201305_PSpaw_2u5a.pdf 26 Przegląd sPawalnictwa 5/2013 Jacek Słania Andrzej Kostańczyk Uszkodzenia komór i kolektorów kotłów parowych – badania diagnostyczne Failure of chambers and collectors of steam boilers  – diagnostic tests Dr hab. inż. Jacek Słania, prof. PCz – Politechnika Częstochowska, mgr inż. andrzej Kostańczyk – Urząd Dozoru Technicznego. Streszczenie W artykule przedstawiono przyczyny i objawy uszko- dzenia komór i kolektorów parowych. Zaprezentowano stosowane badania diagnostyczne komór kotłów paro- wych. Przedstawiono częstotliwość i metody badań dia- gnostycznych. Omówiono sposoby zapobiegania uszko- dzeniom. Przedstawiono wymagania rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 9 lipca 2003 r. w sprawie warunków technicznych dozoru tech- nicznego w zakresie eksploatacji niektórych urządzeń ciśnieniowych w toku eksploatacji. abstract The causes and the symptoms of the chambers’ and the steam collectors failures were presented. Moreover, the authors shown commonly used diagnostic tests of the steam boilers’ chambers. In the following article the methods and the frequency of diagnostic tests were also specified. The ways of preventing damage were descri- bed. The requirements of the regulation of the Minister of Economy, Labour and Social Policy on 9th July 2003 abo- ut technical requirements of an engineering supervision referring to the operation of some pressure machines in use were also presented. Wstęp Przyczyną zużywania się elementów urządzenia energetycznego podczas długotrwałej eksploatacji jest działanie różnych czynników, takich jak: wysoka tem- peratura, wysokie ciśnienie, wzrost naprężeń, zmęcze- nie cieplne materiału, pełzanie (praca w temperaturze wyższej od obliczeniowej), starzenie materiału, erozja, korozja itp. [1÷5]. Zostały one szczegółowo przedsta- wione w pierwszej części publikacji [7]. Dlatego niezbędne są badania diagnostyczne i profilaktyczne w szerokim zakresie, które umożliwia- ją ocenę stanu technicznego urządzeń, wcześniejsze wykrycie i naprawę uszkodzeń lub wymianę zużytych elementów. Badania te zapobiegają również groź- nym w skutkach awariom i nieplanowanym postojom urządzeń. Uszkodzenia w komorach ekranowych można wy- krywać badaniami magnetyczno-proszkowymi i wizu- alnie, a w komorach przegrzewaczy – przez badania magnetyczno-proszkowe ultradźwiękowe, badania wizualne z wykorzystaniem endoskopu; prowadzi się również pomiary owalizacji otworów oraz pomiary strzałki ugięcia komór. Zależnie od otrzymanych wyni- ków określa się okres specjalnego nadzoru, w którym prowadzone są specjalistyczne badania stanu tech- nicznego komór. Badania diagnostyczne komór kotłów parowych Podczas okresowych badań diagnostycznych ko- mór w wielu miejscach na powierzchni zewnętrznej, a szczególnie wewnętrznej, są wykrywane pęknięcia. Pęknięcia te z reguły wypełnione są tlenkami i mają charakter śródkrystaliczny. Wewnątrz pęknięć znaj- dują się wysepki wolnego metalu. Ten proces nisz- czenia nosi nazwę zmęczenia korozyjnego i zachodzi 27Przegląd sPawalnictwa 5/2013 w przypadku jednoczesnego działania naprężeń zmien- nych przekraczających granicę plastyczności i czynni- ka agresywnego. Czynnikiem agresywnym może być woda kotłowa, para wodna i kondensat. W miejscu powstałego pęknięcia zmęczeniowego niechroniony metal podlega korozji elektrochemicznej. Powstające produkty korozji wytwarzają warstwę ochronną, która ulega jednak uszkodzeniu pod wpływem działania na- prężeń zmiennych, przekraczających jej wytrzymałość. naprzemienne działanie tych dwóch procesów powo- duje w niej uszkodzenia, które można podzielić na trzy grupy: – powodujące natychmiastową wymianę elementu (10%), – wymagające natychmiastowej naprawy (40%), – nadające się do naprawy podczas najbliższego re- montu. Większość uszkodzeń komór wykrywa się w czasie okresowych badań diagnostycznych. Przeważająca liczba uszkodzeń spowodowana jest pęknięciami: – krawędzi i otworów oraz mostków międzyotworo- wych, – spoin pachwinowych króćców, – spoin obwodowych denek. Do uszkodzenia może też dojść wskutek: – cyklicznie nagromadzonego odkształcenia w wyni- ku sumowania się naprężeń. Zniszczenia w postaci pęknięć równoległych do osi komory umiejscowione są na krawędziach otworów i na mostkach między- otworowych; – cyklicznie nagromadzonego odkształcenia na kra- wędziach otworów; – cyklicznego odkształcenia sprężystego lub pla- stycznego na dolnych tworzących komory. Uszko- dzenie z reguły ma postać trwałego ugięcia komory. Grubości ścianek komór liczone są z uwzględnie- niem naprężeń obwodowych i granicy plastyczności w podwyższonej temperaturze (Reto) lub wytrzymałości czasowej (Rzto). Dane literaturowe oraz doświadczenia zebrane w krajowej energetyce potwierdzają, że bez względu na przepracowaną przez komory liczbę godzin wpływ na powstawanie uszkodzeń spowodowanych zmęcze- niem wytrzymałościowym lub małocyklicznym wywo- łanym nadmiernymi szybkościami zmian temperatury ścianki metalu w stanach nieustalonych występuje bar- dzo rzadko. Przyczyną powstawania naprężeń zmien- nych powodujących uszkodzenia są z reguły termo- szoki (udary cieplne będące przyczyną nagrzewania, schładzania przy nagłej zmianie temperatury czyn- nika). Udar cieplny występuje wówczas, gdy współ- czynnik przejmowania ciepła między czynnikiem a elementem α → ∞, bo wtedy ogrzewane – schładzane włókna ścianki elementu szybko osiągają temperaturę czynnika, zanim dalsze warstwy ścianki zdążą zmienić swą temperaturę. W ten sposób w ściance powstają naprężenia cieplne mogące przekraczać znacznie granicę plastyczności metalu (Ret), a szczególnie war- stwy ochronnej. Przyczyną powstawania termoszoków w komorach z reguły jest kontakt metalu z czynnikiem, którego temperatura znacznie różni się od temperatu- ry ścianki. termoszoki Poniżej omówiono głowne przyczyny ich powsta- wania: 1) Gromadzenie się schłodzonego kondensatu w wężownicach, który przy uruchomieniu kotła ze stanu gorącego wraz ze wzrostem ciśnienia wtła- czany jest do komory, co znacznie ochładza jej dolną część, a szczególnie krawędzie otworów (pęknięcie podłużne, rys. 1). Rys. 2. Grubościenne komory przegrzewaczy. Pęknięcie obwodowe na mostkach komory przegrzewaczy [8] Fig. 2. Thick–walled chambers of superheaters. Circuital cracks at the bridges of the superheaters’ chamber [8] 2) niewłaściwa konstrukcja komory, zbyt mała gru- bość mostków obwodowych, co powoduje wzrost naprężeń osiowych wywołanych szybkimi zmiana- mi temperatury w stosunku do pozostałych części komory (pęknięcia mostków obwodowych, rys. 2). 3) Gromadzenie się kondensatu na dolnych tworzą- cych komory, a szczególnie przy dnach oraz miej- scach zmiany średnicy wewnętrznej, np. przy spo- inach obwodowych (deformacje i pęknięcia spoin denek – rys. 3 oraz siatka pęknięć w miejscach zmiany średnic – rys. 4). Rys. 1. Komory przegrzewaczy ekranów podgrzewaczy wody. Pęk- nięcia podłużne przy krawędziach otworów [8] Fig. 1. Chambers of water superheaters’ screens. Longitudinal cracks by the edges of inlets [8] 28 Przegląd sPawalnictwa 5/2013 4) Gromadzenie się kondensatu w rurociągach pra- cujących okresowo (odwodnienia, odpowietrze- nia, pomiar ciśnienia), który przy spadku ciśnienia (wzrost obciążenia) jest wsysany do komory i schła- dza krawędzie otworów (pęknięcia promieniowe na krawędziach otworów, rys. 5). 5) nagła zmiana wydajności kotła powodująca duży wzrost ilości ciepła doprowadzanego do kotła i nie- nadążająca za nim prędkość przepływu czynnika przy ponownym spadku obciążenia, co wywołu- je schładzanie dolnej części komory (pęknięcia wzdłużne w dolnej części komory). 6) Wykonywanie próby ciśnieniowej po naprawach doraźnych na niewystudzonym kotle, co wywołuje schłodzenie krawędzi otworów/wężownic i rurocią- gów komunikacyjnych (pęknięcia wzdłużne w pobli- żu otworów). 7) niesprawność schładzaczy wtryskowych lub ich praca na maksymalnej wydajności przy niskich wy- dajnościach kotła, co powoduje schładzanie ścia- nek które komór – przenoszenie kropelek wody (siatka pęknięć – rys. 6). 8) Uruchamianie kotła na pełnej wydajności zaworów regulacyjnych na rurociągach wody zasilającej, któ- re powoduje schładzanie ścianek komór wlotowych podgrzewacza wody (pęknięcia podłużne w pobliżu otworów). 9) Powrót kondensatu z rurociągów – przewodów pra- cujących okresowo (pęknięcia promieniowe na kra- wędzi otworów, rys. 5). Rys. 5. Komory przegrzewaczy schładzacza. Krawędzie przewodów pracujących okresowo (odwodnienia-odpowietrzenia itp.). Pęknięcia promieniowe [8] Fig. 5. The chambers of superheaters’ attemperator. The edges of pipes working periodically (dehydration, air release etc.). Radial cracks [8] Rys. 4. Komory przegrzewaczy. Siatka pęknięć w miejscach zmiany średnic [8] Fig. 4. The chambers of superheaters. The net of cracks in the areas of the diameter change [8] Rys. 3. Dna komór cienkościennych. Pęknięcia denek i spoin [8] Fig. 3. The areas of bottoms of thin-walled chambers. The bottoms and the welds cracks [8] Rys. 6. Schładzacze wtryskowe. Pęknięcia podłużne w strefie niesprawnej dyszy wtryskowej [8] Fig. 6. Injection attemperators. Longitudial cracks in the areas of the failure injection nozzle [8] tablica I. Zalecana częstotliwość i metody badań diagnostycz- nych [5] table I. Recommended methods and the frequency of diagnostic testskomór kotłów parowych [5] Typ badania Czas wykonywania badań Przegląd powierzchni wewnętrznej po każdych przepracowanych max. 50 000 h Badania fluoromagnetyczne spoin głównych i kątowych po 100 000 h, a następnie każdych max. 50 000 h Ultradźwiękowe pomiary grubości ścianki jednorazowo Pomiary ugięcia dotyczy komór pracujących powyżej temperatury granicznej po każdych przepracowanych max. 50 000 h Repliki i pomia- ry twardości po 100 000 h, a następnie każdych max. 50 000 h Pomiary odkształceń średnicy po każdych przepracowanych max. 50 000 h 29Przegląd sPawalnictwa 5/2013 tablica II. Podstawowe przyczyny i objawy uszkodzeń komór [5] table II. The basic causes and symptoms of the chambers’ failure [5] Komora Miejsce uszkodzenia Objawy uszkodzenia Przyczyny uszkodzenia Prawdopodobieństwo uszkodzenia Podgrzewacz wody komora wlotowa krawędzie otworów od wewnątrz pęknięcia promieniowe niska temp. wody zasilającej średnie Parownik komory wlotowe krawędzie otworów od zewnątrz pęknięcia promieniowe termoszok, niska temp. wody przy napeł- nianiu do próby wodnej małe Przegrzewacz komory wlotowe i wylotowe krawędzie otworów od wężownic pęknięcia podłużne wahanie obciążenia kotła średnie pęknięcia obwodowe niewłaściwa konstrukcja małe krawędzie otworów odwodnień, odpowie- trzeń, pomiaru ciśnienia pęknięcia promieniowe powrót kondensatu z rurociągów, wtłaczanie zimnego kondensatu z wężownic do komór, uruchamianie ze stanu gorącego duże króćce, spoiny, dna pęknięcia obwodowe dodatkowy moment zginający, zmiana wydłużenia cieplnego małe Schładzacze wtryskowe ścianka wewnętrzna w pobliżu dysz siatka pęknięć niesprawne urządzenie wtryskowe średnie Jak już wspomniano, w większości przypadków wszystkie wykrywane nieciągłości są spowodowane zmęczeniem korozyjnym. Aby uniknąć powstania nieszczelności, omawiane komory powinny być poddawane okresowym badaniom nieniszczącym. Typowy zakres i częstotliwość badań diagnostycznych komór podano w tablicy I, a podsta- wowe przyczyny i objawy uszkodzeń komór w tablicy II. Zapobieganie uszkodzeniom kotła – Unikać nagłych zmian wydajności kotła. – na rurociągach pracujących okresowo (odwod- nienie itp.) wszelkie zamknięcia zabudowywać jak najbliżej komory, – Króćce odpowietrzeń oraz do pomiaru ciśnienia wy- konać w postaci tzw. kielichowej z wewnętrzną osło- nę chroniącą otwór komory przed nagłym schłodze- niem, – W miarę możliwości wymienniki regeneracyjne włą- czać już we wczesnej fazie obciążenia bloku. – Podczas dłuższych postojów bloku stosować kon- serwację całego układu wodno-parowego kotła. – Odkształcone komory w miejscach maksymalne- go ugięcia zaopatrzyć w dodatkowe odwodnienia lub w miarę możliwości prostować je. Trzeba też wykonywać okresowe badania diagno- styczne pozwalające na dokonanie oceny stanu bada- nych elementów oraz zachodzących w nich procesów zniszczenia [5]. Podsumowanie Do najbardziej krytycznych elementów kotła na- leżą komory, a w nich najczęściej ulegają uszkodze- niom wylotowe komory przegrzewaczy pary świeżej i wtórnie przegrzanej. Przyczyny i objawy uszkodzeń zestawiono w ta- blicy II. Opisane tam procesy mogą prowadzić do pęknięć, odkształceń otworów i średnicy komory, ubytków grubości czy ugięcia komory. niezbędna jest zatem okresowa kontrola i sprawdzenie stanu technicznego kotłów i komór. Według rozporządze- nia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecz- nej z 9 lipca 2003 r. w sprawie warunków technicz- nych dozoru technicznego w zakresie eksploatacji niektórych urządzeń ciśnieniowych w czasie eks- ploatacji przeprowadza się następujące badania techniczne: rewizje wewnętrzne, próby ciśnieniowe, rewizje zewnętrzne. Rewizja wewnętrzna obejmuje ocenę wizualną stanu ścianek urządzenia ciśnieniowego, jego połą- czeń rozłącznych i nierozłącznych oraz osprzętu za- bezpieczającego i ciśnieniowego. W technicznie uzasadnionych przypadkach oce- na wizualna może być uzupełniona innymi badania- mi. W rozporządzeniu tym są również określone wy- magania co do rewizji wewnętrznych komór: Komory o średnicy większej niż 160 mm kotłów parowych o wydajności pary nie mniejszej niż 100 t/h poddaje się rewizji wewnętrznej nie rzadziej niż co: 1) 10 lat – w przypadku temperatury dopuszczalnej TD ≥ +500°C; 2) 15 lat – w przypadku temperatury dopuszczalnej +350°C ≤ TD < +500°C; 3) 20 lat – w przypadku temperatury dopuszczalnej TD < +350°C. Terminy badań określone w rozporządzeniu są terminami minimalnymi i dlatego w celu utrzymania wysokiej niezawodności kotłów zalecane jest prowa- dzenie okresowych badań diagnostycznych z wyko- rzystaniem badań nieniszczących, które umożliwiają dokładniejszą ocenę stanu technicznego, w wyniku czego otrzymamy możliwość monitorowania proce- sów niszczenia, które zachodzą w komorach [6]. 30 Przegląd sPawalnictwa 5/2013 Literatura [1] Hernas A., Dobrzyński J.: Trwałość i niszczenie elementów kotłów i turbin parowych. Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, 2003. [2] Dobosiewicz J., Zbroińska-Szczechura E.: Uszkodzenie ko- mór przegrzewaczy kotłów parowych – Energetyka – nr 3, 1993. [3] Dobosiewicz J.: Ugięcie komór parowych – Energetyka – nr 10, 1995. [4] Zbroińska-Szczechura E.: Uszkodzenia płaskich den komór z rowkami odciążającymi przegrzewaczy kotłów. – Energetyka – nr 6, 2005. [5] Zbroińska-Szczechura E., Dobosiewicz J.: Badania diagno- styczne komór kotłów parowych – Dozór Techniczny – nr 2, 2004. [6] Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Spo- łecznej z dnia 9 lipca 2003 r. w sprawie warunków technicz- nych dozoru technicznego w zakresie eksploatacji niektórych urządzeń ciśnieniowych. [7] Słania J., Kostańczyk A.: Uszkodzenia komór i kolektorów ko- tłów parowych – przyczyny powstawania. Przegląd Spawal- nictwa (publikacja złożona do druku). [8] Dobosiewicz J.: Ocena ryzyka niezawodnej eksploatacji ko- mór przegrzewaczy kotłów parowych – Dozór Techniczny – nr 3, 2009.