201304_PSpaw_ki8o.pdf 30 Przegląd sPawalnictwa 4/2013 Jacek Słania Dariusz Kozik Prefabrykacja elementów ciśnieniowych kotłów typu WR Prefabrication of elements of wr  type pressure boilers Dr hab. inż. Jacek Słania, prof. PCz – Politechni- ka Częstochowska, mgr inż. Dariusz Kozik – ZUPH „Kotłorex”, Szczekociny. Streszczenie Omówiono budowę kotłów wodnorurowych. Przed- stawiono materiały podstawowe i dodatkowe wykorzy- stywane do ich produkcji, wymagania dotyczące gięcia rur kotłowych, przygotowanie elementów do spawania oraz technologię spawania. Omówiono zakres badań nieniszczących. Przedstawiono wymagania dla perso- nelu badań nieniszczących. Odniesiono się do wymagań odbiorowych UDT. abstract The construction of pressure boilers was described. The authors presented the base and filler material used for boilers’ production, the requirements for boiler pipe bending, the preparation for welding and welding tech- nology. The range of non-destructive tests, requirements for nDT personnel were described. The authors referred to UDT acceptance specifications. Wstęp Kotły typu WR są to kotły wodnorurowe o wymu- szonym przepływie wody przez kocioł, opalane wę- glem kamiennym energetycznym spalanym na ruszcie mechanicznym. Służą do wytwarzania gorącej wody do celów ciepłowniczych lub technologicznych. Kon- struowane były jako jednostki jednociągowe, dwucią- gowe lub trzyciągowe, oznaczane są odpowiednio symbolami: WR 1,25; WR 2,5; WR 5; WR 10; WR 15; WR 25. najpopularniejsze konstrukcje o średniej mocy nominalnej ok. 5 MW to kotły WR 5. najczęściej kon- struowane były jako jednostki dwuciągowe, w których pierwszy ciąg stanowi ekranowana komora palenisko- wa, nad którą zabudowano wężownice podgrzewacza wody, natomiast drugi ciąg to część konwekcyjna skła- dająca się z wężownic konwekcyjnego podgrzewacza wody. Schematyczne zestawienie części ciśnieniowej kotła WR 5 przedstawiono na rysunku 1. Materiały podstawowe Część ciśnieniowa kotła ciepłowniczego typu WR wykonana jest z rur. Ekrany oraz wężownice wykonane są z rur cienkościennych, natomiast komory zbiorcze i rurociągi z grubościennych. Materiały stosowane na te elementy powinny być łatwe w kształtowaniu i do- brze spawalne [1]. Oczekiwane właściwości technologiczne, w odnie- sieniu do stali, dotyczą głównie wymaganej dobrej spa- walności oraz zdolności stali do odkształceń plastycz- nych na zimno i na gorąco. Rys. 1. Schematyczne zestawienie części ciśnieniowej kotła WR 5 Fig. 1. The scheme of pressure part of pressure boiler WR 5 31Przegląd sPawalnictwa 4/2013 określającego: metodę gięcia, gatunek materiału, wiel- kości geometryczne materiału, kąt i promień gięcia, temperaturę gięcia oraz informacji określonych przez warunek R/D. Kontroli partii produkcyjnej należy poddać 1% ko- lan, lecz nie mniej niż 2 szt. Badania obejmują kontrolę owalizacji (wg wzoru 1), pocienienia i twardości. (1) Wartość otrzymana nie może przekraczać 10% dla promieni gięcia R ≤ 2Dz. Przykładowe zestawienie wyników badań partii przedprodukcyjnej kolan giętych przedstawiono w ta- blicy I, natomiast schemat owalizacji kolan próbnych pokazano na rysunku 2. Przygotowanie do spawania Łączone powierzchnie przed spawaniem powinny być starannie oczyszczone. należy usunąć wszelkie zanieczyszczenia organiczne i nieorganiczne, ślady farb i lakierów, ślady korozji. Sposób przygotowania Rury Wyroby hutnicze na elementy ciśnieniowe powinny w stanie dostawy mieć określone właściwości niezbęd- ne do zaprojektowania urządzenia przy użyciu metod obliczeniowych lub doświadczalnych, z uwzględnie- niem wszelkich dających się racjonalnie przewidzieć warunków eksploatacji, w tym również badań i prób przez cały okres planowanej eksploatacji urządzenia. Za określone właściwości uznaje się wytrzymałość na rozciąganie i wytrzymałość na pełzanie [2]. Warunki techniczne dostawy rur określa norma Pn-En 10216-2 2009 [3]. Dla blach żaroodpornych warunki techniczne dostawy określa norma Pn-En 10095: 2002 [4]. Materiały dodatkowe do spawania Materiały dodatkowe do spawania należy dobrać w taki sposób, aby zapewnić, że zarówno w stopiwie, jak i w gotowym złączu będą zachowane odpowied- nie właściwości, czyli: ciągliwość, odporność na ob- ciążenia dynamiczne i pękanie, odporność na korozję i na starzenie. Materiały dodatkowe do spawania dobiera się na podstawie ich składu chemicznego i właściwości wytrzymałościowych wg En 12070 – 1999 [5]. Gięcie Prefabrykację elementów należy prowadzić na podstawie protokołu uznania technologii gięcia rur e = [(Dmax – Dmin)/Dz ] x 100% Rys. 2. Schemat owalizacji kolan próbnych Fig. 2. Scheme of ovalisation of test-elbow tablica I. Przykładowe zestawienie wyników badań partii przedprodukcyjnej kolan giętych table I. Exemplary sheet with the results of the tests of elbow-bent pre-production batch Promień gięcia, mm Materiał Dz x g mm Kąt gięcia, o Dmin. mm Dmax mm edop mm e % g pom min mm T pom prostka, HV Tpom na łuku zew., HV Kolana przedprodukcyjne 46 P265GH 31,8 x 2, 9 180 30,9 32,1 10,0 3,8 2,69 124 174 46 P265GH 31,8 x 2, 9 180 31,1 32,3 10,0 3,8 2,68 128 171 46 P265GH 31,8 x 2, 9 90 31,1 32,1 10,0 3,1 2,74 131 168 46 P265GH 31,8 x 2, 9 90 30,9 32,0 10,0 3,4 2,76 130 173 46 P265GH 31,8 x 2, 9 45 30,8 32,3 10,0 4,7 2,84 128 168 46 P265GH 31,8 x 2, 9 45 31,3 32,2 10,0 2,8 2,82 127 167 46 P265GH 31,8 x 2, 9 180 31,0 32,3 10,0 4,0 2,74 127 173 46 P265GH 31,8 x 2, 9 180 30,9 32,4 10,0 4,7 2,71 126 171 46 P265GH 31,8 x 2, 9 90 31,2 32,3 10,0 3,5 2,69 127 173 46 P265GH 31,8 x 2, 9 90 30,8 32,0 10,0 3,8 2,70 132 174 46 P265GH 31,8 x 2, 9 45 31,1 32,3 10,0 3,8 2,68 123 169 46 P265GH 31,8 x 2, 9 45 31,2 32,1 10,0 2,8 2,72 129 168 32 Przegląd sPawalnictwa 4/2013 elementów ze stali węglowej i niskostopowej do spa- wania podano w normie Pn-En 29692 [6]. Łączone powierzchnie powinny być obrobione – ukosowane. Odległość między łączonymi powierzchniami przyjmuje się także w zależności od ich grubości. Kąt ukosowania przyjmuje się w granicach 20÷30°. Większe wartości kąta ukosowania prowadzą do zwiększenia naprężeń rozciągających w spoinie, co powoduje zwiększe- nie kąta odkształceń w przypadku np. łączonych blach. Zwiększa się także zużycie materiałów dodatko- wych do spawania. Łączone elementy, przed zasadniczym spawaniem, należy sczepić krótkimi spoinami. W przypadku blach sczepianie należy zacząć od środka łączonych blach. Podziałkę spoin sczepnych przyjmuje się od 20 do 30 grubości łączonych blach. Przy sczepianiu rur należy przyjmować cztery sczepienia, choć w praktyce często stosuje się trzy sczepienia, co 120°. Rys. 3. Charakterystyczne wymiary rowków do spawania na przykła- dzie spoiny Y: a – grubość spoiny, b – odstęp, c – wysokość progu, β – kąt ukosowania, α – kąt rowka [9] Fig. 3. Characteristic measures of weld groove at the example of Y weld: a – weld thickness, b – root gap, c – root face, β – bevel angle, α – included angle [9] Przykładowe wymiary rowków do spawania dla spo- iny Y przedstawiono na rysunku 3, natomiast szczegóły przygotowania brzegów elementów do spawania – na rysunku 4. Metody spawania Przed rozpoczęciem produkcji wytwórca jest zobo- wiązany do wykonania kwalifikacji technologii spawa- nia. W tym celu powinien wykonać elementy próbne obejmujące wszystkie niezbędne wytyczne określają- ce liczbę złączy próbnych, geometrię złącza oraz za- kres badań niszczących i nieniszczących. Powyższe wytyczne określone są w normie En ISO 15614-1 [7]. najpopularniejszą metodą spawania wykorzystywa- ną podczas wytwarzania elementów ciśnieniowych kotłów jest metoda TIG (141). Sposób oraz kolejność układania ściegów dla elementów ekranów, wężownic oraz komór (złącza doczołowe i kątowe ze spoinami pachwinowymi) przedstawiono na rysunku 5. Wszy- scy spawacze uczestniczący w procesie wytwarzania elementów ciśnieniowych kotłów muszą być poddani sprawdzeniu kwalifikacji do wykonywania złączy spa- wanych o określonych właściwościach. Kwalifikacje te określa norma Pn-En 287-1:2011 [8]. Rys. 4. Szczegóły przygotowania brzegów elementów do spawania Fig. 4. The details of edge preparation for welding Badania nieniszczące Zakres badań nieniszczących złączy spawanych elementów ciśnieniowych najczęściej ustalany jest we- dług obliczeń uwzględniających współczynnik złącza zb = 0,85 oraz Warunki Dozoru Technicznego WUDT/ UC/2003. Dla elementów ciśnieniowych kotłów ener- getycznych zakres badań nieniszczących przedstawio- no w tablicy II, natomiast techniki badawcze i poziomy akceptacji w tablicy III. Badania nieniszczące przedstawione w tych ta- blicach powinny być wykonywane przez personel kwalifikowany zgodnie z wymaganiami podanymi w Pn-En ISO 9712 [10], jednak pod bezpośrednim nadzorem osoby mającej co najmniej drugi stopień kwalifikacji. Oceny wyników badań może dokonać oso- ba posiadająca drugi stopień kwalifikacji wg Pn-En ISO 9712. Rys. 5. Sposób oraz kolejność układania ściegów dla elementów ekranów, wężownic oraz komór Fig. 5. The way and the order of stitching for the elements of scre- ens, coil pipes and chambers 33Przegląd sPawalnictwa 4/2013 tablica II. Zakres badań złączy spawanych wg WUDT/UC/2003 [3] table II. The range of tests of welded joint, according to WUDT/ UC/2003 [3] Złącze Zakres badań, % Uwagi VT RT UT PT MT Doczołowe rur ekranowych i wężownic 100 10 dla zb = 0,85 Doczołowe rur o grubości ścianki > 15 mm 100 1001) dla zb = 0,85 Doczołowe rur o grubości ścianki < 15 mm 100 101) dla zb = 0,85 Złącza kątowe z pełnym przetopem 100 102) dla zb = 0,85 1) – lub RT, 2) – lub MT tablica III. Badania nieniszczące. Stosowane metody i techniki badawcze. Kryteria oceny wyników badań [3] table III. non-destructive testing. Used testing methods and techni- ques. Criteria of results assessment. [3] Metoda badania Technika badania Kryteria oceny VT Pn-En ISO 17637 Pn-En 5817 RT Pn-En 1435 „B” Pn-En ISO 112517-1 UT Pn-En ISO 17640 „B” Pn-En ISO 11666 PT Pn-En 571-1 (Pn-En ISO 3452-1) Pn-En ISO 23277 MT Pn-En ISO 17638 Pn-En ISO 23278 Podsumowanie Sposób prefabrykacji elementów ciśnieniowych kotłów energetycznych wymaga uznania przez jed- nostkę notyfikowaną technologii wszystkich etapów produkcji obejmujących procesy: gięcia, spawania oraz kontroli jakości. Elementy kotłów pracują pod ciśnieniem, muszą więc być poddawane wysokim wymaganiom odbiorowym, a kontrola jakości pro- dukcji musi być prowadzona na każdym etapie pre- Literatura [1] Tasak E.: Problemy spawania nowoczesnych stali baini- tycznych i martenzytycznych i ich obróbka cieplna. Referat na Seminarium naukowo-technicznym pt. Zagadnienia tech- nologiczno-materiałowe w procesie napraw i modernizacji urządzeń energetycznych podlegających dozorowi technicz- nemu. UDT O/Kraków 18.06.2009. [2] WUDT/UC/2003 Urządzenia ciśnieniowe, Warunki Urzędu dozoru Technicznego, Warszawa, Wyd. II, 2005. [3] Pn-En 10216-2: 2009 Rury stalowe bez szwu do zastosowań ciśnieniowych. Warunki techniczne dostawy. Część 2: Rury ze stali niestopowych i stopowych z określonymi właściwo- ściami w temperaturze podwyższonej. [4] Pn-En 10095: 2002 Stale i stopy niklu żaroodporne. [5] En 12070 – 1999 Materiały dodatkowe do spawania. Druty elektrodowe, druty i pręty do spawania łukowego stali odpor- nych na pełzanie. Klasyfikacja. fabrykacji. Kotły rusztowe eksploatowane w celach ciepłowniczych będą w Polsce jeszcze przez dłuższy czas odgrywały ważną rolę. Decydują o tym w du- żej mierze względy ekonomiczne wynikające przede wszystkim z kosztów paliwa jakim są opalane, tj. wę- gla kamiennego, który w założeniach polityki energe- tycznej naszego kraju jeszcze przez wiele lat będzie stanowił znaczącą pozycję. [6] Pn–En 29692 Spawanie łukowe elektrodami otulonymi, spawanie łukowe w osłonach gazowych i spawanie gazowe. Przygotowanie brzegów do spawania stali. [7] En 15614-1: 2008 Specyfikacja i kwalifikowanie technologii spawania metali. Badania technologii spawania. Część 1: Spawanie łukowe i gazowe stali oraz spawanie łukowe niklu i stopów niklu. [8] Pn-En 287-1:2011 Egzamin kwalifikacyjny spawaczy. Spa- wanie. Część 1: Stale. [9] Sobieszczański J.: Spajanie. Oficyna Wyd. Politechniki War- szawskiej, Warszawa 2004. [10] Pn-En ISO 9712 Badania nieniszczące. Kwalifikacja i certy- fikacja personelu badań nieniszczących. Zasady ogólne. W następnym numerze Jacek Słania, Grzegorz Raczyński Zgrzewanie gazociągu średniego ciśnienia z rur polietylenowych Jacek Słania, andrzej Kostańczyk Uszkodzenia komór i kolektorów kotłów parowych – badania diagnostyczne