201302_PSpaw_hy92.pdf 19Przegląd sPawalnictwa 2/2013 Maciej Różański Wpływ dodatku tytanu w spoiwach cynkowych na zwilżalność powierzchni i właściwości mechaniczne aluminiowych połączeń lutowanych effect of titanium addition in zinc filler metal on wettability and mechanical properties of aluminum soldered joints Dr inż. Maciej Różański – Instytut Spawalnictwa w Gliwicach. Streszczenie Lutowaniu aluminium towarzyszy wiele problemów wynikających z właściwości fizykochemicznych metalu – w szczególności niskiej temperatury topnienia alumi- nium i trudności z doborem lutu dobrze zwilżającego po- wierzchnię metalu oraz niepowodującego erozji materia- łu podstawowego. Wykonano badania przydatności do lutowania aluminium stopów Zn-Al, czystego cynku oraz cynku z dodatkiem tytanu jako spoiwa. Przedstawiono wyniki badań mechanicznych i metalograficznych wyko- nanych połączeń lutowanych. abstract The physicochemical properties of aluminum brings a lot of difficulties during brazing and soldering – espe- cially low melting point of aluminum. There is required selection of filler metal which ensures good wetting and non erosion of base metal. The soldering properties of Zn-Al alloy, pure zinc and zinc with titanium addition was investigated. The mechanical properties as well as the microstructure of the soldered joints were also studied. Wstęp Podstawowymi zjawiskami zachodzącymi podczas procesu lutowania jest zwilżalność i ściśle z nią powią- zana rozpływność lutu na materiale podstawowym. Od rozpływności określanej jako zdolność pokry- wania powierzchni lutowanych części cienką, równo- mierną i nieprzerwaną powłoką ciekłego lutu zależy stopień wypełnienia szczeliny lutowniczej i ostatecz- nie jakość połączenia lutowanego. W pewnym uprosz- czeniu można stwierdzić, że im większa jest zdolność lutu do rozpływania się po powierzchni elemen- tu lutowanego, tym większa jest jego przydatność do lutowania. Zwilżanie powierzchni metalu lub stopu lutem pro- wadzi przeważnie do tworzenia roztworów stałych lub faz międzymetalicznych i na odwrót – jeżeli metale sta- nowiące składniki lutu i materiału lutowanego nie roz- puszczają się wzajemnie oraz nie tworzą faz między- metalicznych, zwykle nie dochodzi do zwilżenia lutem materiału łączonego. Przykładem jest aluminium, które doskonale rozpuszcza się w ciekłym cynku. Zgodnie z układem równowagi fazowej Zn-Al w temperaturze 382°C oba metale tworzą roztwór stały aż do granicz- nej zawartości 83,1% wag. Al. Tak znaczna rozpusz- czalność składników materiału podstawowego w lucie determinuje dobrą zwilżalność powierzchni aluminium ciekłym cynkiem. Aluminium powszechnie uznawane jest za materiał trudnolutowalny. Decydują o tym takie właściwości, jak: – stosunkowo niska temperatura topnienia aluminium (658oC), utrudniająca dobór spoiwa; – duże powinowactwo chemiczne do tlenu przy ze- tknięciu z powietrzem i pokrywanie trudno topliwą 20 Przegląd sPawalnictwa 2/2013 (2050oC), trwałą chemicznie (1116,3 kJ/mol O2) i szczelną powłoką trudno zwilżalnego przez luty tlenku Al2O3; – ograniczone właściwości wytrzymałościowe, zwłaszcza w temperaturze powyżej 500oC; – wysoka przewodność 237 W/(m • K) i rozszerzal- ność cieplna (0,0026 1/K) oraz znaczny skurcz ob- jętościowy (7%) – sprzyjające występowaniu naprę- żeń i odkształceń cieplnych; – potencjał elektrochemiczny (–1,66 V) odbiegający znacznie od potencjałów metali stanowiących pod- stawowe składniki lutów, co jest często przyczyną niskiej odporności na korozję połączeń lutowanych. Podstawowym lutem do lutowania twardego alu- minium jest stop eutektyczny Al-Si o zawartości 12% krzemu i temperaturze topnienia 577oC. Tak wysoka temperatura topnienia lutu wraz z silną tendencją alu- minium do erozji podczas kontaktu z ciekłym stopem eutektycznym Al-Si powoduje duże trudności podczas lutowania, polegające na rozpuszczaniu elementu lu- towanego. Ten stop eutektyczny stanowi jednak do- brą podstawę do modyfikacji składu chemicznego celem obniżenia temperatury topnienia lutu i ograni- czenia zjawiska erozji elementów lutowanych. Doda- tek miedzi do stopu AlSi12 w ilości 20% wag. powo- duje obniżenie temperatury topnienia do 522÷535°C. Dodatek 20% cynku natomiast umożliwia dalsze obni- żenie temperatury do 500°C. Duża zawartość miedzi w stopach Al-Si powoduje jednak podczas lutowania wydzielanie się eutektyki α-CuAl2 powodującej dużą kruchość połączeń lutowanych [1]. Alternatywę do sto- sowania spoiw siluminowych do lutowania aluminium stanowi stosowanie spoiw cynkowych. niska tempe- ratura topnienia cynku (420oC) i jeszcze niższa sto- pów z układu równowagi Zn-Al (temperatura topnienia stopu eutektycznego Zn96Al4 – 384oC) zmniejszają niebezpieczeństwo zniszczenia lutowanych elemen- tów aluminiowych przez ich erozję czy rozpuszczenie w ciekłym lucie. Do najczęściej stosowanych spoiw cynkowych za- liczane są stopy: ZnAl2, ZnAl4, ZnAl5, ZnAl15 oraz ZnAl22. Czysty cynk zwykle nie jest stosowany ze względu na niskie właściwości mechaniczne uzyski- wanych połączeń [2, 3]. Zwiększanie zawartości alu- minium w stopach Zn-Al powoduje zwiększanie zwil- żalności i rozpływności stopu na powierzchni metalu oraz zwiększenie wytrzymałości uzyskiwanych połą- czeń. na przykład w pracy [4] podano, że rozpływność stopów ZnAl5, ZnAl15 i ZnAl22 na powierzchni alu- minium En AW – 3003 wynosi odpowiednio 245, 340 i 360 mm2. Zwiększenie udziału aluminium w stopie Zn-Al do zawartości 12% wag. powoduje zwiększa- nie wytrzymałości uzyskiwanych połączeń. Przekro- czenie tej zawartości aluminium w spoiwie cynkowym powoduje ponowne zmniejszenie wytrzymałości me- chanicznej połączeń lutowanych [4]. Przedstawiony wpływ zwiększenia zawartości aluminium w stopach Zn-Al na zwilżalność i właściwości wytrzymałościowe uzyskanych połączeń lutowanych należy uwzględnić przy doborze spoiwa, tak aby uzyskać możliwie dużą zwilżalność przy zachowaniu odpowiednio dużych właściwości wytrzymałościowych połączeń. Dlatego też przyjmuje się, że stosowanie stopu ZnAl22 o sto- sunkowo dużej zawartości Al uzasadnione jest jedynie w przypadku wymaganej wysokiej odporności korozyj- nej połączeń. Właściwości mechaniczne uzyskanych przy jego użyciu połączeń są niższe niż właściwości połączeń wykonanych przy użyciu spoiw z mniejszą zawartością Al [6]. Prawdopodobnym rozwiązaniem problemu popra- wy właściwości lutowniczych i wytrzymałościowych spoiw cynkowych może być stosowanie stopów cynku z domieszką tytanu. W pracy [5] wykazano, że niewiel- ki dodatek tytanu (do ok. 0,1%) do stopu ZnAl20 powo- duje znaczne rozdrobnienie ziarna stopu oraz zwięk- szenie jego wytrzymałości o ok. 10% w stosunku do wytrzymałości tego samego stopu niemodyfikowanego tytanem. Ponadto uznano, że tytan jako pierwiastek ak- tywny, tworzący liczne fazy międzymetaliczne z więk- szością metali, w tym również z aluminium, powinien znacząco zwiększać zdolność zwilżania powierzchni aluminium spoiwami cynkowymi. W niniejszym artykule porównano właściwości lu- townicze wybranych stopów Zn-Al oraz zbadano moż- liwość zastosowania cynku z dodatkiem tytanu jako spoiwa do lutowania aluminium. Badania własne Materiały do badań Jako materiału podstawowego do badań użyto alu- minium En AW – 1050 wg Pn-En 573-3 o składzie che- micznym podanym w tablicy I. Do badań rozpływności oraz wykonania próbnych połączeń zakładkowych do badań metalograficznych zastosowano próbki z blachy o wymiarach 40x40x3 mm. Do badań wytrzymałości na ścinanie wykorzystano pręt wyciskany cięty na próbki walcowe o wymiarach ø 20x15 mm. Jako lutu użyto czystego cynku, cynku z dodat- kiem tytanu oraz stopu Zn-Al. Skład chemiczny oraz temperaturę topnienia i postać zastosowanych lu- tów przedstawiono w tablicy II. Do prób rozpływności użyto topników niekorozyjnych: Aluflux nC Powder, Aluflux Cs Powder firmy Firinit oraz nOCOLOK® fir- my Solvay. Zakres temperatury aktywności ww. top- ników wynosi odpowiednio: 570÷610°C, 420÷450°C oraz 564÷700°C. Wszystkie topniki występują w postaci proszku. Zawiesinę proszku ułatwiającą nanoszenie topnika na powierzchnię aluminium uzy- skiwano przez rozpuszczanie topnika w alkoholu etylowym w przypadku topników Aluflux nC Powder i Aluflux Cs Powder oraz w alkoholu izopropylowym w przypadku topnika nOCOLOK®. 21Przegląd sPawalnictwa 2/2013 Próba rozpływności Badanie właściwości lutowniczych materiałów do- datkowych przeprowadzono, stosując klasyczną pró- bę rozpływności na próbkach aluminiowych (En AW - 1050) o wymiarach 40x40x3 mm. Bezpośrednio przed badaniem próbki odtłuszczono acetonem, a następnie kładziono na ich powierzchni lut o masie ok 0,5 g oraz zawiesinę topnikową o masie ok 0,2 g. Próbki z na- niesionym lutem oraz topnikiem umieszczano w spe- cjalnym uchwycie i ogrzewano od dołu płomieniem tablica I. Skład chemiczny aluminium En AW–1050 table I. Chemical composition of En AW-1050 aluminium Skład chemiczny, % wag. Al min Si Fe Cu Mn Zn 99,5 0,25 0,40 0,05 0,05 0,07 Uwaga: W tablicy, z wyjątkiem zawartości aluminium, podano maksymalne zawartości pierwiastków. tablica II. Skład chemiczny, temperatura topnienia oraz postać stosowanych lutów cynkowych table II. Chemical composition, melting point and the shape of zinc solder Oznaczenie lutu Skład chemiczny, % wag. Zakres temp. topnienia, oC Postać Zn Al Ti Zn 99,99 – – 420 pręt ø 2 ZnAl4 96 4 – 382-418 drut ø 1,6 ZnAl15 85 15 – 382-450 drut ø 1,0 Zn+Ti 99,93 – 0,07 419 taśma 0,5 mm tlenowo-acetylenowym aż do momentu rozpłynięcia się lutu. Podczas badania rozpływności oprócz powierzch- ni rozpłynięcia się lutu oceniano wizualnie przebieg to- pienia lutu, a także, po zakończeniu procesu, jakość i ilość pozostałego na powierzchni próbki żużla potopni- kowego. W celu obliczania pól powierzchni rozpłynięcia się lutu na powierzchni aluminium wstawiono zdjęcia próbek jako obraz rastrowy do programu AutoCAD, obrysowano powierzchnię pokrytą lutem i odczytano powierzchnię zaznaczonego obszaru. Wyniki pomiaru rozpływności przedstawiono w tablicy III i na rysunku 1. tablica III. Wyniki prób rozpływności wybranych lutów cynkowych na powierzchni aluminium En AW – 1050 przy użyciu różnych topników table III. Results of the wetting tests of selected zinc solders on the En AW-1050 aluminum surface, with the use of various fluxes Topnik Lut Zn ZnAl4 ZnAl15 Zn+Ti Aluflux nC Powder Aluflux Cs Powder nOCOLOK® 22 Przegląd sPawalnictwa 2/2013 W przypadku każdego ze stosowanych topni- ków najwyższą rozpływność spośród użytych lutów wykazywał lut cynkowy z dodatkiem tytanu, ozna- czony jako Zn+Ti, przy czym dla topnika Aluflux nC Powder pole powierzchni rozpłynięcia lutu wynosiło 611 mm2, dla topnika Aluflux Cs Powder – 496 mm2, a dla topnika nOCOLOK® – 526 mm2. Wyniki badań nie potwierdziły informacji literaturowych dotyczących zwiększenia zwilżalności stopami Zn-Al powierzch- ni aluminium wraz ze wzrostem w nich zawartości aluminium. Ze względu na wysoką temperaturę aktywności topników Aluflux nC Powder oraz nOCOLOK® po- wierzchnie próbek po próbie rozpływności pokryte były nieprzereagowanymi, bardzo trudno usuwalnymi pozostałościami potopnikowymi. należy zauważyć, że pomimo najmniejszej rozpływności lutów cynkowych z użyciem topnika Aluflux Cs Powder, topnik ten cał- kowicie przereagowuje w stosunkowo niskiej tempera- turze lutowania i dlatego użyto go do wykonania po- łączeń próbnych do badań wytrzymałości na ścinanie. Wytrzymałość na ścinanie połączeń lutowanych Próby wytrzymałościowe z użyciem polutowanych próbek w postaci walcowej wykonano przez ich ścinanie w specjalnych uchwytach zaprojektowanych tak, aby próbki poddawane były jedynie siłom ścinającym, bez udziału naprężeń zginających (rys. 2). Powierzch- nia ścinania wynosiła dla każdego połączenia luto- wanego aluminium 314 mm2. Próby ścinania prowa- dzono na maszynie wytrzymałościowej Instron 4210, przy prędkości przesuwu belki poprzecznej maszyny równej 0,5 cm/min. Statyczną próbę ścinania połączeń lutowanych wykonano na trzech próbkach dla każdego użytego spoiwa. Średnie wartości wytrzymałości na ścinanie połą- czeń lutowanych z użyciem różnych spoiw przedsta- wiono na rysunku 3. Uzyskane wyniki statycznej próby ścinania połą- czeń aluminium En AW-1050, lutowanych różnymi lutami cynkowymi, wykazały, że największą wytrzy- małość 67,1 MPa uzyskały połączenia wykonane z użyciem spoiwa eutektycznego ZnAl4. Wytrzymałość połączeń lutowanych z użyciem cynku z dodatkiem ty- tanu (Zn+Ti) była zbliżona do wytrzymałości połączeń wykonanych z użyciem lutu ZnAl4 i wynosiła 65,1 MPa. Znacząco niższą wytrzymałość połączeń, odpowiednio 55,8 i 52,7 MPa, uzyskano z użyciem czystego cynku jako spoiwa oraz stopu ZnAl15. Badania metalograficzne połączeń lutowanych Badania metalograficzne połączeń lutowanych przeprowadzono na mikroskopie świetlnym MeF4A firmy Leica. Próbki do badań mikroskopowych przy- gotowano, szlifując je na papierach: 80, 320, 1000 i 2500, a następnie polerowano na płótnach poler- skich z dodatkiem zawiesiny polerskiej – kolejno dia- mentowej i korundowej o wielkości ziarna odpowied- nio 3 i 0,05 mm. Mikrostrukturę połączeń lutowanych Rys. 2. Próbka lutowana i oprzyrządowanie pomocnicze do statycz- nej próby ścinania Fig. 2. Soldered specimen and the equpment for static shearing test Rys. 1. Wyniki próby rozpływności lutów cynkowych na powierzchni aluminium Fig. 1. Results of wetting tests for selected zinc solder on the alumi- num surface Rys. 3. Wytrzymałość na ścinanie (Rt) połączeń aluminium lutowa- nych płomieniowo z użyciem lutów cynkowych i topnika Aluflux Cs Powder Fig. 3. Shear strength (Rt) of aluminum flame soldered using of zinc solders and Aluflux Cs Powder flux joints 23Przegląd sPawalnictwa 2/2013 ujawniono przez trawienie próbek tytanowych w od- czynniku Kellera o składzie chemicznym (w % obj.): 2% HF + 1,5% HnO3 + 2,5% HCl + 94% H2O. Obser- wacjom poddano strefę rozpuszczania i wzajemnej dyfuzji pomiędzy lutowiną a materiałem lutowa- nym. Wyniki badań mikroskopowych przedstawiono na rysunku 4. Analizując wyniki badań mikroskopowych, za- uważyć można nieznaczną różnicę wielkości ziarna dla stosowanych spoiw. I tak w strukturze lutowiny wykonanej przy użyciu stopu ZnAl15 widać, że ziar- na są większe niż ziarna w lutowinach wykonanych przy użyciu stopu ZnAl4 oraz Zn+Ti, co może mieć bezpośredni wpływ na niższe właściwości wytrzyma- łościowych uzyskanych połączeń lutowanych. Dokład- ne zbadanie wpływu tytanu w cynku używanego jako spoiwa na strukturę połączeń lutowanych oraz zmia- ny zachodzące na linii rozpuszczania i wzajemnej dyfuzji wymagają dokładniejszych badań z użyciem elektronowej mikroskopii skaningowej. Rys. 4. Mikrostruktura przejścia lutowina-materiał podstawowy po- łączenia lutowanego spoiwem: a) ZnAl4, b) ZnAl15, c) Zn+Ti, d) Zn Fig. 4. Microstructure of solder-base metal boundary in the soldered joint with the use of: a) ZnAl4, b) ZnAl15, c) Zn + Ti, d) Zn Literatura [1] Cooper K.P., Jones H.n.: Microstructural evoluation in rapidly solidified Al-Cu-Si ternary alloys. Journal of Material Science 36/2001, s. 5315-5326. [2] Radomski T., Ciszewski A.: Lutowanie, WnT, Warszawa 1985. [3] Movahedi M., Kokabi A.H., Madaah H.R.: An investigation on the soldering of Al 3003/Zn sheets. Materials Characterization 60/2009, s. 441-446. [4] Dai W., Xue S., Lou J.: Torch brazing 3003 aluminum alloy with Zn-Al filler metal. Transactions of nonferrous Metals So- ciety of China, 22/2012, s. 30-35. [5] Krajewski W.: The Effect of Ti Addition on Properties of Selec- ted Zn-Al Alloys. Physica Status Solidi, 2/1995, s. 389-399. [6] Schwartz M.: Brazing, Wyd. 2, ASM International, Materials Park, Ohio 2003. a) b) c) d) Wnioski niewielki dodatek tytanu do cynku powoduje znaczne zwiększenie zwilżalności powierzchni alu- minium w stosunku do zwilżalności powierzchni alu- minium czystym cynkiem oraz stopami Zn-Al. Dodatek tytanu do cynku jako spoiwa do lutowa- nia znacznie zwiększa wytrzymałość połączeń lu- towanych aluminium w stosunku do wytrzymałości połączeń wykonanych przy użyciu czystego spoiwa cynkowego i jest zbliżona do wytrzymałości połączeń wykonanych przy użyciu lutu ZnAl4. Zwiększanie zawartości aluminium w spoiwach Zn-Al do pewnej granicznej wartości powoduje zwiększanie właściwości wytrzymałościowych stopu oraz poprawę zwilżalności aluminium, a po jej prze- kroczeniu zmniejszenie zarówno zwilżalności, jak i wytrzymałości uzyskanych połączeń lutowanych. Topnik nOCOLOK przeznaczony do lutowania twardego aluminium – choć zapewnia bardzo dobrą zwilżalność – to ze względu na trudno usuwalne po- zostałości topnikowe nie powinien być używany do lutowania aluminium spoiwami cynkowymi.