201302_PSpaw_hy92.pdf 36 Przegląd sPawalnictwa 2/2013 Krzysztof Pańcikiewicz Edmund Tasak Mgr inż. Krzysztof Pańcikiewicz, prof. dr hab. inż. Edmund tasak – AGH Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie. Streszczenie W artykule omówiono pękanie połączeń spawa- nych stali 7CrMoVTiB10-10 (T24), stosowanej na ściany szczelne w kotłach energetycznych, pracujących przy parametrach nadkrytycznych. Jednym z powodów pęka- nia, ze względu na mikrostrukturę materiału spawanego, może być negatywne oddziaływanie wodoru, zarówno podczas spawania, jak i eksploatacji. Stosowanie obrób- ki cieplnej po spawaniu poprawia właściwości plastyczne złączy, ale może wywoływać również pękanie relaksa- cyjne. abstract The paper presents the character of fracture of we- lded joints of 7CrMoVTiB10-10 (T24) steel, used to the membrane walls in power plants boilers operating at su- percritical conditions. The cause for the cracking, due to the microstructure of the welded metal, is negative effects of hydrogen content, both during welding and exploita- tion. Post weld heat treatment improves the plastic pro- perties of joints, but can also cause reheat cracking. Charakter pękania połączeń spawanych stali 7CrMoVtiB10-10 (t24) character of fracture of welded joints  of 7crMoVtiB10-10 (t24) steel Wstęp Ze względu na konieczność stosowania coraz wyż- szych parametrów eksploatacyjnych bloków energe- tycznych elektrowni konwencjonalnych niezbędne jest opracowanie i wdrażanie nowych stali zapewniających pracę w tak trudnych warunkach. Przykładem takiej stali może być opracowana w Europie bainityczna, żarowytrzymała stal 7CrMoVTiB10-10 (T24) lub ja- pońska stal 7CrWVMonb9-6 (T23), które są oparte na konwencjonalnej stali 10CrMo9-10 (T22) [1]. W tablicy I zestawiono skład chemiczny stali 10CrMo9-10 (T22), 7CrWVMonb9-6 (T23) i 7CrMoVTiB10-10 (T24). Charakterystyka stali 7CrMoVtiB10-10 (t24) Analiza danych literaturowych wskazuje liczne zale- ty stali 7CrMoVTiB10-10, takie jak dobra spawalność, podatność na kształtowalnie, brak konieczności pod- grzewania wstępnego i obróbki cieplnej po spawaniu metodą TIG i SAW. Praktyka przemysłowa uwidacznia jednak jej dużą skłonność do pęknięć gorących, zim- nych i relaksacyjnych [1, 3÷5]. Krytyczne opinie co do skłonności do pęknięć stali 7CrMoVTiB10-10 (T24) zawarto w publikacjach m.in. fińskich i czeskich badaczy, gdzie wskazywana jest skłonność do pęknięć zimnych, w tym szczególnie wo- dorowych [6, 7]. Pęknięcie tego rodzaju zdarza się przy wysokiej zawartości wodoru, podwyższonym stanie naprężeń i mikrostrukturze o twardości > 350 HV. najprostszym rozwiązaniem ograniczającym skłon- ność do pęknięć wodorowych jest obróbka cieplna po spa- waniu, która pozwoliłaby uniknąć wszystkich trzech wy- mienionych czynników. W przypadku stali bainitycznych tablica I. Skład chemiczny stali T22, T23 i T24 (% wag.) [2] table I. Chemical composition of T22, T23, T24 steels (% mas.) [2] Stal C Mn Cr Mo Nb Ti V W N B T22 0,08÷0,14 0,30 ÷0,70 2,00 ÷2,25 0,90 ÷1,10 - - - - - - T23 0,04÷0,10 0,10 ÷0,60 1,90 ÷2,60 0,05 ÷0,30 0,02 ÷0,08 - 0,20 ÷0,30 1,45 ÷1,75 ≤ 0,03 0,0005 ÷0,0060 T24 0,05÷0,10 0,30 ÷0,70 2,20 ÷2,60 0,90 ÷1,10 - 0,05 ÷0,10 0,20 ÷0,30 - ≤ 0,01 0,0015 ÷0,0070 37Przegląd sPawalnictwa 2/2013 7CrWVMonb9-6 (T23) i 7CrMoVTiB10-10 (T24) pro- ponowaną temperaturą wyżarzania jest 730÷740°C. Wyżarzanie w niższej temperaturze, co zostało po- twierdzone badaniami, może spowodować występo- wanie efektu twardości wtórnej oraz spadek udarno- ści, ze względu na przemianę austenitu szczątkowego w przesycony ferryt i bainit [8, 9]. W przypadku ob- róbki cieplnej stali 7CrWVMonb9-6 (T23) naukowcy japońscy zaproponowali przystanek podczas nagrze- wania, co nie znajduje odzwierciedlenia w publika- cjach europejskich odnoszących się do tej stali, poza przypadkiem łączenia materiałów o istotnie różnej grubości [3]. Przystanek ten sugeruje podatność stali 7CrWVMonb9-6 (T23) do pęknięć relaksacyj- nych, co również może, ze względu na zbliżony skład chemiczny, dotyczyć stali 7CrMoVTiB10-10 (T24). Rodzaj pękania stali 7CrMoVtiB10-10 W przypadku połączeń spawanych stali 7CrMo- VTiB10-10 możliwe są pęknięcia różnego typu – po- cząwszy od pęknięć gorących, poprzez pęknięcia zimne wodorowe, aż do pęknięć relaksacyjnych. Skłonność stali do wystąpienia tego typu zjawisk zo- stała potwierdzona w badaniach wielu fragmentów pa- neli ścian szczelnych ze stali 7CrMoVTiB10-10 (T24) spawanych łukiem krytym pod topnikiem. na rysunku 1 przedstawiono przykład poprzecznych pęknięć spo- in, ujawnionych w badaniach magnetyczno-proszko- wych wykonanych po 2÷3 dniach, co wskazuje na ich zwłoczny charakter. Rysunek 2 stanowi obraz przykła- dowej powierzchni pęknięcia występującego w dwóch spoinach połączenia rura-płaskownik. Pęknięcia mogą również występować tylko w pierwszym ściegu (rys. 3 i 4). Widoczne jest, że pęknięcie powstało w spoinie i gruboziarnistym obszarze strefy wpływu ciepła. Jak wykazały badania makroskopowe, pęknięcie to roz- wijało się w pierwszym ściegu. Badania na skaningo- wym mikroskopie elektronowym wykazały, że elemen- ty te, zgodnie z instrukcją, byłyby poddane obróbce cieplnej po spawaniu, na co wskazuje silne utlenienie powierzchni pęknięcia (rys. 5). Badania przełomów połączeń spawanych i nie ob- rabianych cieplnie wykazały, że pęknięcia mają charak- ter między- i transkrystaliczny. Istotnym zagadnieniem Rys. 1. Pęknięcia poprzeczne płaskownika w ścianie szczelnej Fig. 1. Transverse cracks in flat bar of membrane wall Rys. 2. Pęknięcia poprzeczne w pierwszej i drugiej spoinie Fig. 2. Transverse cracks in the first and second weld Rys. 3. Pęknięcie zimne w pierwszym ściegu ujawnione po dołamaniu Fig. 3. Cold crack fracture in the first bead of weld Rys. 4. Pęknięcie zimne w pierwszym ściegu ujawnione po dołamaniu Fig. 4. Cold crack fracture in the first bead of weld Rys. 5. Utleniona powierzchnia pęknięcia Fig. 5. Oxidated crack fracture surface 38 Przegląd sPawalnictwa 2/2013 było wyjaśnienie przyczyny i momentu powstawania pęknięć. Sugeruje się, że wystąpienie pęknięć może mieć związek z obecnością dodatkowych naprężeń w czasie przenoszenia masy w połączeniu z wysoką kruchością złącza w stanie bez obróbki cieplnej [5]. Badania połączeń po spawaniu nie wykazały obec- ności pęknięć, w odróżnieniu od złączy po obróbce cieplnej. Wykonano także badania zginania i rozciąga- nia na próbkach po obróbce cieplnej, a otwarte w ten Rys. 6. Pęknięcie gorące spoiny, powstałe podczas spawania Fig. 6. Hot crack in weld metal Rys. 7. Pęknięcia relaksacyjne w spoinie Fig. 7. Reheat cracks in weld metal Rys. 8. Pęknięcia relaksacyjne w spoinie Fig. 8. Reheat cracks in weld metal sposób pęknięcia poddano analizie na skaningowym mikroskopie elektronowym. Wcześniejsze badania [10] wykazały, że w spoinie powstają pęknięcia międzykrystaliczne o gładkiej po- wierzchni przełomu. Ze względu na ich charakter i brak śladów odkształcenia można zaliczyć je do pęknięć gorących, wywoływanych przez dużą zawartość wo- doru (rys. 6). Przy wysokim stanie naprężeń i wodoru w spoinie, pęknięcia te mogą się rozwijać jako pęknię- cia zimne zwłoczne. W przypadku stosunkowo niskiego stanu naprężeń pęknięcia zwłoczne wodorowe nie ujawniają się na powierzchni i można je zaobserwować dopiero w dal- szych etapach produkcji ścian szczelnych. Zastosowanie obróbki cieplnej po spawaniu powo- duje, że obecność wysokich naprężeń w złączu i brak możliwości ich relaksacji w wyniku wzrostu wytrzyma- łości Spowodowanej utwardzeniem wydzieleniowym prowadzi do pękania relaksacyjnego. Pękanie to charakteryzuje się tym, że w czasie wy- żarzania przy granicach ziaren powstaje strefa wolna od wydzieleń o znacznie niższej wytrzymałości niż wnętrze ziarna, w której zachodzi intensywny proces pełzania wysokotemperaturowego pod wpływem ist- niejących w złączu naprężeń. Dowodem na postępo- wanie procesu pełzania są badania strukturalne, wska- zujące na występowanie porów na granicach ziaren (rys. 7). Uszkodzenie to występuje tylko w wybranych kierunkach działania naprężeń stycznych (rys. 8). Aby wyjaśnić rolę wodoru w procesie pękania, pod- jęto próby badania rodzaju pękania pod wpływem wo- doru wprowadzanego do spoiny w sposób elektroche- miczny. W przypadku rozciąganych złączy spawanych, na przełomach występują charakterystyczne rybie oczy, składające się z centralnej części, gdzie następo- wała rekombinacja atomów wodoru i obszaru pękania kruchego transkrystalicznego. na rysunku 9 przedsta- wiono przykład pęknięcia tego typu. Przeprowadzone badania nie pozwoliły określić momentu powstawania rybich oczu, tzn. czy powstały one w czasie wodorowania, czy też w próbie rozcią- gania. Problem ten zostanie wyjaśniony w kolejnych badaniach. Rys. 9. Pęknięcie typu rybie oko w spoinie stali T24 po procesie elek- trolitycznego nawodorowywania Fig. 9. Fish eye crack in T24 weld metal after cathodic hydrogen charging 39Przegląd sPawalnictwa 2/2013 Podsumowanie Pęknięcia w analizowanych złączach spawanych stali 7CrMoVTiB10-10 (T24) mają charakter między- krystaliczny i występują najczęściej w pierwszym ściegu. Ujawnianie się ich po pewnym czasie od za- kończenia spawania wskazuje na obecność małych niezgodności (mikropęknięć gorących), które rozwi- jają się przez pękanie zwłoczne. W czasie obróbki Literatura [1] Bendick W., Gabrel J., Hahn B., Vandenberghe B.: new low alloy heat resistant ferritic steels T/P23 and T/P24 for power plant application, International Journal of Pressure Vessels and Piping, 2007, nr 84, s. 13-20. [2] Pn-En 10216-2:2009, Rury stalowe bez szwu do zastoso- wań ciśnieniowych – Warunki techniczne dostawy – Część 2: Rury ze stali niestopowych i stopowych z określonymi właściwościami w temperaturze podwyższonej, [3] Heuser H., Jochum C.: Alloy design for similar and dissimilar welding and their behaviours [w:] 1st International Conferen- ce Super-High Strenght Steels, Rome-Italy, 2-4 november 2005. [4] Adamiec J.: Hot cracking of welded joints of the 7CrMo- VTiB 10-10 (T/P24) steel, IOP Conference Series: Materials Science and Engineering 22 – Technologies and Properties of Modern Utilised Materials, 2011. [5] Gawrysiuk W., Więcek M., Adamiec J.: Spawanie ścian szczelnych wykonanych ze stali T/P24 (7CrMoVTiB10-10). Fakty i Mity, Spawanie w energetyce: XVII międzynarodowa konferencja Opole-Turawa 20-23 kwietnia 2010, Wydawnic- two Instytut Śląski, Opole 2010, s. 82-87. [6] Mohyla P., Koukal J.: Contribution to research of weldability of modern low-alloy creep resistant steels, Acta Metallurgica Slovaca, 2003, nr 9, s. 210-216. cieplnej drobne mikropęknięcia w spoinach rozwijają się w wyniku pełzania wysokotemperaturowego (re- laksacyjnego), a ich powierzchnia ma charakter mię- dzykrystaliczny dołeczkowy. Przy wprowadzaniu wo- doru z zewnątrz do spoiny powstają pęknięcia typu rybie oczy. [7] nevasmaa P., Laukknaen A.: Procedure for the Prevention of Hydrogen Cracking in Multipass Weld Metal with Emphasis on the Assessment of Cracking Risk in 2.25Cr-1Mo-0.25V- TiB (T24) Boiler Steel, Document IX-2131-04 for the 57th an- nual assembly of the international institute of welding (IIW), Osaka, Japan, 11-16 July 2004. [8] Tasak E., Ziewiec A., Parzych S.: Wpływ obróbki cieplnej na właściwości złącz spawanych wykonanych łukiem krytym i metodą GTAW w stali 7CrMoVTiB10-10, Powerwelding 2011: II konferencja spawalnicza: badania oraz zastosowanie no- wych stali żarowytrzymałych dla energetyki w zakresie tem- peratury pracy 600-650°C, Kroczyce, Ostaniec 8-9 wrzesień 2011, s. 179-188. [9] Pańcikiewicz K., Kwiecień S., Tasak E.: Właściwości połą- czeń spawanych stali 7CrMoVTiB10-10 (T24) po obróbce cieplnej, Przegląd Spawalnictwa, R. 84, nr 1, 2012, s. 15-17. [10] Tasak E., Ziewiec A., Adamiec J.: Wpływ wodoru na pękanie spoin w stalach bainitycznych i mikrostopowych, Hutnik Wia- domości Hutnicze, R. 75, nr 4, 2008, s. 170-176. Badania wykonano w ramach pracy statutowej 11.11.110.156. W następnym numerze Marek Blicharski Zmiany mikrostruktury w połączeniach spawanych różnoimiennych materiałów stosowanych w energetyce. Bogusław Cyganek Wprowadzenie do pomiaru głębi scen za pomocą stereoskopowego układu kamer. anna Pocica Od parowozu do lux – torpedy. Spawanie gazowe w naprawach taboru kolejowego, część I (z teki Jacka Lassocińskiego). Janusz Czuchryj, Sławomir Sikora, Krzysztof Staniszewski Ocena jakości złączy spawanych w konstrukcjach stalowych kontrolowanych radiograficznie, na podstawie poziomu jakości „B+” wg Pn-En 1090-2.