (2D and 3D view) – AE signals are travelling through both specimen material (metal) and liquid 6 Przegląd sPawalnictwa 5/2013 na rysunkach 10÷12 przedstawiono przykłady wy- niku analizy sygnałów AE generowanych przez stale rozwijające pęknięcie zmęczeniowe w ponad 2500 cykli obciążenia. na rysunku 10 pokazano lokalizację zgrupowań sygnałów AE (tzw. klasterów) wzdłuż pęk- nięcia zmęczeniowego oraz poziomy obciążenia (am- plitudę pierwszego sygnału), w których każde zdarze- nie zostało wygenerowane dla określonej liczby cykli. Parametr PCTA na wykresach jest liczbą cykli obcią- żeń. Rysunek 11 jest wynikiem filtrowania lokalizacji z rysunku 10 i przedstawia lokalizację źródeł AE dla wybranych klasterów oraz poziomy obciążenia, w których każde zdarzenie zostało wygenerowane dla określonej liczby cykli. na rysunku 12 przedstawiono przykład wyniku analizy z wykorzystaniem metody wzorców uczących w aplikacji Visual Class dla identyfi- kacji sygnałów AE źródeł z rysunku 11. Widać że punkty tworzące linie lub chmu- ry koncentrujących się punktów (rys. 10÷12) z badań dla źródeł AE zostały skojarzone przez apli- kację Visual Class w tych samych indywidualnych kla- sach jako podobne. Rys. 10. Lokalizacja źródeł AE dla czujników VS150-RIC (a) i VS75-V (b) podczas testu zmęczeniowego oraz odpowiadające źródłom pozio- my obciążenia i amplituda na wykresie Load vs. PCTA (ilość cykli obciążenia) Fig. 10. Location of AE sources for VS150-RIC (a) and VS75-V (b) sensors during fatigue test and corresponding to them level of load with amplitudes of events in graph Load vs. PCTA (number of cycle loading) Fig. 11. Lokalizacja źródeł AE wybranego zgrupowania sygnałów (klastera) dla czujników VS150-RIC podczas testu zmęczeniowego oraz odpowiadające źródłom poziomy obciążenia i amplituda na wykresie Load vs. PCTA (ilość cykli obciążenia) Fig. 11. Location of AE source in selected cluster zone for VS150-RIC sensors during fatigue test and corresponding to them level of load with amplitudes of events in graph Load vs. PCTA (number of cycle loading) b) a) 7Przegląd sPawalnictwa 5/2013 Fig. 12. Przykład analizy sygnałów AE w aplikacji Visual Class dla VS150-RIC (a) i VS75-V (b) (czujniki zamontowane na próbce i zanurzone w cieczy) dla źródła AE wybranego zgrupowania sygnałów (klastera) Fig. 12. Example of Visual Class analysis of AE signals recorded by VS150-RIC (a) and VS75-V (b) (sensors mounted on the plates & immer- sed in liquid) for source in selected cluster zone during fatigue test – used unsupervised learning on single file Wnioski na podstawie uzyskanych wyników oraz ich anali- zy można wyciągnąć następujące wnioski: pomiary metodą AE podczas serii badań zmę- czeniowych wykazały, że możliwe jest rejestrowanie sygnałów AE pochodzących z rozchodzącego się pęknięcia zmęczeniowego przez czujniki montowane bezpośrednio w próbkach. Fale AE pochodzące z pęknięcia zmęczeniowego i przenikające przez ciecz bezpośrednio stykającą się z uszkodzeniem mogą być rejestrowane przez czujniki AE zanurzone w tej cieczy. Literatura [1] Ohtsu M. and Ono K., J. Acoustic Emission, 3, (1984) 69-80. [2] nabil Bassim M.: Assessment of fatigue damage with Acoustic Emission, J. Acoustic Emission, 4 (1985) S224-226. [3] Horrigan P. M., Finn J. F., Tuler F. R., Smith J. H.: Locating Fa- tigue Cracks by Acoustic Emission Testing, J. Acoustic Emis- sion, 8 (1989) S79-83. [4] Keinosuke Fukunaga Introduction to Statistical Pattern Reco- gnition, 2nd ed., ISBn 0-12-269851-7. Zarejestrowana AE (parametry wraz z sygnałami AE) została poddana analizie i ocenie, a następnym krokiem będzie wykorzystanie oprogramowania do analizy z wykorzystaniem metody wzorców uczących (pattern-recognition) do identyfikacji zarejestrowa- nych sygnałów AE. W celu monitorowania stanu konstrukcji bada- nego obiektu i późniejszej oceny ewentualnych wad konieczne jest, aby móc odróżnić poszukiwane (rzeczywiste) sygnały AE pochodzące z uszkodzenia od tła akustycznego. [5] Baran I., nowak M., Ono K.: Acoustic emission analysis of the over-straining of pipes in a poly-ethylene reactor, 28th Europe- an Conference of Acoustic Emission Testing (EWGAE), Kra- ków, Poland, Sep.17-19, 2008. [6] Hutchinson M. Y., He, J. W.: Asymmetric four-point crack spe- cimen, J.Applied Mechanics, 67, (2000) 207-209. Spotkania Spawalników w 2013 r. 6 Warmińsko-Mazurska Biesiada Spawalnicza Olsztyn, 13.06.2013 Kontakt: Wiesława Bączyk, tel.: 89 535 10 00, e-mail: olsztyn@rywal.com.pl II Dolnośląskie Sympozjum Spawalnicze Wrocław, 19.06.2013 Kontakt: Artur Lange, tel.: 71 320 21 45, Artur.Lange@pwr.wroc.pl XII Szczecińskie Seminarium Spawalnicze Szczecin, 5.09.2013 Kontakt: Katarzyna Rudzka, tel.: 91 462 42 75, Katarzyna.Rudzka@pl.linde-gas.com II Kieleckie Spotkanie Spawalników Kielce, 12.09.2013 Kontakt: Ewelina Janus, tel.: 41 368 74 80, Ewelina.Janus@pl.linde-gas.com XVII Pomorskie Spotkanie Spawalników Gdańsk, 17.10.2013 Kontakt: Iwona Janson, tel.: 58 511 28 00, Iwona.Janson@pl.linde-gas.com Materiały konferencyjne zostaną opublikowane w numerze 6/2013 miesięcznika naukowo-technicznego Przegląd Spawalnictwa a) b)