201213_PSpaw.pdf 8 Przegląd sPawalnictwa 13/2012 Dominik Kukla Paweł Grzywna Andrzej Zagórski Ocena rozwoju degradacji zmęczeniowej stali P91 na podstawie zmian kąta fazowego sygnału prądowirowego evaluation of fatigue degradation in the P91 steel  based on changes eddy current phase angle signal  Dr inż. Dominik Kukla, mgr inż. Paweł Grzywna – Instytut Podstawowych Problemów Techniki PAn, dr inż. andrzej Zagórski – Politechnika Warszawska. Streszczenie Badania dotyczyły oceny możliwości monitorowania rozwoju degradacji stali P91 pod wpływem zmiennych obciążeń cyklicznych, na podstawie zmian wartości kąta fazowego sygnału prądowirowego mierzonej w kolejnych cyklach zmęczeniowych. na podstawie badań zależno- ści wartości kąta fazowego sygnału prądowirowego od stanu naprężeń (rozciągających i ściskających) w próbce poddanej obciążeniem zmęczeniowym stwierdzono nie- mal liniowy wpływ wielkości i kierunku naprężenia na ten parametr. Badania w zakresie oceny stopnia uszkodze- nia zmęczeniowego próbek realizowano podczas zatrzy- mania prób zmęczeniowych po określonej liczbie cykli, przy zerowej sile obciążenia, w kilku miejscach, wzdłuż osi głównej próbki. na tej podstawie możliwa była loka- lizacja miejsc rozwoju uszkodzeń zmęczeniowych przed powstaniem pęknięcia. abstract The investigations concerned the possibility of moni- toring the degradation of P91 steel during cyclic loading, based on the changes in phase angle of eddy current si- gnal measured at successive fatigue cycles. The investi- gations of the influence of the stress state (compressive and tensile) in the sample on the values of phase angle evidence almost linear dependence of this parameter and the value and direction of the stress. The estimation of the fatigue failure degree of the samples was realized after specified number of cycles. The measurements were per- formed in several points along the principal axis of the sample. Based on this investigations, it was possible to detect the zones in which the fatigue failure were evolved, before fracture occurred. Materiał i metodyka badania Badania wykonano na próbkach płaskich, pobra- nych z fragmentu rury z żarowytrzymałej stali P91 przeznaczonej do pracy w podwyższonej tempera- turze. Parametry wyznaczone w statycznej próbie rozciągania (tabl. I) pozwoliły dobrać zakres ampli- tudy naprężenia w testach zmęczeniowych od 360 do 380 mPa. Dla oceny zależności wartości kąta fazowego od wielkości i charakteru naprężenia przeprowadzono pomiary tego parametru podczas próby statycznego ściskania i rozciągania w zakresie naprężenia od –400 do +400 mPa, co dla uzyskanych wartości parametru Re można uznać za zakres sprężysty. Podczas testu wykonano pomiar kąta w centralnej części próbki przy naprężeniu rozciągającym o wartości: 0, 100, 200, 300 oraz 400 mPa, a następnie przy naprężeniu ściskają- cym o wartości: –100, –200, –300 i –400 mPa. Badania wytrzymałościowe i zmęczeniowe wykona- no na maszynie hydraulicznej mTS 810, przy częstotli- wości 20 Hz, na próbkach płaskich, o geometrii umożli- wiającej wykonanie pomiarów z użyciem prądowirowej sondy ołówkowej. Badania tego typu stali prowadzono także dla innych geometrii próbki, a wyniki zawarto m. in. w [1, 2]. Szkic próbki ze wskazaniem miejsc po- miarów kąta fazowego pokazano na rysunku 1. Badania stopnia uszkodzenia próbek pod wpływem zmiennych obciążeń cyklicznych dokonano przy uży- ciu apartu mIZ 27 SI firmy ZETEC przy zastosowaniu 9Przegląd sPawalnictwa 13/2012 sondy o zakresie częstotliwości od 500 kHz do 1 mHz. Procedura pomiaru kąta fazowego realizowana była z wykorzystaniem oprogramowania dostępnego w apa- racie mIZ 27 SI (rys. 2) i sprowadzała się do pomiaru kąta nachylenia linii stycznej do krzywej oddalenia (lift off) dla materiału próbki w miejscach wyznaczonych do pomiaru, zgodnie ze schematem na rysunku 1. Spo- śród innych metod pomiaru zmian parametrów prą- dowirowych testowanych przez autorów [3] ta wydaje się najbardziej powtarzalna i precyzyjna. Pomiary re- alizowano na próbkach zamontowanych w szczękach maszyny wytrzymałościowej, przy zerowej sile obcią- żenia, najpierw przed testem zmęczeniowym (w celu uzyskania sygnału referencyjnego), a następnie pod- czas kolejnych zatrzymań testu po określonej liczbie cykli, dobranej w zależności od amplitudy naprężenia. Wybór lokalizacji punktów pomiaru kąta i ich licz- ba wynikały z tendencji do pękania próbek zarówno w środku części pomiarowej, jak i w obszarze redukcji przekroju, zarówno w dolnej, jak i górnej części. Po- nadto z uwagi na powierzchniowy charakter pomiaru metodą prądów wirowych wykonano je po obu stro- nach próbki. Taka procedura pomiarów pozwala na identyfikację i lokalizację uszkodzenia zmęczeniowego we wczesnym etapie jego rozwoju, poprzedzającym dynamiczny wzrost odkształcenia, a także umożliwia monitorowanie jego rozwoju na podstawie dynamiki zmian wartości kąta fazowego. Wyniki badań na podstawie pomiarów kąta fazowego próbki ze stali P91 pod obciążeniem rozciągającym i ściska- jącym o wartości od –400 do 400 mPa stwierdzono niemal liniową zależność tego parametru od wielkości i kierunku naprężenia, co obrazuje wykres na rysunku 3. na wykresie tym przedstawiono uśrednione wyniki pomiarów z obu stron próbki, zarówno kąta linii stycz- nej do krzywej oddalenia, jak i linii siecznej, łączącej dwa skrajne punktu krzywej od efektu lift off. niezależ- nie od zastosowanej metodyki pomiaru wartość zmie- rzonego kąta zmienia się proporcjonalnie do wartości obciążenia próbki. Wartości zmierzonych kątów fazo- wych nie różnią się znacząco dla szerokiego zakresu obciążenia, tym niemniej uwidoczniono zależność tego parametru od kierunku i wartości naprężenia. Kolejne trzy wykresy przedstawiają zmiany warto- ści kąta fazowego sygnału prądowirowego w funkcji liczby cykli zmęczeniowych dla trzech próbek podda- nych testom zmęczeniowym o amplitudzie naprężenia wartości 360 (rys. 4), 370 (rys. 5) i 380 mPa (rys. 6). Poszczególne linie na wykresie przedstawiają zmianę mierzonego parametru w różnych miejscach próbki w funkcji liczby cykli, przy czym linia zielona prezentu- je wynik uśredniony dla obu części chwytowych próbki i stanowi poziom odniesienia dla zmian w pozostałych punktach. na podstawie spadku wartości kąta fazowe- go wraz z rozwojem degradacji zmęczeniowej można wskazać miejsca, gdzie rozwija się ona najszybciej i gdzie można spodziewać się inicjacji pęknięcia. Róż- nice pomiędzy wartością referencyjną kąta fazowego (część chwytowa) a wartościami w pewnych obszarach tablica I. Parametry wytrzymałościowe badanej stali P91 oraz według Pn-En 10216-2:2004 table I. mechanical properties of tested P91 steel and acc. to Pn-En 10216-2:2004 Parametry Rm, mPa Re, mPa A, % P91 materiał badany 662 497 25 Wg Pn: 10216-2:2004 630÷830 > 450 17÷19 Rys. 1. Szkic próbki ze wskazaniem miejsc pomiaru kąta fazowego Fig. 1. Scheme of specimen with marked location of phase angle measurements Rys. 2. metodyka pomiaru kąta fazowego z zastosowaniem liniowej aproksymacji stycznej do krzywej oddalenia Fig. 2. method of phase angle measurement with the use of linear approximation of the tangent to the curve distance Rys. 3. Zależność kąta fazowego od wartości naprężenia Fig. 3. Function of phase angle and intensity of stress 10 Przegląd sPawalnictwa 13/2012 części pomiarowej rosną wraz ze wzrostem amplitudy naprężenia. Różnice te osiągają maksymalne warto- ści w ostatnim etapie procesu zmęczenia, ale jeszcze przed pęknięciem próbki i wynoszą odpowiednio: 3o dla amplitudy 360 mPa, 5o dla 370 mPa i 5,5o dla amplitudy 380 mPa. Zmiany te można uzasadnić, m.in. lokalnym wzrostem poziomu naprężeń resztkowych powstałych w wyniku obciążeń cyklicznych, inicjacją mikropęknięć generowanych lokalnym uplastycznieniem (np. wo- kół twardych wtrąceń) lub też lokalną zmianą składu spowodowaną procesami wydzieleniowymi. Wielkość tych zmian (w porównaniu z wielkością zmian wartości kątów uzyskanych dla próbki pod statycznym obciąże- niem 400 mPa) oraz dynamika ich rozwoju w kolejnych cyklach zmęczenia sugeruje ich związek z procesami degradacji mikrostruktury w tym procesie. na wartość kąta fazowego sygnału prądowirowgo mogą wpływać (poza stanem naprężeń) lokalne zmiany składu che- micznego (np. procesy wydzieleniowe, migracja pier- wiastków) czy gęstości (wzrost liczby porów). Ponadto na pewnym etapie rozwoju uszkodzenia zmęczenio- wego pojawiają się mikropęknięcia mogące wpływać na zaburzenie linii sił wzbudzanego pola elektrycz- nego, a tym samym na zmianę wartości kąta fazo- wego. Tego typu procesy i zjawiska mogą zachodzić w materiale poddanym obciążeniom cyklicznym, a tym samym ich identyfikacja i lokalizacja możliwa jest przy wykorzystaniu metody prądów wirowych. na wszystkich trzech wykresach pokazanych na ry- sunkach 4÷6 widać stały poziom wartości kąta fazowe- go dla części chwytowej próbki, we wszystkich pomia- rach w kolejnych cyklach obciążenia. niemal wszystkie pozostałe linie wskazują na mniejszy lub większy spadek wartości kąta wraz ze wzrostem liczby cykli. Dla niektórych punktów pomiarowych można zaobser- wować zatrzymanie spadku (rys. 5. – środek próbki), a w większości przypadków wzrost wartości kąta fa- zowego dla największej liczby cykli zmęczeniowych (rys. 4 i 6). Ostatni pomiar wartości kątów we wszyst- kich punktach dla danej próbki wykonywany był po teście zakończonym uszkodzeniem próbki. Zatem za- trzymanie tendencji spadkowej wartości kąta w miej- scach o największym stopniu uszkodzenia w ostatnim cyklu pomiarowym może wynikać z relaksacji skumu- lowanych naprężeń resztkowych w obszarach zdegra- dowanych. Relaksacja naprężeń w wyniku uszkodzenia próbek miała też różne przyczyny. Charakter zniszczenia pró- bek w efekcie zmęczenia był różny – inny dla próbki o amplitudzie zmęczenia 360 mPa, gdzie doszło Rys. 4. Zmiany kąta fazowego w kolejnych cyklach zmęczeniowych o amplitudzie naprężenia 360 mPa w różnych miejscach próbki Fig. 4. Phase angle changes in following load fatigue cycles with 360 mPa stress amplitude in various location in sample Rys. 5. Zmiany kąta fazowego w kolejnych cyklach zmęczeniowych o amplitudzie naprężenia 370 mPa w różnych miejscach próbki Fig. 5. Phase angle changes in following load fatigue cycles with 370 mPa stress amplitude in various location in sample Rys. 6. Zmiany kąta fazowego w kolejnych cyklach zmęczeniowych o amplitudzie naprężenia 380 mPa w różnych miejscach próbki Fig. 6. Phase angle changes in following load fatigue cycles with 380 mPa stress amplitude in various location in sample Rys. 7. Złomy próbek po testach zmęczeniowych przy amplitudzie: a) 360 mPa, b) 370 mPa, c) 380 mPa Fig. 7. Pictures of the samples after the test scrap fatigue with ampli- tude of: a) 360 mPa, b) 370 mPa, c) 380 mPa ką t f az ow y sy gn ał u „li ft of f” – a pr ok sy m ac ha s ty cz na ką t f az ow y sy gn ał u „li ft of f” – a pr ok sy m ac ha s ty cz na ką t f az ow y sy gn ał u „li ft of f” – a pr ok sy m ac ha s ty cz na a) b) c) liczba cykli zmęczeniowych liczba cykli zmęczeniowych liczba cykli zmęczeniowych 11Przegląd sPawalnictwa 13/2012 do kruchego pęknięcia w górnej połowie próbki (rys. 7a), a inny w przypadku pozostałych próbek, które w ostat- nim etapie zmęczenia wykazały efekt przegrzania (rys. 7b, 7c). Stąd też różny charakter zniszczenia w końcowym etapie zmęczenia poszczególnych pró- bek. niemniej jednak efekt wzrostu wartości kąta Wnioski Proces degradacji zmęczeniowej w próbkach ze stali P91 związany jest z koncentracją naprężeń w najmniejszym przekroju próbki, co prowadzi do zlokalizowanego rozwoju odkształceń plastycz- nych w tym obszarze, inicjacji i rozwoju mikro- pęknięć oraz utworzenia pęknięcia dominującego i dekohezji próbki. W początkowej fazie procesowi temu towarzyszyć mogą inne zjawiska związane z lokalną zmianą składu, czy gęstości, które wspól- nie prowadzą do uszkodzenia zmęczeniowego. Te zjawiska i procesy związane są z minimalnymi, ale lokalnie zintensyfikowanymi zmianami właści- wości elektrycznych i magnetycznych, dzięki czemu ich identyfikacja jest możliwa z wykorzystaniem po- miaru kąta fazowego sygnału prądowirowego. Po- zwala to na stosunkowo wczesną lokalizację miejsc potencjalnych uszkodzeń i monitorowanie ich roz- woju. Wymaga to jednak opracowania procedur pomiarowo-badawczych z systemem wzorcowania i kalibracji, które pozwolą na identyfikację i analizę minimalnych zmian sygnału prądowirowego wywo- łanych obciążeniami zmęczeniowymi. Literatura [1] Kukla D., Dietrich L., Ciesielski m.: Ocena stopnia uszkodzenia eksploatacyjnego materiału rurociągu parowego na podstawie analizy zmian właściwości zmęczeniowych i mikrostruktury, Acta mechanica et Automatica, Vol. 5 no. 3 (2011), s. 55-60. [2] Kukla D., Grzywna P.: Ocena rozwoju procesów zmęczenio- wych związanych z lokalnymi odkształceniami na przykładzie stali P91 dla energetyki, Energetyka 8/2012, s. 405-410. [3] 40 Krajowa Konferencja Badań nieniszczących, Warsza- wa, październik 2011, Kukla D., Ciesielski m., Jaśkiewicz A.: Ocena stopnia uszkodzenia zmęczeniowego stali dla ener- getyki z zastosowaniem metody prądów wirowych – Zeszyty Problemowe Badania nieniszczące, s. 22. przeglad Welding tec nology Re iew Redakcja Przegląd Spawalnictwa, ul. Świętokrzyska 14a, 00-050 warszawa tel.: 22 827 25 42, fax: 22 336 14 79; e-mail: pspaw@ps.pl, www.pspaw.ps.pl fazowego w ostatnim pomiarze, który wykonywany był (zgodnie z procedurą) w bezpośredniej blisko- ści powstałego uszkodzenia, można tłumaczyć re- laksacją naprężeń zarówno w wyniku pęknięcia, jak i przegrzania próbki w obszarze intensyfikacji procesu degradacji.