201304_PSpaw_ki8o.pdf 14 Przegląd sPawalnictwa 4/2013 Ryszard Pakos technologiczna próba spawalności według ABV – SEP 1390 weld bead bend test acc. to aBV-seP 1390 Dr inż. Ryszard Pakos – Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie. Streszczenie W artykule opisano technologiczną próbę spawalno- ści stali konstrukcyjnych według wymagań SEP 1390. Omówiono zakres zastosowania próby, sposób pobie- rania próbek oraz techniczne aspekty przeprowadzenia próby i kryteria oceny. na przykładzie badań własnych zobrazowano przypadki unieważnień oraz akceptacji wyników próby. abstract The weld bead bend test acc. to ABV-SEP 1390 re- quirements for structural steels is presented in the paper. The weld bead bend test scope of use, sampling methods, technical aspects of it carrying out and evaluation criteria are discussed. Considering own test results, unaccepted and accepted test results are shown. Wstęp Spawalność jako zagadnienie techniczne pojawiło się w latach dwudziestych ub.w. wraz z wprowadze- niem spawania jako metody łączenia elementów kon- strukcyjnych. W miarę rozwoju technik spawania oraz wprowadzania na rynek materiałów podstawowych o coraz wyższych właściwościach wytrzymałościo- wych zagadnienie spawalności nabrało szczególnego znaczenia w codziennej praktyce spawalniczej. Roz- patrując spawalność stali, należy zwrócić uwagę na te czynniki, które mogą wpłynąć na kruche pękanie przy spawaniu, a tym samym pozwolą ustalić optymalne pa- rametry, które w najmniejszym stopniu wpływają na to zjawisko [1]. O złożoności zagadnienia spawalności mogą świad- czyć różnorakie jej definicje, zawierające niekiedy za- wiłą formę i ogólnikowe treści, jak również dziesiątki prób spawalności, stosowane przy jej określaniu. Poniżej przytoczono definicję spawalności, opra- cowaną przez Międzynarodowy Instytut Spawalnictwa (MIS) i przyjętą przez Międzynarodową Organizację normalizacyjną (ISO), według której uważa się, że ma- teriał metaliczny jest spawalny w danym stopniu, przy użyciu danej metody spawania i w danym przypadku zastosowania, gdy umożliwia, przy uwzględnieniu od- powiednich dla danego przypadku środków ostrożno- ści, wykonanie złącza pomiędzy elementami łączonymi z zachowaniem ciągłości metalicznej oraz utworzenie złącza spawanego, które spełnia wymagania odbioru. na tej podstawie powstał najstarszy, stosowany na szeroką skalę podział, który wyróżnia [2]: – spawalność metalurgiczną (związaną z właściwo- ściami użytych materiałów, zależną od składu che- micznego i mikrostruktury stali, zawartości gazów i wtrąceń niemetalicznych itp.); – spawalność konstrukcyjną (wynikającą z rodzaju konstrukcji spawanej i jej sztywności, rodzaju i prze- kroju spoin oraz łączonych elementów); – spawalność operatywną – technologiczną (związa- ną z wybraną metodą spawania i zależną od wa- runków spawania, tj. natężenia prądu spawania, średnicy elektrody, prędkości spawania, techniki spawania, temperatury spawanego elementu); – metody teoretyczne, dotyczące przede wszystkim spawalności lokalnej i mające na celu analizę prze- mian stali w procesie spawania oraz analizę właści- wości materiału w strefie wpływu ciepła; – metody praktyczne, obejmujące ogólne zagadnienia spawalności, w tym zjawisko pękania występujące w złączach spawanych w czasie procesu spawania, bezpośrednio po jego zakończeniu oraz w okresie następnych kilku dób (praktycznie 48 h). 15Przegląd sPawalnictwa 4/2013 Próba spawalności aBV-SEP 1390 Próba spawalności przez zginanie napawanej płyty ma zastosowanie dla stali konstrukcyjnych o minimalnej granicy plastyczności 235÷355 n/mm2 i grubości wyrobu min. 30 mm. Celem przeprowa- dzonej próby jest sprawdzenie zdolności badanego materiału do pochłaniania pęknięć, przy czym spraw- dza się, czy pęknięcie powierzchniowe powstałe w wykonanym stopiwie jest pochłaniane przy ciągłym naprężeniu przez strefę wpływu ciepła lub materiał podstawowy. Próbkę do badań należy poddać ob- róbce mechanicznej (rys. 1). Zaleca się, szczególnie w badaniach rozjemczych, używać tzw. próbek podłuż- nych. niemniej jednak przepis dopuszcza stosowanie do badań próbek poprzecznych za zgodą klasyfikatora niezależnego nadzoru. Wymiary próbek oraz parame- try techniczne gięcia przedstawiono w tablicy I. Próbę spawalności przez zginanie napawanej płyty wykonuje się w temperaturze pokojowej. Przygotowany zgodnie z rysunkiem 1 rowek należy wypełnić spoiwem przy następujących zaleceniach: – metoda spawania: spawanie łukowe ręczne elektro- dą otuloną (111), – typ elektrody: elektroda rutylowa grubootulona (RR), – średnica elektrody: 5 mm, – nadlew napoiny: ok. 1 mm, – długość ściegu zgodnie z tablicą I, – parametry spawania: spawanie ciągłe bez przerw, ścieg nie podlega żadnej obróbce. Wykonaną płytę próbną należy poddać próbie zgi- nania zgodnie z rysunkiem 2, przy czym należy pamię- tać, aby napawany ścieg leżał w strefie rozciągania. Próba zostaje zakończona, gdy: – próbka zostanie zerwana, lub – zostanie osiągnięty kąt zgięcia min. 60º, mierzony na obciążonej próbce. Próba spawalności zostanie uznana, jeżeli przynaj- mniej jedno powstałe pęknięcie w stopiwie zostanie zniwelowane przez strefę wpływu ciepła lub materiał rodzimy (podstawowy). Próba nie będzie uznana, jeżeli próbka ulegnie złamaniu (zerwaniu) przed osiągnięciem kąta zgięcia 60º, ponadto nie zalicza się próby, gdy do momentu osiągnięcia kąta zginania 60º w stopiwie nie powstało pęknięcie powierzchniowe, które rozszerzyło się aż do linii wtopienia. Rys. 1. Przygotowanie próbki do badań [4]: a – grubość próbki, b – szerokość próbki, Lp – długość próbki, LS – długość napawanego ściegu, R – promień rowka, h – nadlew napoiny Fig. 1. Sample to weld bead bend test [4]: a – sample thickness, b – sample width, Lp – sample length, Ls – pad welded bead length, R – groove radius, h – pad weld reinforcement tablica I. Wymiary próbek oraz parametry gięcia [4] table I. Dimensions of samples for weld bead bend test and bending parameters [4] Grubość nominalna próbki, mm Wymiary próbek Promień rowka Długość ściegu Urządzenie zginające długość, Lp mm szerokość, b mm grubość, a mm R, mm LS min, mm promień trzpienia gnącego, mm odstęp między wałkami Lf , mm ≥ 30 do ≤ 35 410 200 możliwa największa grubość 4 175 105 190 > 35 do ≤ 40 44 200 4 190 120 220 > 40 do ≤ 45 470 200 4 220 135 250 > 45 do ≤ 50 500 200 4 220 150 280 > 50 500 200 50 4 220 150 280 Rys. 2. Zginanie płyty próbnej [4] Fig. 2. Weld bead bend test sample [4] 16 Przegląd sPawalnictwa 4/2013 Dla stali walcowanych termomechanicznie (TM) próbkę uważa się za zerwaną, jeśli odstęp pomiędzy środkiem ściegu a końcem pęknięcia jest większy niż 80 mm lub pęknięcie osiągnie krawędź próbki. W przypadku niezaliczonej próby spawalności przez zginanie należy wykonać nową próbę na na- stępnym wycinku próbnym tego samego wytopu lub na tym samym gatunku materiału z innego wytopu, przy czym zaleca się użycie w tym przypadku twardszej elektrody do napawania. Badania własne Celem badań własnych było przeprowadzenie pró- by spawalności przez zginanie napawanej próbki. Przedmiot badań: – blacha S355J2+n g = 30 mm (próbka nr 1); – blacha S355J3+n g = 50 mm (próbka nr 2); – blacha S355JR g = 30 mm (próbka nr 3). Do wypełnienia rowka próbki zastosowano elek- trodę grubootuloną E420RR o średnicy 5 mm (Elga-Maxeta 11). Parametry spawania przyjęto zgod- nie z danymi katalogowymi producenta. Przygotowanie próbki do badań przedstawiono na rysunku 3. Próbki, przygotowane tak jak pokazano na rysunku 3b, poddano próbie zginania na maszy- nie wytrzymałościowej o nacisku powyżej 100 t, przy zachowaniu parametrów próby zginania podanych w tablicy I. Wyniki badań zaprezentowano na rysun- kach 4÷6. Przeprowadzone badania dały pozytywne wy- niki (próba zaliczona) dla próbki nr 2 (S355J3+n, g = 50 mm) – stwierdzono dwa pęknięcia o długo- ściach odpowiednio 2,2 i 1,1 mm wchodzące w głąb materiału rodzimego oraz dla próbki nr 3 (S355JR, g = 30 mm) – jedno pęknięcie o długości 4 mm wchodzące w materiał rodzimy. W przypadku próbki nr 1 (S355J2+n, g = 30 mm) uzyskano wynik negatywny (próba niezaliczona), gdyż nastąpiło zerwanie próbki przed osiągnięciem żądanego kąta zginania. Rys. 3. Przygotowanie próbki do badań wytrzymałościowych: a) próbka po obróbce wiórowej, b) rowek wypełniony elektrodą otuloną Fig. 3. Samples for mechanical properties test: a) sample after ma- chining, b) weld groove filled in by MMAW method a) b) Rys. 4. Próbka nr 1 po próbie zginania (zerwanie) Fig. 4. Sample no 1 after bending test (rapture) Rys. 5. Próbka nr 2 po zakończeniu próby Fig. 5. Sample no 2 after bending test Rys. 6. Próbka nr 3 po zakończeniu próby Fig. 6. Sample no 3 after bending test 17Przegląd sPawalnictwa 4/2013 Podsumowanie Próba spawalności wg ABV-SEP 1390 wykazała celowość określania zdolności badanego materiału do pochłaniania pęknięć. należy zaznaczyć, że po- mimo stosunkowo prostej procedury badania, moż- na napotkać techniczne ograniczenia wykonania próby, związane z koniecznością posiadania prasy Literatura [1] Butnicki S.: Spawalność i kruchość stali. WnT. Warszawa 1975. [2] Pilarczyk J.: Poradnik inżyniera. Spawalnictwo t. 1. WTn. Warszawa 2003. o nacisku 100÷200 t. Maszyny wytrzymałościowe bądź prasy o nacisku mniejszym mogą nie zgiąć ba- danej próbki do wymaganego kąta. należy pamiętać również o tym, że prezentowana próba spawalności ma zastosowanie do ograniczonej liczby gatunków stali konstrukcyjnych. [3] Łomozik M.: Metaloznawstwo i spawalność stali. Wydawnic- two Instytutu Spawalnictwa. Gliwice 1997. [4] ABV – SEP 1390. 1996.