201301_PSpaw_fi87.pdf 17Przegląd sPawalnictwa 1/2013 Marcin Winnicki leksandra Małachowska ndrzej mbroziak Badania numeryczne tworzenia metodą LPCS powłoki z cyny na podłożu aluminiowym numerical simulations of low Pressure cold spray  method tin coating on aluminum substrate gr inż arcin innicki mgr inż lek andra ałac ow- ka pro dr a inż ndrze m roziak Politechnika Wrocławska. Stre zczenie W pracy przedstawiono możliwość zastosowania ob- liczeń termodynamicznych oraz numerycznych w proce- sie niskociśnieniowego natryskiwania na zimno. Badania rozpoczęto od pomiaru natężenia przepływu gazu robo- czego na wyjściu z palnika. Następnie w wyniku obliczeń wyznaczono parametry termodynamiczne panujące w różnych częściach dyszy de a ala. Pozwoliło to wy- znaczyć prędkość oraz temperaturę pojedynczej cząstki o średnicy 20 m na wyjściu z dyszy. Otrzymane wyniki wprowadzono do programu numerycznego, gdzie prze- prowadzono obliczenia osadzania sferycznej cząstki stopu cyny Sn 7 u3 na płaskim podłożu aluminiowym. Wyniki zestawiono i porównano dla wszystkich bada- nych nastaw urządzenia. W celu wery kacji obliczeń przeprowadzono eksperyment, w którym wykorzystano zadane parametry, dla których naniesiono po jednym ściegu warstwy. Przy użyciu elektronowego mikroskopu skaningowego znaleziono pojedynczo osadzone ziarna i porównano je z wynikami numerycznymi pod względem odkształcenia podczas zderzenia z podłożem. tract he paper describes a possibility of thermodynamic and numerical computations application in old Spray process. he research began with ow rate measure- ments of working gas by rotameter at the end of the torch. Ne t by a huge range of calculations thermodynamic pa- rameters in de a al nozzle were determined. Further calculations ga e a possibility to determine elocity and temperature of a single particle 20 m in diameter. Obta- ined results were imported to computer program, where numerical computations of spherical tin alloy Sn 7 u3 particle deposition on at aluminum substrate were per- formed. Numerical results were compared for e ery gi en parameters. Finally, se eral e periments were perfor- med, where in each sample of coating one run was made. Scanning electron microscope was used to nd one de- posited particle in each run which were compared with numerical results in regard to plastic strain during collision with the substrate. t p Metoda natryskiwania na zimno cold spray jest najnowsza spośród metod natryskiwania termicznego. Zasadniczą różnicą między nią, a pozostałymi metoda- mi termicznymi jest brak wysokiej temperatury w proce- sie, chociaż wymaga ona zapewnienia wysokiej energii ziaren proszku do uzyskania połączenia. Kluczowymi parametrami pozostają temperatura i prędkość. em- peratura nadawana jest gazowi roboczemu na począt- ku procesu. Dzięki zastosowaniu dyszy o specjalnym kształcie, konwergentno-dywergentnym tzw. dyszy de a ala , rozprężający się gaz osiąga prędkość nad- dźwiękową. Wprowadzony do dyszy proszek przejmu- je od gazu temperaturę i wysoką prędkość. W zależności od zastosowanej odmiany, proszek może być wprowadzony osiowo w części zbieżnej dy- szy metoda wysokociśnieniowa, hi h pressure cold spray P S lub promieniowo w części rozbież- nej, tuż za przewężeniem metoda niskociśnieniowa, 18 Przegląd sPawalnictwa 1/2013 low pressure cold spray P S rysunek 1. Jak na- zwa wskazuje, różnica polega głównie na zastosowa- nym ciśnieniu, a także miejscu ulokowania nagrzewnicy. W metodzie niskociśnieniowej wartość ciśnienia mieści się w przedziale 0,5 0, MPa. Nagrzewnica umiesz- czona jest wewnątrz palnika i zazwyczaj jej moc nie przekracza 10 kW. możliwia to uzyskanie prędkości gazu na wyjściu z dyszy dochodzącej do ok. 700 m/s. Natomiast w metodzie wysokociśnieniowej stosuje się ciśnienie wejściowe powyżej 1 MPa, a nagrzewnica stanowi osobny element i ma moc powyżej 30 kW, dzięki czemu podgrzany gaz może osiągnąć prędkość nawet do 1200 m/s. ermodynamiczne war nki proce Prędkość ziaren jest krytycznym parametrem pro- cesu, umożliwiającym zbudowanie warstwy meto- dą natryskiwania na zimno. Ważne jest więc zrozu- mienie zjawisk termodynamicznych zachodzących w procesie. Głównymi wielkościami mającymi wpływ na przebieg procesu są: temperatura, ciśnienie oraz rodzaj gazu na wejściu, a także kształt dyszy. Prędkość cząsteczek jest ograniczona jedynie prędkością gazu, dlatego wykorzystanie podwyższo- nego ciśnienia, długiej dyszy oraz proszku o małej granulacji gwarantują pozyskanie zbliżonych wartości prędkości ziaren proszku i gazu. Ponieważ w metodzie cold spray zastosowano dyszę konwergentno-dywer- gentną, zakłada się, że przepływ gazu jest izentropo- wy adiabatyczny i beztarciowy oraz jednowymiarowy równomierny w całym przekroju dyszy , a gaz rozpa- trywany jest jako gaz doskonały o stałym cieple właści- wym. Przyjmując te upraszczające założenia, można uwzględnić niewielką różnicę między wynikami obli- czeniowymi a wartością pomiarową. Na podstawie przyjętych założeń można stwierdzić, że właściwości gazu zależą od geometrii dyszy, tempe- ratury i ciśnienia. Warunki te dotyczą części zbieżnej dyszy, tuż przed przewężeniem. Wówczas temperatu- ra i ciśnienie osiągają maksymalne wartości, a pręd- kość gazu spada do zera przemiana izentropowa . Dopiero w przewężeniu gaz uzyskuje prędkość, która rośnie podczas rozprężania gazu, kiedy wartość tem- peratury i ciśnienia znacznie spada. Dlatego proszek musi nabrać prędkości zaraz za przewężeniem dyszy, aby zdążył uzyskać prędkość i temperaturę od gazu. Wbrew nazwie procesu, występuje w nim niewielkie podgrzanie materiału proszkowego, co zwiększa jego plastyczność przy kontakcie z podłożem. W obliczeniach przyjęto, że temperatura ustawio- na na urządzeniu, która jest mierzona przez termo- parę przed wejściem do dyszy, stanowi temperaturę początkową 1, jednak nie jest ona temperaturą usta- lona 0. Wynika to z tego, że gaz przemieszcza się na wyjściu z palnika z pewną prędkością c1. egula- cja ciśnienia zaś odpowiada za natężenie przepływu gazu υf. iśnienie to nie jest równe ciśnieniu p0, po- nieważ występują straty w przewodach oraz podczas przepływu gazu przez nagrzewnicę 6 8 rys. 2 . W celu wyznaczenia temperatury 0 oraz ciśnie- nia p0, należy określić rotametrem wartość natężenia przepływu gazu υf przed wejściem do dyszy, dzięki czemu można wyznaczyć prędkości gazu na wejściu do dyszy c1, a następnie stosując zależności na ter- modynamiczny przepływ gazu w dyszy, obliczyć pręd- kość oraz temperaturę cząsteczek 1 3, 6 11 . 1 gdzie: υp prędkość cząstki, m/s; ce prędkość gazu na wyjściu z dyszy, m/s; mp masa cząstki, g; p pole przekroju cząstki, mm 2; e gęstość gazu na wyjściu z dyszy, kg/m 3; odległość wyjścia z dyszy od miejsca wprowadzenia proszku część rozbieżna dyszy , mm; D współczynnik oporu cyny. Ze wzoru 1 wynika, że kluczowe znaczenie dla prędkości cząsteczki na wyjściu z dyszy, poza pręd- kością gazu, mają: długość części rozbieżnej dyszy, gęstość gazu oraz masa cząsteczki. emperaturę czą- steczki na wyjściu z dyszy można wyznaczyć z zależ- ności na prędkość nagrzewania, ponieważ jest ona traktowana jako ciało izotermiczne : Ry 1 Miejsca wprowadzenia proszku w dyszy de a ala w meto- dzie natryskiwania na zimno: 1 niskociśnieniowej, 2 wysokoci- śnieniowej ig 1 he powder supply placement in de a al jet for the cold spray: 1 with low pressure, 2 with high pressure Ry 2 Schemat dyszy de a ala z oznaczonymi obszarami pomia- rowymi ig 2 De a al jet scheme with measurement placement 19Przegląd sPawalnictwa 1/2013 2 gdzie: p temperatura cząstki, K; pp ciepło właściwe materia- łu cząstki przy stałym ciśnieniu, J/ kg•K ; mp masa cząstki, m 3/kg; pole powierzchni zewnętrznej cząstki, mm2; g temperatura gazu na wyjściu z dyszy, K; p0 temperatura proszku przed wprowadze- niem do dyszy, K; h współczynnik przenikania ciepła gazu W/ m2 • K . dowa model W dyszy, w badaniach skupiono się na obliczenio- wym wyznaczeniu wartości prędkości oraz temperatury gazu na wyjściu z dyszy de a ala, co umożliwiło dal- sze wyliczenie prędkości i temperatury pojedynczych ziaren proszku o odpowiedniej wielkości. Otrzymane w ten sposób optymalne wartości zostały wprowadzo- ne do oprogramowania M S ba us/ plicit er. 6.10, które zawiera dynamiczną symulację 3D uderze- nia pojedynczej cząstki cyny o podłoże aluminiowe, przy wykorzystaniu sformułowań agrange a. Do wa- runków brzegowych procesu należą dwa niezmienne parametry: temperatura początkowa podłoża S 20 oraz wielkość ziarna dp 20 m. nalizowane próby oraz dobrane w nich parametry zostały przedstawione w tablicy I. Pomiar natężenia przepływu gazu rotametrem jest wiarygodny dla ciśnienia atmosferycznego wynoszące- go 1,013 barów oraz temperatury 15 . Każda zmiana mierzonego czynnika wymaga stosowania współczyn- nika korekcyjnego, dlatego w celu określenia dokład- nych wartości panujących w dyszy posłużono się na- stępującą zależnością: 3 gdzie: υf natężenie przepływu gazu, m 3/min; υf0 pomiarowe na- tężenia przepływu gazu m3/min; 1 gęstość względna powietrza, kg/m3; 2 gęstość względna mierzonego gazu, kg/m 3; 1 standar- dowa temperatura kalibracji rotametru, K; 2 aktualna temperatura absolutna mierzonego gazu, K; p1 ciśnienie atmosferyczne MPa; p2 aktualne ciśnienie absolutne mierzonego gazu, MPa. Przeprowadzone zgodnie ze wzorem 3 obliczenia wykazały, że wzrost temperatury nie spowodował wzro- stu natężenia przepływu gazu, co jest związane z rów- nomiernym spadkiem gęstości gazu przy odpowiednim wzroście temperatury. Na rysunku 3 przedstawiono schemat modelu z naniesionymi warunkami brzegowy- mi oraz wskazano elementy cząstki, które będą pod- legały szczegółowej analizie. Na rysunku 4 pokazano model 3D z oznaczonym obszarem kontaktu. Natryskiwane ziarna mają tak dużą energię, że podczas ich kontaktu z podłożem dochodzi do prze- rwania cienkiej warstwy tlenków, co umożliwia połą- czenie czystych materiałów. Potwierdza to teorię, że wymagana jest minimalna prędkość krytyczna υc, da- jąca odpowiednią energię kinetyczną k podczas kon- taktu proszku z podłożem, w celu jego osadzenia 1 . nergia kinetyczna k cząsteczki o masie mp i prędko- ści υp υc będzie miała wartość: 4 zyskana maksymalna energia kinetyczna k w chwili zetknięcia zamieniana jest na kilka innych wielkości, umożliwiających uzyskanie połączenia, do których należą: energia odkształcenia plastycznego p, energia odkształcenia sprężystego e, energia wykorzystana na pokonanie tarcia f oraz energia cieplna : 5 Ry 3 nalizowany model cząstka uderza w podłoże z widokiem w przekroju ig 3 Scheme of analysed model particle impact on substrate in the cross-section Ry 4 Widok 3D modelu ig 4 3D model iew a lica I Dobór parametrów modelu a le I Parameters selection Nr próby Nastawy urządzenia Zmierzone natę- żenie przepływu υfo, m3/h Obliczone natę- żenie przepływu υfo, m3/h iśnienie p1, MPa emperatura 1, o 1 0,5 20 33,8 38,3 2 0,5 200 33,8 38,3 3 0,6 20 38,6 43,1 4 0,6 200 38,6 43,1 5 0,7 20 43,2 47,8 6 0,7 200 43,2 47,8 Obszar kontaktu z zagęszczoną siatką •• • • 20 Przegląd sPawalnictwa 1/2013 Podczas zderzenia cząstki z podłożem dochodzi do ścinania adiabatycznego, które jest zjawiskiem odgrywającym główną rolę podczas łączenia ziaren z podłożem i między sobą. względniając dodatkowo uktuację naprężenia, odkształcenia, temperatury, jak również mikrostruktury, lokalnie dochodzi do płynięcia plastycznego. W związku z tym do obliczeń numerycz- nych metodą elementów skończonych trzeba dobrać odpowiedni model materiałowy. W przeprowadzonych symulacjach spośród wielu dostępnych modeli wybra- no model Johnsona- ooka, który umożliwia dokładne otworzenie procesu odkształcenia plastycznego ma- teriału, ponieważ uwzględnia umocnienie wywołane zgniotem, jego prędkość oraz termiczne zmiękczenie materiału 4, 5 . Model ten jest opisany wzorem 6 , dane materiałowe niezbędne do jego stosowania po- dano w tablicy II. 6 gdzie: ekwiwalent naprężenia plastycznego płynięcia ubera on Misesa, MPa; odkształcenie plastyczne, równoważna prędkość odkształcenia; , B, , n, m stałe materiałowe podane w tabl. II; temperatura homologiczna: 7 gdzie: temperatura bieżąca, K; m temperatura topnienia ma- teriału, K; ref temperatura brzegowa; K, powyżej której występuje zmiękczenie materiału na skutek wpływu ciepła. yniki i dy k a W przeprowadzonych badaniach skupiono się na naniesieniu pojedynczych ziaren cyny na gładkie, wytrawione podłoże aluminiowe, w celu uwidocznie- nia mechanizmu połączenia cząstek z podłożem. Do naniesienia proszku na podłoże wykorzystano nisko- ciśnieniowe urządzenie do natryskiwania na zimno D M 413. W badaniach stosowano proszek stopu cyny Sn 7 u3, otrzymany metodą atomizacji w azo- cie, o kształcie sferycznym i granulacji poniżej 71 m rys. 5 . Wartość natężenia przepływu gazu została zmierzona dla poszczególnych ustawień parametrów urządzenia podanych w tablicy I. Otrzymane wyniki obliczeń termodynamicznych zo- stały zawarte w tablicy III. nalizując otrzymane warto- ści gęstości w przewężeniu można zauważyć, że wraz ze wzrostem temperatury następuje jej spadek. Nato- miast ze wzrostem ciśnienia następuje wzrost gęstości. Obie sytuacje są zgodne z zasadą zachowania gazu doskonałego. Warto zwrócić uwagę na różnicę mię- dzy gęstością w przewężeniu oraz na wyjściu z dyszy. Wynika to z rozprężania gazu w części dywergentnej, gdzie następuje nagły spadek ciśnienia do wartości ok. 5-krotnie mniejszej od wartości ciśnienia atmosferycz- nego. Mimo że temperatura jest taka sama, to jednak wzrost ciśnienia dla poszczególnych prób, a co za tym idzie wzrost gęstości, prowadzą do wzrostu prędko- ści cząsteczek. Jeśli zaś chodzi o temperaturę cząste- czek, wzrasta ona zaraz po wprowadzeniu proszku do dyszy i nie spada przed jej opuszczeniem. Przy ciśnieniu 7 barów i temperaturze 200 , dla cząstki 20 m otrzymano prędkość powyżej 600 m/s. Dla mniejszych cząsteczek potrzebna jest wyższa prędkość do uzyskania połączenia, która jest zbliżona do prędkości gazu. Prędkość ta zależy od tem- peratury wejściowej gazu, która dla badanych dwóch wartości wynosiła odpowiednio ok. 650 m/s dla gazu a lica II Dane materiałowe wykorzystane w modelu 15 a le II Material properties used for model 15 Parametr Wartość Gęstość, kg/m3 7360 Moduł ounga, GPa 45 iczba Poissona 0,36 Współczynnik rozszerzalności cieplnej, 1/ 2,27 -05 iepło właściwe, J/kg • K 220 Współczynnik przewodności cieplnej, W/m • K 66,6 Stałe o n ona-Cooka granica plastyczności, MPa 2 B moduł twardości, MPa 243 stała umocnienia się materiału 0,0 56 n wykładnik utwardzenia 0,703 m stała 0,8 melt temperatura topnienia, 228 ref temperatura brzegowa, 25 0 ref referencyjna prędkość odkształcenia 1 Ry 5 S M proszku stopu Sn 7 u3 o granulacji 71 m zastoso- wanego w badaniach ig 5 S M iew of Sn 7 u3 alloy powder with particle size 71 m, used in tests 21Przegląd sPawalnictwa 1/2013 o temp. 20 na wejściu i ok. 800 m/s dla temp. 200 wahania po uwzględnieniu wszystkich prób mieszczą się w przedziale 20 m/s dla obu przypadków . iśnie- nie ma jednak znaczny wpływ na prędkość cząsteczek. Wraz ze spadkiem ciśnienia w części dywergentnej maleje gęstość gazu, a jak wynika ze wzoru 1 , gazu ma to znaczny wpływ na prędkość cząsteczki. a lica III Wyniki obliczeń termodynamicznych a le III hermodynamic calculation results Nr próby nalizowana wielkość iśnienie p1, MPa emperatura 1, Zmierzone natę- żenie przepływu uf, m 3/h Prędkość gazu na wejściu do dyszy c1 m/s Prędkość gazu na wyjściu z dyszy ce m/s Gęstość gazu na wyjściu z dyszy e kg/m3 Prędkość cząstki p m/s emp. cząstki p, o 1 0,5 20 38,3 248 643 0,61 473 12 2 0,5 200 38,3 248 802 0,35 501 62 3 0,6 20 43,1 27 651 0,78 51 15 4 0,6 200 43,1 27 808 0,43 537 63 5 0,7 20 47,8 30 65 0, 7 577 18 6 0,7 200 47,8 30 815 0,53 611 5 Ry 6 Kształt cząstki w różnych etapach procesu, od chwili kon- taktu po: a 10 ns, b 20 ns, c 30 ns, d 40 ns, e 55 ns; Strzałką oznaczono powstającą wypływkę materiału; parametry: υp 473 m/s, p 12 ig 6 he shape of the particles in arious stages of the process, from the moment of contact: a 10 ns, b 20 ns, c 30 ns, d 40 ns, e 55 ns; rrow indicate the material burr; Parameters: υp 473 m/s, p 12 Otrzymane wartości prędkości oraz ciśnienia zo- stały wykorzystane w budowanym modelu osadzania cząstki sferycznej cyny na podłożu aluminiowym. Na rysunku 6 przedstawiono kształt cząstki w różnych etapach procesu po 10 55 ns przy zadanych para- metrach z próby 1. Strzałką oznaczono powstającą wypływkę. yna jest materiałem miękkim, ciągliwym, o stosunkowo dużej gęstości, w związku z czym wy- pływka jest wyraźna. Należy zwrócić szczególną uwa- gę na siatkę, którą celowo pozostawiono. W obszarze, gdzie powstaje wypływka, dochodzi do największych odkształceń, na co wskazują intensywnie odkształco- ne elementy siatki rys. 6e . W obszarze tym dochodzi też do intensywnego nagrzewania materiału zarówno ziarna, jak i podłoża w wyniku tarcia płynącego mate- riału cząstki o podłoże. W celu zbadania rozwoju obszarów ścinania adia- batycznego w obszarze kontaktu cząstki i podło- ża monitorowano kilka wybranych elementów siatki rys. 4 , a następnie przedstawiono wzrost tempera- tury, odkształcenia plastycznego, prędkości odkształ- cenia oraz naprężeń normalnych w tych obszarach. Otrzymane wyniki obliczeń obrazujące wartości dla całego modelu w poszczególnych próbach zestawiono w tablicy I , w której zawarto dodatkowo jeden para- metr, tzw. wsp łczynnik spłaszczenia, który oddaje zmianę wysokości ziarna względem pierwotnej średni- cy. Można go wyznaczyć z następującej zależności 4 : 8 gdzie: p współczynnik spłaszczenia, ; Dp średnica cząstki, m; hp wysokość w osi cząstki po deformacji, m. a lica IV Maksymalne wartości kluczowych parametrów cząstki po procesie natryskiwania a le IV Ma imum alues of key parameters of particie after spraying process Nr próby Nastawy urządzenia Dane wejściowe Dane wyjściowe cząstki emp. 1, o iśnienie p1, bar emp. cząstki p, o Prędkość cząstki υp, m/s Maks. temperatura, o Wysokość cząstki po deformacji hp, m Współczynnik spłaszczenia, 1 20 5 12 473 225 44 ns ,3 53,5 2 200 5 62 501 226 55 ns 8,1 5 ,5 3 20 6 15 51 226 46 ns ,4 53 4 200 6 63 537 226 55 ns 8,4 58 5 20 7 18 577 241 46 ns ,6 52 6 200 7 5 611 23 38 ns ,2 54 a b c d e ← ← ← ← 22 Przegląd sPawalnictwa 1/2013 Na rysunku 7 przedstawiono wykresy zmiany wartości temperatury cząstki w funkcji czasu, dla wybranych elementów modelu w poszczególnych próbach. Należy zwrócić uwagę, że począwszy od wykresu przedstawionego na rysunku 7b, występu- je opóźnienie we wzroście temperatury. Wynika to z tego, że dane elementy znajdują się w pewnej od- ległości od osi cząstki, później podlegają kontaktowi z podłożem i odkształceniu, natomiast element nr 1 rys. 7a leży w linii osi. Pierwsze dwa wykresy rys. 7a, b uwidoczniają wyraźną różnicę między próbami wykonanymi z „zimnym” gazem o temperaturze 20 próby 1, 3, 5 a próbami, gdzie gaz został podgrza- ny do 200 próby 2, 4, 6 . óżnica ta zaciera się dla kolejnych elementów rys. 7c e , gdyż są one poddawane coraz większym odkształceniom. Dlate- go dla elementu nr 5, który jest najbardziej oddalony od osi cząstki, w wyniku dużej energii tarcia docho- dzi do bardzo szybkiego nagrzewania się obszaru linie wzrostowe na rysunku 7e są niemal pionowe . Na skutek tego w końcowym etapie procesu tem- peratura we wszystkich próbach dla elementu nr 5 jest bardzo zbliżona rys. 7e . Jak wynika z tablicy I , maksymalna wartość tem- peratury procesu oscyluje w zakresie 230 240 niezależnie od tego, czy gaz na wejściu do dy- szy miał temperaturę 20 czy 200 . wiadczy to o tym, że proszek cyny podlega powierzchniowym, lokalnym nadtopieniom, co może się przyczynić do połączenia metalurgicznego cyny z podłożem aluminiowym. Kluczowym parametrem w procesie natryskiwania na zimno jest temperatura. Dzięki jej niskim warto- ściom możliwe jest wykonywanie warstw z materiałów utleniających się w podwyższonych temperaturach, a także pokrywanie materiałów o niskiej temperaturze topnienia dlatego przeprowadzono szczegółową ana- lizę rozkładu pola temperatur dla wszystkich 6 prób po ostatecznym osadzeniu ziarna w 55 ns rys. 8 . Porównując rysunki, można zauważyć zmianę kształ- tu ziarna wywołaną wzrostem energii procesu, który został wywołany wzrostem temperatury oraz prędko- ści ziarna. Zmianie tej towarzyszy większa głębokość i średnica krateru oraz dłuższa wypływka. Jest to o tyle niekorzystne, że do zbudowania warstwy potrzebna jest większa ilość materiału, co automatycznie zmniej- sza wydajność procesu. Według 12,14 możliwe jest osadzenie ziaren proszku cyny już przy prędkości wy- noszącej ok. 200 m/s, ponieważ wartość prędkości krytycznej wyznaczono na 180 m/s. Mniejsza pręd- kość umożliwiłaby zapewne otrzymanie osadzonej cząstki o mniejszym współczynniku spłaszczenia, co zwiększyłoby wydajność procesu. Jednak nieznana jest wartość przyczepności warstwy otrzymana przy tak niskiej prędkości w porównaniu do wartości przy- jętych w obecnych badaniach. Będzie to celem przy- szłych analiz. Należy zwrócić uwagę, że większy wpływ na od- kształcenie ziarna ma wzrost temperatury niż wzrost Ry 7 emperatura w funkcji czasu dla wszystkich prób w poszcze- gólnych elementach: a 1, b 2, c 3, d 4, e 5 ig 7 he temperature cur es as a function of time for all the sam- ples in the different elements: a 1, b 2, c 3, d 4, e 5 a b c d e 23Przegląd sPawalnictwa 1/2013 prędkości, co widać po większym współczynniku spłaszczenia dla prób, gdzie temperatura gazu wynio- sła 200 rys. 8b, d, f . Poza tym wyższa temperatu- ra ziarna na początku procesu prowadzi do powstania wyższej temperatury na większym obszarze. Przeprowadzone obliczenia wykazały, że ener- gia kinetyczna procesu ma wartość znacznie niższą od energii niezbędnej do stopienia materiału. arcie powierzchniowe obszarów poddanych największej deformacji tam, gdzie powstała wypływka dopro- wadziło do wyższych wartości temperatury, sięgają- cych ok. 220 w powstałej wypływce, niezależnie od tego, czy temperatura gazu na wejściu miała 20, czy 200 . Można stwierdzić, że nadtopiony obwodowo materiał wypływki, będąc w stanie wysokiej plastycz- ności, podda się odkształceniu przy naporze kolejnej Ry 8 Pola temperatury po osadzeniu ziarna 55 ns w poszczegól- nych próbach: a 1, b 2, c 3, d 4, e 5, f 6 ig 8 he temperature eld after particle deposition 55 ns in sam- ples: a 1, b 2, c 3, d 4, e 5, f 6 cząsteczki i wypełni równomiernie obszar kontaktu między osadzonymi ziarnami. Ponadto lokalne nadto- pienia stopu cyny w stre e styku z podłożem mogą do- prowadzić do powstania lokalnych punktów sczepnych i w konsekwencji do połączenia metalurgicznego mate- riału cząstki i podłoża. Dla każdej z prób odkryto nieregularną linię połą- czenia ziarna z podłożem, świadczącą o zakotwiczeniu cząstki do podłoża rys. . W pozostałych metodach natryskiwania cieplnego tego typu zakotwiczenia wy- magają wcześniejszego przygotowania powierzchni aktywacji , dochodzi wtedy do powstania punktów sczepnych, jednak stanowią one zaledwie 20 30 strefy kontaktu 13 . Jak można zaobserwować na przedstawionych zdjęciach, dla metody natryskiwania na zimno w analizach numerycznych wykorzystano gładkie podłoże. nergia w tym procesie jest na tyle duża, że wystarcza na odkształcenia podłoża oraz trwałe zakotwiczenie w nim ziaren proszku. Wynika to z tego, że pierwsze ziarna proszku docierające do po- wierzchni powodują jej kraterowanie aktywację . W części eksperymentalnej badań naniesiono dla każdej próby po jednym ściegu warstwy, które dalej podlegały analizie na mikroskopie skaningowym. Sku- piono się na obszarach zewnętrznych, obwodowych warstwy, gdzie odnaleziono pojedyncze osadzone ziar- na, w celu porównania ich kształtu z kształtem cząstek uzyskanych w modelu. Widok próbki przed natryskiwa- niem przedstawiono na rysunku 10a, natomiast obszar z pogranicza warstwy na rysunku 10b. Należy podkre- ślić, że w tym obszarze ziarna proszku przebiegają w strumieniu pod pewnym kątem, ponieważ są najda- lej wysunięte od osi strumienia. derzający w ten spo- sób o powierzchnię strumień tworzy falę uderzeniową, Ry 9 Nieregularna linia przekroju świadcząca o zakotwiczeniu cząsteczki ig 9 Irregular line of cross-section as the results of particle deposition Ry 10 S M podłoża przed a i po b natryskiwaniu ig 10 S M iew of substrate before a and after b spraying a b c d e f a b Widok ← Widok ← Widok ← Widok ← Widok ← Widok ← 24 Przegląd sPawalnictwa 1/2013 która wypycha część ziaren na bok, skutkiem czego dochodzi tylko do kraterowania powierzchni i odbijania zniekształconych ziaren proszku w postaci ubytku. Ob- szar ten stanowi początek budowanej warstwy. Zaobserwowano, że przy pierwszej próbie p1 5 barw; 1 20 doszło przede wszystkim do krate- rowania powierzchni. W całym obszarze warstwy nie- wiele ziaren zostało osadzonych. Wynika to z niskich wartości parametrów procesu oraz zastosowania tyl- ko jednego przejścia. Kolejne próby umożliwiły uzy- skanie spójnej warstwy we wszystkich przypadkach rys. 11a c . wiadczy to o konieczności uzyskania od- powiedniej energii procesu przez zwiększenie tempe- ratury bądź ciśnienia gazu. Można zaobserwować, że w kraterach widnieje pozostałość materiału stopu cyny jaśniejsza barwa , który oderwał się od nie- osadzonego ziarna, tworzącego krater. Stanowi to dowód na silne uplastycznienie materiału w wyniku tarcia oraz powstanie lokalnych mostków sczepnych, świadczących o połączeniu metalurgicznym. Porówna- nie zdjęć z eksperymentu do wyników z modelu wy- kazuje znaczne podobieństwo, szczególnie w dwóch ostatnich próbach, gdzie uzyskano najwyższą ener- gię procesu. Można na nich znaleźć silnie odkształ- cone cząstki z dużą wypływką, zbliżone kształtem do zdjęć z modelu. Ry 11 S M naniesionych cząstek oraz kształt cząstki z modelu w poszczególnych próbach: a 2, b 5, c 6 ig 11 S M iew of the particles and it shape in the model in sam- ples: a 2, b 5, c 6 nio ki nalizując otrzymane wyniki, można wyciągnąć następujące wnioski: w chwili uderzenia cząstki w podłożu tworzy się krater; średnica i głębokość krateru wzrasta proporcjo- nalnie do prędkości cząstki oraz czasu kontaktu cząstki i podłoża, natomiast stosunek wysokości do szerokości osadzonej cząstki maleje; odkształcenie plastyczne cząstki oraz podłoża koncentruje się w określonych obszarach otacza- jących powierzchnię elementów, w wyniku czego tworzy się wypływka zmiękczonego i uplastycz- nionego materiału; Literat ra 1 King P. ., Bae G., Zahiri S. ., Jahedi M., ee .: n peri- mental and Finite lement Study of old Spray opper Impact onto wo luminum Substrates, Journal of hermal Spray echnology, ol. 1 3 , 2010, s. 620-634. w obszarze styku, gdzie występują najwięk- sze odkształcenia, w wyniku tarcia dochodzi do znacznego wzrostu temperatury; wraz ze wzrostem prędkości grubość wypływki powierzchniowej zmniejsza się, wywołując wzrost naprężeń plastycznych zlokalizowanych w obsza- rze styku; cyna ma większą gęstość od aluminium, dlatego uderzenie cząstki wywołało głęboki krater o dużej średnicy dla każdej zadanej prędkości; duża plastyczność cyny przy jej dużej gęstości prowadzi również do powstania długiej, cienkiej wypływki. 2 Kang K. ., oon S. ., Ji . G., ee .: O idation ffects on the ritical elocity of Pure l Feedstock Deposition in the Ki- netic Spraying Process, hermal Spray 2007: Global oating Solutions SM International , 2007. a b c Prędkość cząstki υp, m/s 501 emp. cząstki p, 62 Prędkość cząstki υp, m/s 577 emp. cząstki p, 18 Prędkość cząstki υp, m/s 611 emp. cząstki p, 5 25Przegląd sPawalnictwa 1/2013 3 i .-J., i W.- ., .- .: Wang, ffect of Spray ngle on Depo- sition haracteristics in old Spraying, hermal Spray 2003: d ancing the Science and pplying the echnology, SM International , 2003. 4 Ghelichi ., Bagherifard S., GuaglianoM. , erani M.: Numeri- cal simulation of cold spray coating, Surface oatings ech- nology, 205, 2011, pp. 52 4-5301. 5 i W.- ., Gao W.: Some aspects on 3D numerical modeling of high elocity impact of particles in cold spraying by e plicit nite element analysis, pplied Surface Science, 255, 200 , s. 7878-78 2. 6 Dykhuizen . . and Smith M.F.: Gas Dynamic Principles of old Spray, Journal of hermal Spray echnology, ol. 7 2 , 1 8, s. 205-212. 7 Staniszewski B.: ermodynamika, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1 82. 8 Szargut J.: ermodynamika techniczna, Wydawnictwo Nauko- we PWN, Warszawa, 1 1. Ning .-J., Wang . -S., Ma Z., and Kim . -J.: Numerical Study of In- ight Particle Parameters in ow-Pressure old Spray Process, Journal of hermal Spray echnology, ol. 1 6 , 2010, s. 1211-1217. 10 i W.- ., iao ., Douchy G., oddet .: Optimal design of a cold spray nozzle by numerical analysis of particle eloci- ty and e perimental alidation with 316 stainless steel po- wder, Materials and Design, ol. 28, 2007, s. 212 -2137. 11 hampagne .K.: he cold spray materials deposition pro- cess Fundamentals and applications, Woodhead Publi- shing imited, ambridge, 2007. 12 obias Schmidt, amid ssadi, Frank Gartner, orst ich- ter, horsten Stoltenhoff, einrich Kreye, homas Klassen: From Particle cceleration to Impact and Bonding in old Spraying, Journal of hermal Spray echnology, ol. 18 5-6 , 200 , s. 7 4-808. 13 Pawlowski .: Science and engineering of thermal spray co- atings, John Wiley Sons, hichester, 2008. 14 Schmidt ., G rtner F., ssadi ., and Kreye .: De elop- ment of a Generalized Parameter Window for old Spray Deposition, cta Mater. 54, 2006, s. 72 -742. 15 Fei ., ong ., Na .: Strain rate effect and Johnson- ook models of lead-free solder alloys, International onference on lectronic Packaging echnology igh Density Packa- ging, 2008. rtykuł powstał dzięki badaniom nansowanym przez Narodowe entrum Nauki w ramach projektu nr 2011/01/N/S 8/04 75, pt. „ dhesi e properties of arious material coatings deposition with low-pressure cold spray-ing”. POLSKIE TOWARZYSTWO SPAWALNICZE – ODDZIAŁ W OPOLU ORGANIZUJE W DNIACH 17 – 19 WRZEŚNIA 2013 r. WYJAZD NA TARGI SPAWALNICZE W ESSEN (NIEMCY) Uczestnikom wyjazdu zapewniamy: • Przejazd komfortowym autokarem na trasie Opole – Essen – Opole i dojazdy na targi. • Pełne wyżywienie, noclegi w hotelu (pokoje 2-osobowe, łazienka, WC, TV, telefon). • Ubezpieczenie zagraniczne. Prosimy o jak najszybsze wstępne powiadomienie o chęci wyjazdu. W kolejnym ogłoszeniu podany zostanie koszt uczestnictwa oraz szczegółowe dane dotyczące wyjazdu. Informujemy, iż przypadku większej ilości chętnych o rezerwacji miejsca decydować będzie kolejność zgłoszeń. Więcej informacji można uzyskać u organizatorów: Bienias Zygmunt, tel. +48 502 096 917, e-mail: zygmunt.halina@wp.pl Derwich Tomasz, tel. +48 774019258, e-mail: tomasz.derwich@esab.pl