201305_PSpaw_2u5a.pdf 18 Przegląd sPawalnictwa 5/2013 Jacek Słania Grzegorz Raczyński Zgrzewanie gazociągu średniego ciśnienia z rur polietylenowych welding of medium-pressure gas polyethylene pipeline Dr hab. inż. Jacek Słania, prof. PCz – Politechni- ka Częstochowska, mgr inż. Grzegorz Raczyński – firma Wachowicz. Streszczenie Omówiono zagadnienia zgrzewania rurociągów z tworzyw sztucznych. Przedstawiono technologię zgrze- wania doczołowego rur polipropylenowych. Zaprezento- wano urządzenia do zgrzewania rur PE. Przedstawiono przykładowy opis techniczny wykonania gazociągu śred- niego ciśnienia z rur polietylenowych. Omówiono warun- ki, jakie muszą być spełnione przy budowie gazociągu. Przedstawiono próbę szczelności gazociągu. Omówiono także zagadnienia ochrony antykorozyjnej. abstract In the following article the methods of welding pla- stic pipelines were described. The authors presented the technology of butt welding of polypropylene pipelines. Moreover, the device used to weld PE pipes was shown. An exemplary technical description of making medium pressure gas polyethylene pipeline was shown. In the following article the authors described the conditions which need to be fulfilled when building gas pipeline. Also, the leak-tightness trial was presented. All methods of anti- corrosive protection were specified in the article. Wstęp Rozróżnia się dwa rodzaje materiałów, z których wykonywana jest instalacja gazowa: rury stalowe oraz rury z tworzyw sztucznych (polietylenu PE, po- liamidu PA). PE-100 jest polietylenem trzeciej gene- racji. należy do grupy polietylenów otrzymywanych w procesie katalitycznej polimeryzacji pod niskim ciśnie- niem. Podczas polimeryzacji do przetworzonej masy dodaje się komponenty, wpływające na krystaliczność i poprzez to – na sztywność, udarność oraz odporność na pękanie naprężeniowe. PE-100 jest polietylenem bi- modalnym, co oznacza, że istnieją dwie różne rodziny łańcucha molekuły (długie i krótkie). Łańcuchy boczne są zazwyczaj wbudowane w łańcuchy długie. Występo- wanie obszarów krystalicznych i amorficznych, a tak- że ich wzajemne proporcje determinują w znacznym stopniu właściwości mechaniczne polietylenu. Oznaczenia rur Każda rura musi być oznakowana w trwały spo- sób. na powierzchni powinien znajdować się opis zawierający podstawowe informacje, niezbędne do identyfikacji rury: – nazwę lub symbol producenta rury, – numer normy: Pn-En 1555-2, – medium, np. gaz lub woda, – klasę PE, – wymiary rury (średnica i grubość ścianki), – datę produkcji, – kod wyrobu (nr wytłaczarki, oznaczenie partii itp.), – znak bezpieczeństwa: B. Przykładowe oznaczenie: RURGAZ Pn-En 1555-2 GAZ PE 100 110x10 SDR 11 ddmmrr nnn xxxx Zgrzewanie rur polietylenowych (PE) Zgrzewanie rur polietylenowych może być reali- zowane jako zgrzewanie rur na styk oraz zgrzewanie elektrooporowe (elektrodyfuzyjne). Proces zgrzewania może być wykonywany przez przeszkolonych pracow- ników z odpowiednimi uprawnieniami, natomiast urzą- dzenia do zgrzewania powinny być obsługiwane zgod- nie z instrukcją obsługi. Zgrzewanie elektrooporowe polega na wsunięciu końcówek rur do kształtki, która w środku zawiera wto- pioną spiralę z drutu oporowego. Po połączeniu spirali i maszyny zgrzewającej następuje wydzielenie ciepła 19Przegląd sPawalnictwa 5/2013 i uplastycznienie łączonych powierzchni. Jakość złą- cza zależy od czystości powierzchni łączonych, nato- miast cały proces przebiega automatycznie. Zgrzewa- nie elektrooporowe można wykonywać w temperaturze od –5 do 40°C. Zgrzewarkę elektrooporową przedsta- wiono na rysunku 1. Kształtki do zgrzewania elektrooporowego zawie- rają spiralę z drutu oporowego wtopioną w pobliżu zgrzewanej powierzchni. Przykłady kształtek elek- trooporowych przedstawiono na rysunku 2. Schemat procesu zgrzewania elektrooporowego pokazano na rysunku 3. W fazie początkowej podnosi się stopnio- wo temperaturę materiału, w fazie przejściowej topi się warstwa polietylenu otaczająca spiralę kształtki i na- stępuje stopniowe nadtapianie warstwy materiału rury. W fazie końcowej zachodzi proces fuzji stykających się ze sobą warstw rury i kształtki. Zgrzewanie doczołowe polega na łączeniu rur na- grzanych do właściwej temperatury i dociśnięciu ich do siebie z odpowiednią siłą bez stosowania dodatkowe- go materiału łączącego. na rysunku 4 pokazano zgrze- warkę doczołową. Wykonanie procesu zgrzewania metodą doczołową jest tylko wtedy prawidłowe, gdy stosowany sprzęt za- pewnia pełną kontrolę parametrów technologicznych, takich jak: siła docisku, temperatura grzania i czas trwania procesu. Łączone elementy muszą być wykonane z tego sa- mego rodzaju materiału (powinny mieć ten sam wskaź- nik płynięcia) i należeć do tej samej grupy wymiaro- wej i klasy ciśnienia. Schemat blokowy zgrzewarki doczołowej przedstawiono na rysunku 5. Kryteria zgrzewania Proces zgrzewania doczołowego powinien przebie- gać z zachowaniem następujących parametrów: – temperatura otoczenia w obrębie zgrzewania po- winna wynosić od 0°C do 40°C; – w przypadku dużej wilgotności powietrza, deszczu, wiatru i niskiej temperatury należy zabezpieczyć (nakryć) miejsce zgrzewania namiotem ochronnym; Rys. 1. Zgrzewarka elek- trooporowa ZERn/ZEEn- 2000 [1] Fig. 1. Electric resistan- ce welder ZERn/ZEEn- 2000 [1] Rys. 2. Przykłady kształtek elektrooporowych Fig. 2. Examples of electric resistance fittings Rys. 3. Schemat procesu zgrzewania elektrooporowego: a) faza po- czątkowa, b) faza przejściowa, c) faza końcowa [2] Fig. 3. Scheme of electric resistance welding process: a) initial pha- se, b) transitory phase, c) final phase [2] Rys. 5. Schemat blokowy zgrzewarki doczołowej [3] Fig. 5. Block diagram of butt welder [3] Rys. 4. Zgrzewarka doczołowa ZHCn-160 [1] Fig. 4. Butt welder ZHCn-160 [1] Urządzenia mocujaco- scalające UMSn-..... Elementy do zgrzewania np (rury HDPF) Płyta grzejna PGEn-..... Frezarka ręczna dwustronna FRDn-...... Zasilacz hydrauliczny UHRn-2,5 20 Przegląd sPawalnictwa 5/2013 – zakończenia elementów zgrzewanych (końce rur) powinny być zamknięte korkiem ochronnym w celu uniknięcia szybkiego ochładzania powierzchni prą- dami powietrza oraz powstawania wewnętrznych zanieczyszczeń; – rury powinny być wypoziomowane na podstawkach rolkowych, ułatwiających ich przesuwanie; – powierzchnie czołowe przeznaczone do zgrzewa- nia należy obrabiać bezpośrednio przed procesem i nie dotykać ich; – powierzchnie płyty grzewczej przed każdym zgrze- waniem powinny być oczyszczone i przemyte od- powiednim środkiem do czyszczenia teflonu (np. etanolem); – temperatura płyty grzejnej powinna być często kon- trolowana i wynosić w zależności od grubości ścia- nek zgrzewanych: T = 210°C (±10°C) dla ścianek o grubości s < 12 mm, T = 200°C (±10°C) dla ścianek o grubości s > 12 mm. Kolejne etapy procesu technologicznego zgrzewania doczołowego przedstawiono na rysunku 6, natomiast przebieg procesu zgrzewania w czasie – na rysunku 7. Etapy procesu zgrzewania Proces zgrzewania rur polietylenowych (PE) można podzielić na trzy główne etapy: – czynności przygotowawcze, – zgrzewanie, – czynności końcowe. Czynności przygotowawcze Ustawienie ciśnienia wstępnego p1. Mając pod- łączony prawidłowo zasilacz hydrauliczny z urządze- niem mocująco-scalającym, należy ustalić i zmierzyć minimalną wartość ciśnienia potrzebną do pokonania oporów wewnętrznych urządzenia, tj. tarcia prowadnic i cylindrów oraz oporów zewnętrznych wynikających z konieczności ciągnięcia rur. Pomiar ciśnienia wstępnego p1 należy wykonać w następujący sposób, trzeba docisnąć czoła zgrze- wanych rur do siebie, aż do ustabilizowania wartości ciśnienia na manometrze. Trzymając przycisk, do- kręcać zawór DBD do momentu uzyskania wartości ciśnienia p1. Ustawienie ciśnienia frezowania pf. nacisk na tarczę frezową powinien być taki, aby nastąpił proces skrawania, ale nie spowodował zatrzymania silnika frezarki, gdyż to mogłoby doprowadzić do jej uszko- dzenia. Ciśnienie, przy jakim należy wykonać frezowanie, oblicza się na podstawie wzoru [4]: pf = p1 + (0,1÷0,2) p2 (1) gdzie: p1 – ciśnienie wstępne; p2 – ciśnienie tabelaryczne dla zgrze- wanej rury. Frezowanie powierzchni czołowych łączonych rur. Końcówki rur należy zbliżyć do tarczy frezarki, wy- wierając nacisk niezbędny do rozpoczęcia skrawania, tak aby obie części zamocowane w maszynie poddane były jednocześnie obróbce wiórowej. Obróbkę prowa- dzić aż do momentu, gdy powstające wióry będą cią- głe, a ich grubość będzie wynosiła maks. 0,2÷0,3 mm. Wyfrezowane powierzchnie rur czołowe oraz zewnętrz- ne i wewnętrzne trzeba wyczyścić z pozostałości wió- rów czystą i suchą szmatką, szczotką lub pędzelkiem, a wióry, które dostały się do wewnątrz, usunąć za po- mocą szczypiec. Sprawdzenie poprawności przygotowanych po- wierzchni. Gotowe wyfrezowane powierzchnie należy zbliżyć do siebie i sprawdzić ich nierównoległość, któ- ra nie może być większa niż 0,3 mm. Jeżeli warunek ten nie jest spełniony, czynność frezowania należy po- wtórzyć. Nagrzewanie płyty. Płytę grzejną należy pod- łączyć do źródła prądu na początku procesu Rys. 6. Etapy procesu zgrzewania doczołowego [4] Fig. 6. Steps of butt welding process [4] Rys. 7. Przebieg procesu zgrzewania w czasie [3] Fig. 7. Welding process in time [3] Oznaczenia: tw – czas operacji wstępnych, tj: zamocowania rur, ustalenia ciśnienia wstępnego p1 itp., tf – czas frezowania, t1 – czas nagrzewania wstępnego w celu uzyskania zadanej wypływki o wy- sokości h, t2 – czas nagrzewania właściwego, t3 – czas wyjęcia płyty grzejnej, t4 – czas na uzyskanie ciśnienia p1, p1 – ciśnienie wstęp- ne, pf – ciśnienie frezowania, pI – ciśnienie nagrzewania wstępnego, pII – ciśnienie nagrzewania, p2 – tabelaryczna wartość ciśnienia dla zgrzewanej rury C iś ni en ie p pI pI pII 21Przegląd sPawalnictwa 5/2013 i ustawić jej temperaturę na wymaganą według zaleceń technologicznych: – 200°C dla rur o grubości ścianki e > 12 mm; – 210°C dla rur o grubości ścianki e < 12 mm. Zgrzewanie Etap zgrzewania wykonuje się w opisany poniżej sposób. Nagrzewanie wstępne. Płytę nagrzaną do właści- wej temperatury należy włożyć między dwa zgrzewane elementy, wspierając ją występami w prowadnicach. Do tak włożonej płyty grzejnej dosunąć zgrzewane końce z ciśnieniem pl. Ciśnienie to jest utrzymywane i kontrolowane na manometrze w czasie nagrzewania aż do momentu powstania otoczki o wysokości h okre- ślonej w tabeli parametrów dla zgrzewanej rury. Nagrzewanie właściwe. Po uzyskaniu otoczki na- leży obniżyć wartość ciśnienia na układzie zaworem upustowym do wartości według wzoru [4]: pk = p1 + 0,1 p2 (2) gdzie: p1 – ciśnienie wstępne, p2 – ciśnienie według tabeli dla przy- jętej rury. Przy tak obniżonym ciśnieniu realizowany jest drugi etap zgrzewania. Wyjęcie płyty grzejnej. Po zakończeniu etapu na- grzewania właściwego należy odsunąć nagrzane czoła rur od płyty grzejnej, wyjąć płytę i odstawić ją do pod- stawki narzędziowej. Zgrzewanie i studzenie połączenia. Po szybkim usunięciu płyty grzejnej należy ponownie zbliżyć czoła rur do siebie. Gdy czoła zetkną się trzeba pilnować do- cisku. Po ukształtowaniu się, wypływki pozostawiamy docisk na urządzeniu mocująco-scalającym na czas studzenia. Czynności końcowe Kontrola wykonanej zgrzeiny. Po upływie czasu studzenia należy obniżyć ciśnienie docisku do wartości zerowej, a następnie wyjąć połączone rury z urządze- nia mocująco-scalającego. Po oględzinach zewnętrz- nych należy zmierzyć uzyskaną wypływkę B i porównać ją z wartościami tabelarycznymi. W razie wątpliwości co do jakości wykonanej zgrzeiny należy ją wyciąć i wykonać zgrzeinę jeszcze raz według opisu jak wyżej. Protokół zgrzewania. W protokole zgrzewania po- winny się znaleźć następujące informacje: – numer zgrzeiny, – data i godzina zgrzewania, – parametry rury, – dane zgrzewacza, – parametry procesu zgrzewania (wartości ciśnienia, czasu, temperatury płyty grzejnej i otoczenia). Przykładowy opis techniczny wykonania gazociągu 1. Inwestor Przedsiębiorstwo Gazownictwa i Energetyki Sp. z o.o. 2. Podstawa i zakres opracowania Podstawę niniejszego opracowania stanowią: – Warunki techniczne przebudowy sieci gazowej ś/c wraz z przyłączami na sieć z PE SDR 11 w Często- chowie przy ul. Przestrzennej; – Opinia nr 807/09 uzgodnienia dokumentacji projek- towej przez MZUDP w Częstochowie; – Zgoda na realizację infrastruktury technicznej polegającej na przebudowie sieci gazowej wraz z przyłączami w pasie drogowym ul. Piastowskiej, ul. Przestrzennej i ul. Sztormowej; – Zgoda na wejście w teren, tj. na część działki nr 371/12 obręb 432 w m. Częstochowa na czas prze- budowy gazociągu. 3. Ogólna charakterystyka gazociągu Projektowanym gazociągiem przesyłany będzie gaz ziemny wg Pn-C-04753-E średniego ciśnienia, wysokometanowy. Maksymalne ciśnienie robocze MOP ustala się na 0,5 MPa, a maksymalne ciśnie- nie pracy (próby szczelności) MAOP ma wynosić 0,75 MPa. Teren ten ma duże zagęszczenie infrastruktury pod- ziemnej, gazociąg będzie więc się znajdował w I klasie lokalizacji o szerokości strefy kontrolowanej 1,0 m. Sieć i przyłącza będą wykonane z rur polietyleno- wych klasy PE 100 SDR11. Całkowita długość gazo- ciągu wynosi 2299,58 m, w tym o średnicy: – Ø 110 PE 100 SDR 11 – 1665,86 m, – Ø 40 PE 100 SDR 11 – 633,72 m, a przyłączy Ø 25 PE 100 SDR 11 (44 szt.) do istnieją- cych szafek gazowych – 908,69 m. 4. Warunki realizacji inwestycji W granicach objętych opracowaniem znajdują się następujące sieci: – wodociągowa, – kablowe sieci elektryczne niskiego i wysokiego napięcia, – kanalizacja i kable teletechniczne, – kanalizacja sanitarna, – kanalizacja deszczowa. Zagospodarowanie terenu po realizacji inwestycji nie ulegnie zmianie. 5. trasa sieci gazowej Przebudowywana sieć gazowa przebiegać będzie po trasie istniejącego zużytego technicznie gazociągu 22 Przegląd sPawalnictwa 5/2013 stalowego ś/c Dn 100 i Dn 40, tj. w pasach drogowych ulic: Przestrzennej, Sztormowej i Piastowskiej oraz częściowo po działkach prywatnych. 6. Wykonanie sieci gazowej Wytyczenie trasy gazociągu. Przed przystąpie- niem do budowy trasa przebudowywanego gazociągu powinna być bezwzględnie wytyczona przez uprawnio- ną jednostkę wykonawstwa geodezyjnego. Roboty montażowe. Przebudowywany gazociąg średniego ciśnienia należy wykonać z rur klasy PE 100 polietylenowych z szeregu SDR 11 wg wymagań Pn- n-01270-3:1970 (Pn-70/n-01270/03). Połączenia rur i kształtek należy wykonać przez zgrzewanie polidyfu- zyjne oraz na złączki elektrooporowe. Zastosowane rury i kształtki pod względem jakości muszą spełniać wymagania normy zakładowej Zn-G- 3150 Rury polietylenowe. Wymagania i badania oraz posiadać certyfikat jakości. na trasie gazociągu zaprojektowano dwa podwójne zespoły zaporowo-upustowe z zasuwami Dn 100 mm i rurami upustowymi z kurkiem Dn 32 mm. Zespoły za- porowo-upustowe należy montować na podsypce be- tonowej o grubości 0,20 m. na projektowanej sieci przewidziano armaturę od- cinającą kołnierzową na ciśnienie nominalne Pn 16, montowaną na płytach betonowych o grubości 0,20 m lub podsypce z betonu o grubości 0,20 m, oraz zasuwy z końcówkami PE. Lokalizację poszczególnych zasuw na sieci przedstawiono na projektach zagospodarowa- nia oraz na rysunkach profili. Przyłącza Ø25 PE do przebudowywanego gazocią- gu Ø110 PE należy włączać poprzez zawory do nawier- cania pod ciśnieniem z wydłużonym przyłączem typu DAV Ø110/32 PE, a połączenie z przyłączami wykonać za pomocą muf redukcyjnych Ø32/25 mm. natomiast włączenie przyłączy Ø25 PE do gazociągu Ø40 PE należy wykonać z użyciem trójników elektrooporowych z mufą TA 40/40 mm PE. Przyłącza będą wykonane z rury polietylenowej Dn 25 mm, a w odległości ok. 1,50 m od miejsca lokalizacji szafki z rury stalowej Ø20 mm. Połączenie stalowych odcinków przyłączy (rury stalowe bez szwu Ø26,9x3,2 mm) z rurami z PE przed szafkami z kurkami głównymi należy wykonać za pomocą złączy PE/stal 25/20. Każde przyłącze wyposażone będzie w kurek głów- ny przed reduktorem Dn 15 i reduktor MIX-10, umiesz- czone w szafkach gazowych. Skrzyżowania z sieciami i zbliżenia do sieci: wo- dociągowych, kanalizacyjnych, teletechnicznych oraz przejścia gazociągiem pod wjazdami na posesję zaprojektowano w rurach ochronnych ZPE100SDR11: – dla gazociągu o średnicy: – Ø110 PE – rury ochronne 225x20,5 mm, – Ø40 PE – rury ochronne 110x10,0 mm; – dla przyłączy gazowych: – Ø25 PE – rury ochronne 90x8,2 mm. na rurach przewodowych w rurach ochronnych na- leży montować płozy z PE w rozstawie nieprzekracza- jącym 1,50 m, a uszczelnienie przestrzeni międzyruro- wych należy wykonać za pomocą pianki poliuretanowej i manszet typu n. na rurach ochronnych o długości 12,0 m i dłuższych przewidziano sączki węchowe w skrzynkach żeliwnych osadzonych na podsypce wy- konanej z betonu. Sączki węchowe spełniają dodatko- wo rolę rur wentylacyjnych. Istniejące sieci elektryczne i kable teletechnicz- ne krzyżujące się z przebudowywaną siecią gazową należy zabezpieczyć dwudzielnymi rurami AROTA Ø110 mm lub Ø160 mm. W celu umożliwienia lokalizacji sieci gazowej na tra- sie gazociągu zaprojektowano przewód lokalizacyjny DY1x2,5 mm2, który należy ułożyć ok. 5 cm od wierz- chu projektowanych rur przewodowych gazu. Przewód zakończony jest w punktach kontrolnych listwami zaci- skowymi Lz-4, zlokalizowanymi w skrzynkach kolumn zasuw i szafkach gazowych. Przewód lokalizacyjny w punktach kontrolnych (przy zasuwach) od przewodu do skrzynek zasuw należy prowadzić w rurkach winidu- rowych Ø15 mm. Gazociąg po zmontowaniu poddany będzie pró- bie szczelności zgodnie z zarządzeniem nr 47 Mini- stra Przemysłu z 9.05.1989 r. (Dz. U. nr 4/89), nor- mą Pn-92/M-34503 i pismem TGS (11)-075-1/06 z 16.02.2006 r. Prace ziemne. Wykopy przy budowie ga- zociągu należy wykonywać zgodnie z normami Pn-68/B-06850, Bn-83/8836-01 i Bn-83/8836-02 oraz z warunkami podanymi w rozporządzeniu Ministra In- frastruktury z 06.02.2003 (Dz. U. nr 47 z 19.03.2003, poz. 401). W związku z istniejącym uzbrojeniem część robót ziemnych (ok. 20%) należy prowadzić ręcznie. Przed przystąpieniem do wykopów należy wyznaczyć przebieg uzbrojenia krzyżującego się z gazociągiem oraz przebiegającego równolegle do wytyczonego gazociągu. Wykopy kontrolne służące do ustalenia położenia uzbrojenia podziemnego muszą być wyko- nywane przy udziale jego właścicieli. Wykonywane wykopy należy dokładnie wyprofilować, a wybrany z wykopu grunt gromadzić na jednej stronie, pozosta- wiając wolną przestrzeń o szerokości 0,5 m. Przed ułożeniem gazociągu w wykopie jego dno powinno być dokładnie oczyszczone z kamieni, korzeni i po- dobnych części stałych. Pod gazociąg na całej jego długości trzeba wykonać podsypkę piaskową o grubo- ści 20 cm i obsypkę na wysokość 30 cm ponad rurę. Po oczyszczeniu i wyrównaniu dna wykopu, wyko- naniu podsypki i ułożeniu gazociągu należy wykonać obsypkę rury, zaczynając obsypywać boki rury aż do wysokości ok. 5 cm nad rurę, następnie po odpowied- nim zagęszczeniu gruntu ułożyć przewód lokalizacyj- ny DY1x2,5 mm2 i wykonać dalszą obsypkę do wy- sokości 30 cm nad rurę. Grunt ubić i zasypać wykop 23Przegląd sPawalnictwa 5/2013 10÷20 cm warstwą gruntu rodzimego i ułożyć na nim żółtą taśmę ostrzegawczą z napisem GAZ o szeroko- ści 40 cm (40÷50 cm ponad rurę), a następnie zasypać wykop do końca, ubijając (zagęszczając) warstwami grunt. 7. Próba szczelności Rurociąg po zmontowaniu i oczyszczeniu wnętrza należy poddać próbie szczelności. Przed przystąpie- niem do właściwej próby szczelności gazociągu nale- ży wykonać próbę wstępną pod ciśnieniem 0,5 MPa w ciągu jednej godziny. Próbę tę wykonuje się po zainstalowaniu manometrów i podłączeniu sprężarki powietrza. Zasadniczą próbę szczelności gazociągu należy przeprowadzić zgodnie z rozporządzeniem Ministra Gospodarki z 30 lipca 2001 r. (Dz.U. nr 97/01) i nor- mą Pn-92/M-34503, pod ciśnieniem min. 0,75 MPa. Czas próby szczelności wynosi 24 godziny od chwi- li osiągnięcia ciśnienia próby. Gazociąg uważa się za szczelny, jeżeli różnica ciśnień nie przekracza 0,1% na godzinę trwania próby. 8. Izolacja antykorozyjna Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Gospodarki z 30 lipca 2001 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać sieci gazowe (Dz.U. nr 97 poz. 1055) gazociągi stalowe powinny być zabezpie- czone przed korozją zewnętrzną przez jednoczesne zastosowanie powłok izolacyjnych. Sieć gazową zaprojektowano z rur polietylenowych, które nie wymagają izolacji antykorozyjnej, natomiast izolować należy zasuwy i ich połączenia z rurami z PE, rury przy zespołach zaporowo-upustowych oraz sączki węchowe, a także stalowe odcinki przyłączy ułożone w ziemi. Izolacje fabryczne rur stalowych zabudowa- nych na gazociągu muszą spełniać wymagania normy DIn 30670. Technologia izolowania rur wg tej normy jest następująca: – czyszczenie strumieniowo-ścierne do stopnia czy- stości SIS Sa 21/2 (wg SIS 055900), – nanoszenie 1. warstwy epoksydowej o grubości 80 µm, – nanoszenie 2. warstwy kopolimeru polietylenowe- go o grubości 250 µm metodą proszkową lub wy- tłaczania, – nanoszenie 3. warstwy zewnętrznej polietylenowej o grubości 1,8÷2,9 mm. Powłoki uzupełniające są to powierzchnie izo- lacyjne wykonane poza zakładem produkcyjnym na budowie. Obowiązuje zasada, że klasa izolacji wyko- nanej na budowie nie może być niższa od klasy izo- lacji fabrycznej rur, Izolacja połączeń spawanych, łu- ków i armatury ma spełniać wymogi normy DIn 30672 w klasie C i należy ją wykonać z taśm samoprzylep- nych. Izolację z taśm powinno się wykonać z następu- jących warstw: – podkładu gruntującego, – taśmy nawoju wewnętrznego z zakładką 50%, – taśmy nawoju zewnętrznego z zakładką 50%, lub: – podkładu gruntującego, – taśmy samowulkanizującej z zakładką 67% lub 75%. Do izolacji armatury (części) o skomplikowa- nych kształtach należy stosować taśmy z samego kauczuku butylowego lub specjalne taśmy bardzo ela- styczne nasączone woskami syntetycznymi. Opisane właściwości taśm pozwalają na dopasowanie izolacji do skomplikowanych kształtów i dobrze izolują je od środowiska. Z uwagi na ich małą wytrzymałość mechaniczną należy wykonać z nich min. trójwarstwową powłokę za- bezpieczoną z zewnątrz tkaniną ochronną (akrylową). W przypadku występowania trudno dostępnych prze- strzeni przy izolowaniu należy je wypełnić kitem lub masą wypełniającą, a następnie pokryć taśmami. Kontroli jakości powłok fabrycznych podlega 100% produkowanych rur, każda z nich musi być ozna- kowana znakiem wytwórcy, znakiem powłoki, nume- rem normy i znakiem rodzaju wykonania. Kontrolę jakości powłok uzupełniających nale- ży przeprowadzić zgodnie z normą DIn 30672/1990. Z kontroli i pomiarów przedstawiciele kontroli jako- ści robót powinni sporządzić protokół odbioru jakości izolacji według wzorów uzgodnionych z inwestorem. Protokoły muszą być sporządzane na bieżąco przed zasypaniem rurociągu, gdyż stanowią integralną część dokumentacji powykonawczej, przedstawionej do od- bioru końcowego części liniowej rurociągu. Do protokołów odbiorowych izolacji jako załączniki powinny być dołączone atesty producenta izolacji fa- brycznej oraz atesty producenta i świadectwa dopusz- czenia do stosowania w budownictwie. Elementy rurociągu średniego ciśnienia z rur poli- etylenowych przedstawiono na rysunkach 8÷12. Rys. 8. Odgałęzienie siodłowe z zaworem nawiercającym i kodem kreskowym Fig. 8. Saddleback branch with a drilling valve and a bar code 24 Przegląd sPawalnictwa 5/2013 Rys. 9. Odgałęzienie trójnikowe z zasuwą odcinającą Fig. 9. Tee branch with a blocking bolt Rys. 11. Zespół zaporowo-upustowy z zasuwą odcinającą Fig. 11. Blocking – venting set with a blocking bolt Rys. 10. Przyłącze siodłowe do nawiercenia Fig. 10. Saddleback branch to drill Rys. 12. Przyłącze siodłowe Fig. 12. Saddleback branch Podsumowanie Zalety tworzyw sztucznych przyczyniły się do wy- korzystania ich do budowy rurociągów ciśnieniowych i grawitacyjnych. Rurociągi ciśnieniowe z tworzyw sztucznych są alternatywą dla rurociągów stalowych. Technologia zgrzewania jest łatwa do opanowania przez pracowników ze względu na stałość i powta- rzalność procedur i parametrów zgrzewania. Coraz nowsze i bardziej zaawansowane urządzenia, pro- gramy, kody kreskowe z zadanymi informacjami uła- twiają i poprawiają warunki procesów zgrzewania. należy jednak pamiętać, że ze względu na pewne specyficzne warunki eksploatacji i wymagania bez- pieczeństwa nie zastąpią one całkowicie spawanych rurociągów z rur stalowych. 25Przegląd sPawalnictwa 5/2013 Terminy i definicje wg normy Pn-En 1555: – wymiar nominalny – liczbowe oznaczenie wymiaru elementu, nominalna średnica zewnętrzna (dn), – średnica zewnętrzna – wymiar zmierzony w przekroju po- przecznym, w dowolnym punkcie rury, zaokrąglony w górę do najbliższej wartości z dokładnością do 0,1 mm, – nominalna grubość ścianki (en) – liczbowe oznaczenie wymia- ru grubości ścianki, – znormalizowany stosunek wymiarów (SDR) – liczbowe ozna- czenie serii rur – iloraz nominalnej średnicy zewnętrznej i no- minalnej grubości ścianki, – paliwo gazowe – dowolne paliwo, które w temperaturze 15oC i przy ciśnieniu atmosferycznym jest w stanie gazowym. Literatura [1] www.nowatech.com.pl [2] Bąkowski K.: Sieci i instalacje gazowe. Wydawnictwa na- ukowo-Techniczne, Warszawa 2007. [3] Materiały firmy Wachowicz. [4] Instrukcja obsługi zgrzewarki doczołowej ZHC. Normy, przepisy i definicje – norma Pn-En 1555-2 Systemy przewodów z tworzyw sztucz- nych do przesyłania paliw gazowych. Rury. – norma Pn-91/M-34501 – Gazociągi i instalacje gazownicze. Skrzyżowania gazociągów z przeszkodami terenowymi. Wy- magania. – norma Pn-92/34503 – Gazociągi i instalacje gazownicze. Pró- by rurociągów. – Ustawa z 28 kwietnia 2000 r. o systemie oceny zgodności (Dz. U. nr 43, poz. 489). – norma Pn-En 13067 Personel spawający i zgrzewający two- rzywa sztuczne. Egzamin kwalifikacyjny spawaczy i zgrzewa- czy. Spawanie i zgrzewanie połączenia z termoplastycznych tworzyw sztucznych. – Rozporządzenie Ministra Gospodarki z 30 lipca 2001 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowia- dać sieci gazowe (Dz. U. nr 97, poz. 1055).