201411_PSpaw.pdf 28 Przegląd sPawalnictwa Vol. 86  nr 11/2014 Problemy związane z wykrywaniem  pęknięć zmęczeniowych osi kolejowych Problems related to detection of fatigue cracks of railway axles Bogusław Ładecki Dr inż. Bogusław Ładecki – Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie. Autor korespondencyjny/Corresponding author: boglad@uci.agh.edu.pl Wstęp Jednym z najistotniejszych elementów, ze względu na bezpieczeństwo eksploatacji pojazdów szynowych, są osie zestawów kołowych. Osie takie eksploato- wane są zwykle bezawaryjnie w okresie kilkudziesię- ciu lat, przy czym pomimo projektowania takich osi w zakresie tzw. nieograniczonej trwałości zmęczenio- wej, wobec występowania szeregu złożonych zjawisk eksploatacyjnych i materiałowych, rejestrowane są przypadki występowania uszkodzeń osi kończące się niekiedy tragicznie, jak w czerwcu 2009 r. w Viareggio, gdzie w wyniku pęknięcia zmęczeniowego osi w wa- gonie cysterny przewożącej gaz skroplony zginęły 32 osoby, a rannych zostało 27 osób. w tablicy I zestawiono sumaryczne liczby pęknię- tych w Polsce na wskroś osi w latach 2006-2012, uzy- skane na podstawie danych gromadzonych przez De- partament Bezpieczeństwa Kolejowego przy Urzędzie Transportu Kolejowego. niestety urząd ten, ani żadna inna instytucja działająca w naszym kraju, nie gromadzi Streszczenie Pomimo projektowania osi pojazdów szynowych w zakresie tzw. nieograniczonej wytrzymałości zmęcze- niowej, wobec występowania szeregu złożonych zjawisk eksploatacyjnych, co roku rejestrowane są kolejne przy- padki wykolejenia pojazdów szynowych spowodowa- ne pęknięciami zmęczeniowymi osi. w pracy poddano analizie przyczyny kilku przypadków pęknięć osi w ostat- nich latach, na podstawie dostępnych danych. Pomimo statystycznie niewielkiej liczby danych można z nich wyciągnąć wniosek, że dla znaczącej liczby badań de- fektoskopowych osi wykonywanych techniką ultradźwię- kową pęknięcia o znacznych wymiarach mogą nie być wykrywane. Przeprowadzona analiza najistotniejszych czynników mających wpływ na wykrywalność pęknięć zmęczeniowych osi pojazdów szynowych dała podstawę do opracowania zaleceń odnośnie prowadzenia badań defektoskopowych osi, których wykorzystanie może mieć znaczący wpływ na wykrywalność pęknięć. Słowa kluczowe: osie kolejowe, propagacja pęknięcia zmęczeniowego, badania nieniszczące abstract Despite designing of axles of railway vehicles in terms of the so-called ‘unlimited fatigue strength’, and this with taking into account a number of complex operational phe- nomena, each year there are recorded new cases of de- railment of rail vehicles due to the occurrence of fatigue cracks in axles. The present study gives the analysis of the reasons for the occurrence of several cases of axle cracks in recent years, based on available data. On the basis of this analysis, despite the statistically small number of data, it can be concluded that for a significant number of flaw detection examinations, performed us- ing the ultrasound technique, cracks of considerable size may not be detected. The performed analysis of the most important factors affecting the detection of fatigue cracks in the axles of railway vehicles has given grounds for the development of recommendations for flaw detec- tion examinations of axles, the use of which may have a significant impact on cracks detection. Keywords: certification, non-destructive personnel, certification body 29Przegląd sPawalnictwa Vol. 86  nr 11/2014 dokładniejszych informacji dotyczących przyczyn pę- kania osi, takich jak: ekspertyzy mające na celu wyja- śnienie przyczyn powstania pęknięć, daty prowadze- nia badań defektoskopowych, zastosowane techniki badawcze itd. Jednocześnie nie są gromadzone in- formacje dotyczące liczby osi wyłączonych z eksplo- atacji na podstawie badań nieniszczących. Dane takie gromadzone są np. w Czechach, gdzie przykładowo dla osi pełnych i drążonych, na zbadanych ogółem w 2009 r. 39 217 szt. osi, na podstawie badań nienisz- czących wyłączono z eksploatacji 854 osie, co stanowi 2,18% ogólnej liczby przebadanych osi [1]. Dane zestawione w tablicy I wskazują, że w latach 2007-2009 liczba pękniętych osi była bardzo duża. w ostatnich kilku latach liczba pękających osi jest już mniejsza, ale dalej znacząca, co wobec niebezpieczeń- stwa wystąpienia w każdym takim przypadku katastro- fy kolejowej stanowić powinno podstawę do wykonania dokładniejszych analiz mających na celu wyjaśnienie przyczyn braku wcześniejszego wyeliminowania takich osi z eksploatacji. analiza dostępnych wyników badań pękniętych osi Jak wcześniej wspomniano, nie stworzono w naszym kraju odpowiedniej bazy danych, która mogłaby stano- wić podstawę do wykonania odpowiedniej analizy staty- stycznej przyczyn występowania pęknięć osi pojazdów szynowych. Brak ujawniania takich danych związany jest prawdopodobnie ze znacznymi konsekwencjami finansowymi spowodowanymi wykolejeniami wagonów [2], przy czym takie postępowanie powoduje obniżenie bezpieczeństwa eksploatacji taboru kolejowego. Rok 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 Pęknięcia osi w pojazdach kolejowych 3 22 67 12 3 2 4 Obiekt/ miejsce Data zdarzenia Data naprawy/ badań nDT Prawdopodobna przyczyna Viareggio 29.06.2009 01-03.2009 Złamanie zmęczeniowe podpiaścia osi – rysunek 1 [3] wagon towarowy do przew. złomu 22.04.2011 naprawa główna 30.01.2008 Złamanie zmęczeniowe przedpiaścia osi spowodowane niewykryciem wady osi w miejscu powstania ogniska przełomu zmęczeniowego pod- czas naprawy [2] wagon 152A 28.10.2011 Badania UT 26.08.2009 Złamanie zmęczeniowe podpiaścia osi – rysunek 2, spowodowa- ne niewykrytym ogniskiem przełomu o charakterze zmęczenia wy- sokocyklowego, z korozją powierzchni i rysą na głębokość 0,5 mm w obszarze pęknięcia oraz pęknięciem pierścienia łożyskowego po dru- giej nieuszkodzonej stronie osi [4] wagon węglarki 14.04.2012 naprawa rewiz. 02.2012 Złamanie zmęczeniowe przedpiaścia osi – rysunek 3 [5] tablica I. Liczba pękniętych osi w latach 2006-2012 table I. number of axles cracked in 2006-2012 tablica II. Dostępne dane dotyczące wypadków spowodowanych pęknięciem osi w latach 2011-2012 table II. Available data on accidents caused by axles cracks in 2011-2012 w związku z powyższym analizie poddano kilka przypadków pęknięć osi stwierdzonych w latach 2011- -2012, dla których dostępne były odpowiednie dane. Podstawowe dane dotyczące wykolejenia pojazdów szynowych spowodowanych pęknięciami osi zestawów kołowych pokazano w tablicy II, w której umieszczono również informacje dotyczące katastrofy w Viareggio. Dla wszystkich przypadków powstania pęknięć zmęczeniowych osi zestawionych w tablicy II stwier- dzić można liczne podobieństwa. Analiza przełomów pokazanych na rysunkach 1÷3, jak również opisowo przełomu dla pozycji 2 w ww. tablicy wskazuje, że stre- fa przełomu doraźnego (strefa resztkowa, dołamania) nie przekracza ok. 30% przekroju osi, co świadczy o tym, że przekroje były słabo obciążone [6], czy- li na etapie projektowania zastosowano odpowiednio wysokie wartości współczynników bezpieczeństwa. w każdym przypadku mamy zatem do czynienia ze zmęczeniem wysokocyklowym, które następowało w długim okresie z małą prędkością propagacji pęknię- cia. w żadnym z rozważanych przypadków nie wskaza- no na występowanie wad materiałowych lub wad pro- cesu technologicznego wytwarzania osi. w przypadku materiału osi (poz. 3 w tabl. II), stwierdzono co prawda występowanie skupisk wtrąceń niemetalicznych oraz pasmowość struktury w pewnych obszarach osi, jed- nak występowania takich defektów nie stwierdzono bezpośrednio w obszarze przełomu zmęczeniowego. Jak widać na rysunkach 1÷3, pęknięcia zmęczenio- we zainicjowane zostały na powierzchniach zewnętrz- nych osi. Mamy tu zatem do czynienia z przypadkami, gdzie nieograniczona dla prawidłowo zaprojektowa- nych i wykonanych osi trwałość zmęczeniowa, ule- gła ograniczeniu ze względu na stan techniczny osi. Jako najbardziej prawdopodobną przyczynę zaini- cjowania zjawisk zmęczeniowych na powierzchni 30 Przegląd sPawalnictwa Vol. 86  nr 11/2014 Skutkiem tego po pewnym okresie pracy inicjowane są pęknięcia zmęczeniowe w najbardziej wytężonych ob- szarach osi o charakterze zmęczenia korozyjnego. Dalsza analiza danych zestawionych w tablicy II wskazuje, że pomimo prowadzonych przed terminem wystąpienia dekohezji osi badań defektoskopowych, niekiedy kilka miesięcy przed wypadkiem, pęknięcia zmęczeniowe o bardzo dużych rozmiarach nie zostały wykryte. w dostępnych materiałach nie zawarto infor- macji dotyczących stosowanych technik badawczych, nasuwa się jednak wniosek, że dla znaczącej liczby badań defektoskopowych prowadzonych techniką ul- tradźwiękową (UT) pęknięcia osi o znacznych wymia- rach mogą nie być wykrywane. Rys. 1. Przełom zmęczeniowy osi wagonu cysterny – katastrofa w Viareggio [3] Fig. 1. Fatigue fracture of the tank car axle – catastrophe in Viareggio acc. to [3] Rys. 2. Przełom zmęczeniowy osi wagonu 152A [4] Fig. 2. Fatigue fracture of the wagon type 152A axle acc. to [4] Rys. 3. Przełom zmęczeniowy osi wagonu węglarki 437wa [5] Fig. 3. Fatigue fracture of the coal wagon type 437wa axle acc. to [5] Rys. 4. Przełom zmęczeniowy osi wagonu węglarki 437wa [5] Fig. 4. Fatigue fracture of the coal wagon type 437wa axle acc. to [5] rozważanych osi można wskazać występowanie koro- zji powierzchniowej, jak również powstanie niewielkich karbów geometrycznych (rys) spowodowanych uszko- dzeniem powierzchni osi np. podczas demontażu ło- żysk z czopa. Pojawienie się korozji powoduje znaczne obniżenie wytrzymałości zmęczeniowej, a w zakresie nieograniczonej trwałości zmęczeniowej element za- czyna wykazywać ograniczoną trwałość zmęczeniową, znacząco malejącą z okresem eksploatacji (rys. 4) [6]. Ograniczenia mające wpływ na wykrywalność pęknięć metodą ultradźwiękową Aktualnie w Polsce w badaniach eksploatacyjnych stosowane są zwykle trzy rodzaje badań ultradźwięko- wych osi zaproponowane w normach branżowych [7], których zastosowanie limituje stopień demontażu osi. Badania uproszczone prowadzone są najczęściej z powierzchni czołowych osi, po odkręceniu pokrywy czołowej łożysk, zwykle przy zastosowaniu głowic nor- malnych oraz głowic normalnych z nakładkami klino- wymi o różnych kątach. Badania częściowo uproszczone wykonuje się po wymontowaniu zestawu kołowego z wózka, zwykle bez demontażu łożysk i innych elementów, stosując gło- wice jak przy badaniach uproszczonych oraz głowice skośne fal poprzecznych o kącie 45° i niekiedy innych kątach (54° i 55°) [8]. Badania szczegółowe wykonuje się dla osi zestawu wymontowanego z wózka po ściągnięciu z czopów ło- żysk tocznych, bez stłaczania kół lub po ich stłocze- niu. w takim przypadku stosuje się zwykle wyłącznie głowice kątowe fal poprzecznych, prowadzone po dostępnych powierzchniach bocznych osi o kącie 45° i niekiedy innych kątach (54°, 55°, 37° i 38°) [8]. Typo- we usytuowanie pęknięć zmęczeniowych osi pełnych, 31Przegląd sPawalnictwa Vol. 86  nr 11/2014 wraz z typowymi sposobami ich wykrywania od czoła falami podłużnymi i z powierzchni walcowej falami po- przecznymi, pokazano na rysunku 5 [9]. w przypadku demontażu łożysk oraz stłoczenia kół stosuje się metodę wizualną, a niekiedy również me- tody powierzchniowe, takie jak metodę magnetyczno- -proszkową lub penetracyjną. Rys. 5. Typowe usytuowanie pęknięć zmęczeniowych osi wraz z typowymi sposobami ich wykrywania od czoła falami podłużnymi i z powierzchni walcowej falami poprzecznymi [9] Fig. 5. Typical location of fatigue cracks of an axle along with conven- tional detection methods: with longitudinal waves from the front and transverse waves from the cylindrical surface acc. to [9] Prawdopodobieństwo wykrycia pęknięcia Prawdopodobieństwo wykrycia pęknięcia (PwP) w funkcji jego głębokości określone przez różnych au- torów, dla różnych technik badań nieniszczących, zilu- strowano na rysunku 6 [10]. największa wykrywalność osiągana jest dla badań metodą magnetyczno-prosz- kową (MT). w przypadku badań ultradźwiękowych wi- doczne są istotne różnice w wykrywalności pęknięć przy badaniach z dużymi drogami fal prowadzonymi zwykle od czoła osi falą podłużną z zastosowaniem niewielkich kątów (UT-L), w porównaniu z badaniami z małymi dro- gami fali prowadzonymi zwykle z powierzchni bocznej osi z wykorzystaniem fal poprzecznych z dużymi ką- tami (UT-T). Przykładowo przy prawdopodobieństwie wykrycia pęknięcia wynoszącym 90%, wykonując ba- dania od czoła falą podłużną wykryć można pęknięcie o głębokości ok. 13 mm, a stosując fale poprzeczne – pęknięcia o głębokości ok. 5 mm (rys. 6a). Jak widać, stosowanie fal podłużnych od czoła osi charakteryzuje się małą wykrywalnością i nie jest zalecane jako ba- danie rutynowe [13]. Znacznie lepsze wyniki wykrywal- ności dają badania ultradźwiękowe falą poprzeczną, ale w takim przypadku wykrywalność jest nadal znacz- nie mniejsza niż przy badaniu metodą MT (wykrywana głębokość 1,5 mm przy 90% poziomie PwP). należy jednak pamiętać, że w przeciwieństwie do metody ma- gnetyczno-proszkowej badania ultradźwiękowe można prowadzić bez demontażu kół i niekiedy łożysk, co ma znaczący wpływ na czas i koszt badań. wyniki późniejszych badań jeszcze niżej oceniają prawdopodobieństwo wykrycia pęknięć przy wykorzy- staniu techniki UT-T dla osi pełnych (głębokość ok. 6,6 mm przy 90% poziomie PwP) – rysunek 6b [12]. Dla osi drążonych badania wykonuje się z otworu, co jest korzystne ze względu na możliwość zastoso- wania techniki UT-T. Jak wskazują wyniki pokazane na rysunku 6b dla osi drążonych, dla mniejszych pęknięć o głębokości do ok. 4 mm wykrywalność jest lepsza niż dla osi pełnych, przy czym dla większych głębokości pęknięć trend ulega odwróceniu. w interpretacji wy- ników wykrywalności pęknięć dotyczących osi drążo- nych należy jednak zachować ostrożność ze względu na niewielką liczbę danych, na podstawie których wy- kres ten został wykonany [10]. Rys. 6. Prawdopodobieństwo wykrycia pęknięcia osi w funkcji głębo- kości pęknięcia [10]: a – dane dla metod magnetyczno-proszkowej i ultradźwiękowej dla osi pełnych [11], b – dane dla osi drążonych i pełnych badanych metodą ultradźwiękową przy małej drodze fali [12] Fig. 6. Probability of detection of cracks as a function of crack depth acc. to [10]: a – data obtained by magnetic participle inspection and ultrasonic techniques for solid axle acc. to [11], b – comparison between ultrasonic near end scan data for solid axels and ultrasonic data obtained from the hollow axles acc. to [12] Krzywych na rysunku 6 nie należy generalizować, ze względu na możliwość stosowania specyficznych procedur badań. Modyfikacja wspomnianych wyżej technik badawczych np. przez zastosowanie specja- listycznego osprzętu, próbek porównawczych (wzor- ców), zwiększenie liczby kątów wprowadzania wiązki ultradźwiękowej [8,14], zastosowanie nowych technik takich jak np. phase array technique, może wpłynąć na poprawę wykrywalności pęknięć. Podwyższenie prawdopodobieństwa wykrywania mniejszych pęknięć można również osiągnąć przez odpowiedni dobór okresów pomiędzy prowadzonymi badaniami nieniszczącymi przy zastosowaniu kombi- nacji metod badawczych, przez stosowanie badań UT, wraz z obligatoryjnymi badaniami MT przy całkowitym demontażu osi (z demontażem kół i łożysk) stosowa- nymi nie rzadziej niż podczas napraw rewizyjnych, a w przypadku osiągania przez pojazdy szynowe po- nadprzeciętnych przebiegów, dla większych prędkości taboru itd. również w krótszych okresach [13]. Ponadto kluczową kwestią dla poprawy wykrywalno- ści pęknięć jest zmniejszenie subiektywnego aspektu 32 Przegląd sPawalnictwa Vol. 86  nr 11/2014 badań, czyli m.in. umiejętności badających i stopnia ich koncentracji w zmiennych warunkach, co osiągnąć można dzięki mechanizacji i automatyzacji, zamiast wykonywania badań manualnych [np. 19,20]. Zjawiska wpływające na obniżenie wykrywalności pęknięć Istnieje wiele zjawisk, które w znaczący sposób wpły- wają na obniżenie prawdopodobieństwa wykrywania pęknięć w osiach. Stosowane do określania czułości badania ultradźwiękowego reflektory odniesienia mają kształt idealnego naroża prostokątnego nacinanego prostopadle do osi symetrii osi, w ściśle określonej od- ległości od powierzchni czołowej osi (rys. 7) [14]. Rys. 7. Lokalizacja reflektorów odniesienia (ciągłe grube linie) w osiach wagonowych wg zaleceń Bn-77/3518-02/04 [14] Fig. 7. Location of reference reflector (thick continuous lines) in the axles of railway wagons acc. to Bn-77/3518-02/04 recommendations [14] w rzeczywistości pęknięcia zmęczeniowe rozwija- ją się zwykle pod pewnym kątem do powierzchni ze- wnętrznej i usytuowane są w różnych innych niż przyję- to dla wzorców odległościach od czoła osi (rys. 5, 7, 8). Co więcej, powierzchnia przełomu zmęczeniowego jest zwykle chropowata z prążkami zmęczeniowymi, o kształcie odbiegającym od płaskiego (rys. 1÷3, 8) [16]. Takie usytuowanie oraz stan powierzchni pęknięcia wpływa istotnie na obniżenie amplitudy odbitej wiązki fali ultradźwiękowej. Ponieważ powierzchnie pęknięcia zmęczeniowego ulegają podczas eksploatacji docie- raniu i wygładzeniu w trakcie cyklicznych naprężeń, warunki odbicia fali ulegają dalszemu pogorszeniu w porównaniu do wzorcowego ostrego nacięcia me- chanicznego wypełnionego powietrzem [8]. Rys. 8. Przełom zmęczeniowy czopa osi kolejowej zainicjowany pod kątem ok. 20° Fig. 8. Fatigue fracture of a railway axle pin initiated at an angle of approximately 20° Rys. 9. Zmiana amplitudy fali podłużnej odbitej i przechodzącej przez powierzchnię styku próbek stalowych w funkcji naprężeń ści- skających: a) na sucho, b) z towotem [15] Fig. 9. Change of the amplitude of a longitudinal wave reflected and passing through the contact surface of steel samples as a function of compressive stress: a) dry, b) with lubricant acc. to [15] a) b) a) b) Rys. 10. Zmiana amplitudy fali poprzecznej odbitej i przechodzącej przez powierzchnię styku próbek stalowych w funkcji naprężeń ści- skających: a) na sucho, b) z towotem [15] Fig. 10. Change of the amplitude of a transverse wave reflected and passing through the contact surface of steel samples as a func- tion of compressive stress: a) dry, b) with lubricant acc. to [15] Jako istotne zacytować tu należy wyniki pracy [15], w której na modelu symulującym granicę styku np. oś- piasta wykonano pomiary wpływu naprężeń ściskają- cych na powierzchni styku na sucho i z towotem – na wartości współczynników odbicia i przenikania dla fal podłużnych wysyłanych pod kątem 27° (odpowiednik techniki UT-L) oraz fal poprzecznych pod kątem 45° (technika UT-T) – rysunki 9, 10. 33Przegląd sPawalnictwa Vol. 86  nr 11/2014 Próbę ilościowej oceny skuteczności wykrywania pęk- nięć zmęczeniowych dla osi pełnych przy rutynowych badaniach od czoła i z powierzchni bocznej osi, przy uwzględnieniu efektów pokazanych na rysunkach 9 i 10, ale bez uwzględnienia rzeczywistej geometrii i rzeczy- wistego usytuowania pęknięć oraz bez uwzględnienia przenikania fali przez szczelinę pęknięcia, przeprowa- dzono w pracy [8]. wyniki wykonanych obliczeń wska- zują na zdecydowanie najlepszą skuteczność wykry- wania pęknięć zmęczeniowych z powierzchni bocznych osi głowicami fal poprzecznych o kątach załamania 45° i nieco niższą dla kąta 55°, dla pęknięć usytuowanych na powierzchniach swobodnych osi, przy czym wykry- walność ta drastycznie maleje dla pęknięć usytuowa- nych pod elementami osadzonymi na osi (piasty kół). Oprócz wskazanych powyżej czynników, na wykry- walność pęknięć w osiach ma wpływ występowanie ech pozornych i ech związanych z geometrią osi [8], jak również ech powstających po wniknięciu fali do koła i odbitych: od krawędzi piasty, promienia przejścia pia- sta-koło i tarcza-koło, jak również z obszaru otworu lub rowka olejowego koła [16]. Biorąc pod uwagę aktual- ne profile eksploatowanych osi, różniące się niekiedy znacząco od nominalnych w wyniku prowadzonych re- montów i napraw, widać jak trudne zadanie stoi przed badającymi, stosującymi do określania nastaw apa- ratury tzw. osie wzorcowe z nacięciami wzorcowymi, lub wykorzystującymi jedynie informację o geometrii osi na podstawie dokumentacji technicznej [np. 17]. Wnioski Analiza dostępnych danych dotyczących wyko- lejenia pojazdów szynowych spowodowanych zmę- czeniowym pęknięciem osi zestawu kołowego, dla 50% takich przypadków zarejestrowanych w latach 2011-2012 wskazuje, że pomimo wykonanych przed terminem wystąpienia dekohezji osi badań defek- toskopowych, niekiedy kilka miesięcy przed wy- padkiem, pęknięcia zmęczeniowe o bardzo dużych rozmiarach nie zostały wykryte. na tej podstawie, pomimo statystycznie niewielkiej liczby danych moż- na sformułować wniosek, że dla znaczącej liczby badań defektoskopowych prowadzonych techniką ultradźwiękową pęknięcia o znacznych wymiarach mogą nie być wykrywane. Analiza najistotniejszych czynników mających wpływ na wykrywalność pęknięć zmęczeniowych dla osi pojazdów szynowych dała podstawę do opraco- wania zaleceń dotyczących prowadzenia badań de- fektoskopowych osi, których wykorzystanie może mieć znaczący wpływ na wykrywalność pęknięć. Istotne dane dotyczące wszystkich przypadków występowania pęknięć na wskroś osi pojazdów szynowych powinna gromadzić jedna z instytucji zaj- mujących się w Polsce bezpieczeństwem transportu kolejowego. Obecnie gromadzi się jedynie dane do- tyczące liczby zaistniałych przypadków pęknięć skut- kujących wykolejeniem pojazdu szynowego. Dane powinny zawierać: typ osi, ekspertyzy mające na celu wyjaśnienie przyczyn powstania pęknięć, dokładną lokalizację pęknięć, terminy i wyniki wykonanych ba- dań nieniszczących wraz z określeniem zastosowa- nych technik badawczych i uprawnień personelu. Jednocześnie powinna zostać stworzona baza danych dotycząca osi wyłączonych z eksploatacji na podstawie wykonanych badań nieniszczących, która zawierać powinna informacje odnośnie do: typu osi, dokładnej lokalizacji i rozmiarów wykrytych pęknięć, terminów i wyników wykonanych badań nieniszczących wraz z określeniem zastosowanych technik badawczych i uprawnień personelu. Takie wycofane z eksploatacji osie z pęknięciami powinny być wykorzystane jako próbki odniesienia do wery- fikacji nastaw czułości aparatury ultradźwiękowej. Zgromadzenie odpowiednio dużej liczby takich osi może posłużyć do zweryfikowania geometrii nacięć wzorcowych w stosowanych próbkach odniesienia. Analiza wyników pomiarów zestawionych na rysun- kach 9 i 10 wskazuje, że zarówno dla fali podłużnej, jak i poprzecznej, tak na sucho, jak i z towotem, ze wzrostem naprężeń ściskających następuje spadek amplitudy fali odbitej, przy czym efekt ten jest wyraź- niejszy dla fali poprzecznej. Co istotne, spadki ampli- tud fali odbitej zachodzą przy znacznie niższych ciśnie- niach dla próbek ściskanych z towotem, niż dla próbek ściskanych na sucho. I tak np. dla naprężeń ściskają- cych o wartości 100 MPa – na sucho amplituda ulega obniżeniu dla fali podłużnej o 5 dB, a dla fali poprzecz- nej o 20 dB, natomiast z towotem dla fali podłużnej am- plituda spada o 13 dB, a dla fali poprzecznej o 28 dB. Jako skutek pojawia się silna fala przenikająca, tak po- dłużna, jak i poprzeczna. Pomierzony efekt może mieć zastosowanie dla przypadku padania fal podłużnych i poprzecznych na obszar pęknięcia zmęczeniowe- go osi, który poddany jest zwykle działaniu naprężeń ściskających pochodzących od naprężeń wciskowych wywieranych przez piastę koła czy obciążenia tulei łożyska, a do obszaru pęknięcia często przedostaje się smar lub woda. Dla silnie zaciśniętego pęknięcia zmęczeniowego (mogą tu również oddziaływać na- prężenia własne związane z technologią wytwarzania osi) o geometrii zbliżonej do naroża prostokątnego padająca ultradźwiękowa fala zarówno poprzeczna, jak i podłużna doznaje podwójnego istotnego osłabienia, tak podczas padania na granicę pęknięcia jak i na gra- nicę oś-piasta lub pierścień łożyska. 34 Przegląd sPawalnictwa Vol. 86  nr 11/2014 Literatura [1] Sekerasova V.: Badania nieniszczące w kolejach czeskich. XVIII Seminarium. nieniszczące Badania Materiałów. IPPT PAn, PTBn, Zakopane 2012. [2] wyrok wstępny z uzasadnieniem nr VIII GC 215/13 z dn. 08.05.2014 Sądu Okręgowego w Szczecinie wydział VII Gospodarczy, związanego ze szkodami w wysokości 2.494.842,10 zł, spowodowanymi wykolejeniem pociągu w wyniku złamania osi zestawu kołowego. [3] Pismo Prezesa Urzędu Transportu Kolejowego wiesława Ja- rosiewicza. Symbol TTn-512-129/Jn/09 z dn. 09.10.2009. [4] Antoniak Ł.: Ekspertyza przyczyn pęknięcia osi zestawu koło- wego wagonu typu 125A. Instytut Kolejnictwa w warszawie. Praca nr 454/22, kwiecień 2012. [5] Soboś M.: Ekspertyza uszkodzonej osi zestawu kołowego wagonu węglarki typu 437wa (serii Eaos). Instytut Pojazdów Szynowych TABOR w Poznaniu. Praca nr OR-10199, lipiec- wrzesień 2012. [6] Kocańda S., Szala J.: Podstawy obliczeń zmęczeniowych. wydawnictwo naukowe Pwn. warszawa 1997. [7] Bn-3518-02/00-16:1975-86 – nieniszczące metody badań, Badania ultradźwiękowe osi zestawów kołowych. [8] Hottowy G.: Możliwości wykrywania pęknięć zmęczeniowych w osiach pojazdów szynowych z wykorzystaniem ultradźwię- kowych fal transformowanych. XIX Seminarium – nieniszczą- ce Badania Materiałów. Zakopane 12-15 marca 2013. [9] Szelążek J.: wykrywanie pęknięć osi kolejowych metodą ul- tradźwiękową. XX Seminarium nieniszczące Badania Mate- riałów. Zakopane 12-14 marca 2014. [10] Zerbst U., Schödel M., Beier H.Th.: Parameters affecting the damage tolerance behavior of railway axles. Engineering Fracture Mechanics 2011, Vol. 78, s. 793-809. [11] Benyon J.A., watson A.S.: The use of Monte-Carlo analysis to increase axle inspection interval. Proceedings of the 13th int. wheelset congress, Rome, Italy 2001. [12] Beretta S., Carboni M., Rudlin J., wej L.: Damage tolerance and design review for the axles of a high speed train. Engi- neering Fracture Mechanics. Special issue on ESIS TC 24 workshop on the Damage Tolerance of Railway Axles. Milan, October 13-14, 2008. [13] Carboni M., Beretta S.: Effect of probability of detection of inspection intervals for railway axles. Proc. Inst. Mech. En- grs., Part F: J. Rail Rapid Transp. 2007; 221:409-17. [14] Hottowy G., Jawor R.: wykrywanie pęknięć zmęczeniowych metodą ultradźwiękową w osiach pojazdów szynowych. Zeszyty Problemowe. Badania nieniszczące. Materiały 40 KKBn. nr 16. warszawa, październik 2011. [15] Szelążek J., Grzywna P., Gutkiewicz P., Mackiewicz S.: Zja- wiska wpływające na wykrywalność pęknięć zmęczeniowych w eksploatacyjnych badaniach ultradźwiękowych osi kolejo- wych. Mat. XVIII Seminarium – nieniszczące Badania Mate- riałów. Zakopane, marzec 2012, s. 37-49. [16] Instrukcje VPI 09 – Konserwacje wagonów towarowych. Ba- dania nieniszczące. Vereinigung der Privatgüterwagen – Inte- ressenten VPI. wyd. 3, Hamburg, 19.10.2011. [17] PKP Intercity S.A. – 4249/22-IC. Instrukcja badań defektosko- powych osi zestawów kołowych dla lokomotyw serii SM48, SM31, SM42, EM10, EU/EP07, ET22 ET41 I ET42. CnTK w warszawie. Zatwierdzona do stosowania 05.11.2009. [18] DIn 27201-7:2013-04 Zustand der Eisenbahnfahrzeu- ge – Grundlagen und Fertigungstechnologien – Teil 7: Ze- rstörungsfreie Prüfung. [19] Pieńczuk A., Michnowski w.: Czy potrafimy poradzić sobie z problemem pękających osi zestawów kołowych. Dozór Techniczny nr 1. warszawa 2012. [20] Michnowski w., Mierzwa J., Machała P., Uchroński P.: Auto- matyczne badanie kolejowych osi drążonych. Przegląd Spa- walnictwa. nr 12/2013. warszawa 2013. Ze względu na stwierdzoną największą wykrywal- ność pęknięć w osiach metodą magnetyczno-prosz- kową, w przypadku częściowego lub całkowitego demontażu osi i zamontowanych na niej elementów, dla wszystkich dostępnych obszarów osi należy wy- konywać badania z zastosowaniem ww. metody. Jako technika o najmniejszej wykrywalności pęk- nięć nie jest rekomendowane wykonywanie badań uproszczonych metodą ultradźwiękową od czoła osi bez demontażu łożysk [13]. w związku z możliwością rozwoju pęknięć zmę- czeniowych pod różnymi kątami do powierzchni zewnętrznej osi, badania techniką ultradźwiękową należy prowadzić dla każdego obszaru występowa- nia pęknięć, z dwóch różnych pozycji usytuowania głowicy [16, 18]. Osie, dla których korekta ze względu na stra- ty przeniesienia ≥12 dB, nie mogą być badane techniką ultradźwiękową. Osie takie po całkowitym demontażu (w tym łożysk i kół) należy poddać bada- niu metodą magnetyczno-proszkową [16]. Podwyższenie prawdopodobieństwa wykrywa- nia mniejszych pęknięć można osiągnąć przez od- powiedni dobór okresów pomiędzy prowadzonymi badaniami nieniszczącymi przy zastosowaniu kom- binacji metod badawczych, a także przez stosowa- nie badań UT, wraz z obligatoryjnymi badaniami MT przy całkowitym demontażu osi (z demontażem łożysk i kół) stosowanymi nie rzadziej niż podczas naprawy rewizyjnej lub częściej. Kluczową kwestią dla poprawy wykrywalności pęknięć jest zmniejszenie subiektywnego aspektu badań, czyli m.in. umiejętności badających i stopnia ich koncentracji w zmiennych warunkach, co można osiągnąć dzięki mechanizacji i automatyzacji, za- miast wykonywania badań manualnych [np. 19, 20].