201210_PSpaw.pdf 2 Przegląd sPawalnictwa 10/2012 Aleksandra Małachowska Marcin Winnicki Andrzej Ambroziak Perspektywy natryskiwania niskociśnieniową metodą cold spray Prospects of low Pressure cold spray Mgr inż. Aleksandra Małachowska, mgr inż. Marcin Winnicki, dr hab. inż. Andrzej Ambroziak prof. PWr – Politechnika Wrocławska. Streszczenie Przedstawiono analizę literaturową natryskiwania ni- skociśnieniową metodą Cold Spray, w tym ideę samej metody, rodzaje stosowanych proszków, a także wpływ dodatku ceramiki Al2O3. Omówiono nanoszenie prosz- ków metali na tworzywa sztuczne. Jest to nowa perspek- tywa wykorzystania niskociśnieniowego natryskiwania Cold Spray, w której upatrywana jest szansa na szybką metalizację powierzchni tworzyw sztucznych z uniknię- ciem jej degradacji. Abstract The paper presents literature view on Low Pressure Cold Spray, including the idea of the method, the types of powders, as well as the effect of added Al2O3 partic- les. It also discusses depositing metal powders onto pla- stic substrates. This is a new perspective on the use of Low Pressure Cold Spray, which was seen as a chance for rapid metallization of plastic surfaces, thus avoiding its degradation. Wstęp Powłoki zaczęto stosować w celu nadania pożąda- nych właściwości mechanicznych, fizycznych i/lub che- micznych warstwie wierzchniej metali już pod koniec XIX w. Od tego czasu pojawiły się nowe obszary ich za- stosowań, które i teraz są rozwijane. Obecnie obserwuje wykorzystywanie powłok w celach ochronnych, dekora- cyjnych i podniesienia funkcjonalności powierzchni, po- zwalając nie tylko na uzyskanie unikalnych właściwości, ale również na stosowanie tańszych materiałów podsta- wowych (substratów), co przekłada się bezpośrednio na koszt wytworzenia finalnego produktu. Nanoszenie powłok realizowane jest obecnie wie- loma metodami dobieranymi w zależności m.in. od rodzaju materiału powłoki, materiału podstawowego i warunków pracy wyrobu. Jedną z częściej stosowa- nych technik jest natryskiwanie cieplne obejmujące: natryskiwanie łukowe, plazmowe, HVOF czy też de- tonacyjne. Ze względu na topienie materiału podczas nanoszenia w powstałych powłokach występuje poro- watość, a niekorzystne naprężenia cieplne uniemożli- wiają nanoszenie grubych warstw. Problemem w nie- których technologiach natryskiwania cieplnego jest również niedostateczna adhezja warstwy do materiału podłoża. Występująca podczas natryskiwania cieplne- go temperatura utrudnia też nanoszenie warstw na ma- teriały wrażliwe na wpływ ciepła, np. polimery, których zużycie w przemyśle systematycznie wzrasta. Opis metody Metodę Cold Spray opracowano w połowie lat 80 ub. w. w Rosji. Polega ona na wykorzystaniu zbieżno- rozbieżnej dyszy de Lavala do rozpędzania do prędko- ści naddźwiękowych podgrzanego i sprężonego gazu oraz dostarczeniu do tego strumienia proszku o wiel- kości cząstek 5÷150 μm. Padający proszek począt- kowo aktywuje powierzchnię, kraterując ją i usuwając zarazem warstwę tlenków. Nanoszona warstwa two- rzy się zatem z pewnym opóźnieniem na skutek wyso- kiego ciśnienia w miejscu zetknięcia cząsteczki z pod- łożem [1, 2]. Następuje wówczas pękanie i usuwanie otoczki tlenków zalegających zarówno na podłożu, 3Przegląd sPawalnictwa 10/2012 jak i na cząsteczce, oraz adiabatyczne ścinanie, cze- mu towarzyszy wzrost temperatury w miejscu sty- ku [3]. W zależności od stosowanego ciśnienia i sposo- bu wprowadzania proszku wyróżnia się dwie odmiany procesu: wysoko- i niskociśnieniową (ang. High- and Low Pressure Cold Spray). W metodzie wysokociśnieniowej cząsteczki proszku przyspieszane są nawet do 1200 m/s. Jako gaz roboczy stosowany jest hel lub azot oraz ciśnie- nie dochodzące do 4 MPa. Wymagane jest stosowa- nie nagrzewnic zewnętrznych. Proszek podawany jest osiowo przed przewężeniem dyszy. Uzyskując wyso- ką energię kinetyczną cząsteczek, zastosować moż- na znacznie więcej rodzajów proszków w porównaniu do metody niskociśnieniowej, np. Ti, Si, Ta, Ag, WC, HAP, stali stopowych i niestopowych (w szczególności stali nierdzewnych), stopów na osnowie kobaltu (m.in. CoNiCrAlY) i inne [2, 4]. W metodzie niskociśnieniowej gazem robo- czym jest na ogół powietrze, choć pojawiają się też informacje o wykorzystaniu azotu lub helu, o ciśnie- niu do 1 MPa i temperaturze ok. 650°C. Nagrzewnica umieszczona jest centralnie w palniku, a proszek wpro- wadzany jest radialnie tuż za przewężeniem (rys. 1). Uzyskiwane prędkości proszku do 700 m/s pozwalają na nanoszenie jedynie proszków metali miękkich: Cu, Al, Ni, Zn i Sn [4÷6]. Urządzenia do niskociśnieniowego natryskiwania na zimno charakteryzują się dużą mobilnością. Na ry- sunku 2 przedstawiono urządzenie wraz z komorą ro- boczą i manipulatorem znajdujące się w Zakładzie Spawalnictwa Politechniki Wrocławskiej. Wpływ proszków na właściwości warstwy W celu zwiększenia wydajności metody nisko- ciśnieniowej stosuje się dodatek ceramiki Al2O3 za- pobiegającej blokowaniu się dyszy, aktywującej po- wierzchnię i wpływającej na zmniejszenie porowatości i zwiększenie przyczepności warstwy do podłoża [5]. Uzyskuje się w ten sposób wydajność ok. 20÷50% natryskiwanego proszku. Badano optymalną zawar- tość dodatku ceramiki do proszku miedzi [7]. Okazało się, że zależy ona od rodzaju zastosowanego prosz- ku. Najgęstszą warstwę uzyskano w przypadku prosz- ku sferycznego przy 10% dodatku Al2O3, najwyższą twardość i przyczepność do podłoża natomiast przy dodatku 50%. W przypadku proszku dendrytycznego minimalna zawartosć Al2O3 pozwalająca uzyskać gę- stą warstwę wynosiła 30%, natomiast przyczepność do podłoża i twardość wzrastała wraz z zawartością Al2O3. Mimo tak wysokiej zawartości ceramiki w uży- tym proszku, w powstałej warstwie zaobserwowano jedynie śladowe ilości cząsteczek ceramiki, co przed- stawiono w tablicy I. Dodatkowo zaobserwowano, że powłoki wytwo- rzone z użyciem dendrytycznych cząsteczek zawiera- ły większą ilość wtrąceń tlenków i cechowały się więk- szą porowatością. Powiązano większą ilość tlenków w warstwie z ich większą wyjściową zawartością w den- drytycznym proszku. Wpływ dodatku ceramiki, a także rodzaju proszku pokazano na rysunku 3 [7]. Zwraca- no także uwagę na fakt, że właściwości powłoki zależą w dużej mierze od właściwości proszku, w tym stopnia jego utlenienia [8]. Istotnym parametrem jest też wiel- kość cząsteczek ceramiki Al2O3. Zauważono, że w na- tryskiwaych warstwach brak jest czasteczek o wielko- ści powyżej 100 μm. Tłumaczy się to niedostateczną Rys. 1. Schemat metody niskociśnieniowego natryskiwania na zimno [6] Fig. 1. Scheme of Low Presure Cold Spray method [6] Rys. 2. Stanowisko do natryskiwania na zimno metodą niskociśnie- niową: a) widok zewnętrzny: 1 – urządzenie Dymet 413, 2 – komo- ra robocza, 3 – manipulator; b) widok wewnętrzny: 1 – palnik, 2 – dy- sza de Lavala Fig. 2. Station for low pressure cold spray: a) main view: 1 – Dymet 413 device, 2 – work chamber; b) inside view: 1 – torch, 2 – de La- vala nozzle Tablica I. Zawartość Al2O3 w proszku i w powłoce; D, E – proszek dendytyczny, O – proszek sferyczny [7] Table I. Al2O3 contents in the powder and in the coat; D, E – dendri- tic powder, O – spherical powder [7] Próbka Zawartość Al2O3 w proszku, % Zawartość Al2O3 w powłoce, % D-Cu 50 5,2 E-Cu - - E-10 10 0,9 E-30 30 1,5 E-50 50 3,6 O-Cu - - O-10 10 0,7 O-30 30 2,0 O-50 50 3,3 a) b) 3 2 1 4 Przegląd sPawalnictwa 10/2012 prędkością dużych cząstek, które nie mają możliwo- ści penetracji metalicznej powłoki, a jednocześnie czą- steczki proszku metali (25÷35 μm) mogą je zaklinować. Wskutek tego następuje odbijanie cząstek ceramiki od powierzchni warstwy. Inna teoria wskazuje na rozpad dużych cząstek ceramiki na mniejsze w efkcie uderze- nia o powierzchnię [9]. Struktura warstwy naniesionej niskociśnieniowo Na rysunku 4 przedstawiono widok warstwy cyno- wej naniesionej na powierzchnię aluminium przy zasto- sowaniu powietrza o ciśnieniu 0,6 MPa, temperatury 200oC oraz odległości dyszy od podłoża 20 mm. Za- stosowano sferyczny proszek cyny Sn97Cu3 o ziarni- stości 0÷71 μm atomizowany azotem bez dodatku ce- ramiki (rys. 5). Na podłożu aluminiowym obserwowane są kratery powstałe na skutek uderzenia cząsteczek cyny i póź- niejsze ich osadzanie na aktywowanej powierzchni (rys. 4a). Widać deformację cząsteczek proszku, któ- re po uderzeniu w aluminium rozpłaszczyły się na jego powierzchni. Stopień deformacji cząsteczek jest duży, co może wynikać ze znacznego przekroczenia wyma- ganej dla cyny prędkości krytycznej wynoszącej ok. 200 m/s. Na rysunku 4b przedstawiono z kolei widok powierzchni naniesionej warstwy. Warstwa ta jest sto- sunkowo jednolita, a cząsteczki znajdujące się na jej powierzchni uległy deformacji w mniejszym stopniu. Rys. 3. Przyczepność warstwy miedzi i miedzi z Al2O3 (oznaczenia jak w tabl. I) [7] Fig. 3. Adhesion of copper coat and copper with Al2O3 (designetion like in table I) [7] Rys. 4. Warstwa cyny (Sn97Cu3) naniesiona na powierzchnię aluminium: a) część brzegowa warstwa – podłoże, b) powierzchnia warstwy Fig. 4. Tin (Sn97Cu3) layer on aluminum surface: a) layer-substrate boundary, b) layer surface morphology Rys. 5. Proszek cyny (Sn97Cu3) do natryskiwania Fig. 5. Tin powder (Sn97Cu3) for spraying Przewodność warstw nanoszonych metodą LPCS W literaturze dostępne są wyniki badań dot. prze- wodności cieplnej powłok nanoszonych plazmowo w powietrzu, przy czym większość modeli uwzględ- nia negatywny wpływ na nią porowatości oraz pęk- nięć powłok na skutek skurczu termicznego, a także wynikających z niedostarczonego połączenia ziaren [10, 11]. W odróżnieniu od klasycznych metod natry- skiwania cieplnego, w metodzie Cold Spray nie wystę- pują naprężenia termiczne, a porowatość nie przekra- cza 0,5%, dlatego kluczowy wpływ na przewodność cieplną będą miały połączenia pomiędzy ziarnami [12]. W niskociśnieniowej odmianie Cold Spray konieczne jest jeszcze uwzględnienie wpływu korundu pozostają- cego w wykonanej powłoce. Wydaje się jednak, że nie powinno występować znaczące obniżenie przewodno- ści ze względu na stosunkowo małe jego ilości. Spraw- dzano możliwość zastosowania niskociśnieniowego Cold Spray do maskowania połączeń zakładkowych, żeby zwiększyć ochronę przed magnetyczną interfe- rencją [13]. Zawartość ceramiki w proszku nie przekra- czała 20% i jak widać w tablicy II, nieznacznie w przy- padku aluminium i cynku poprawiała się przewodność w stosunku do czystego proszku. a) b) Tablica II. Porównanie właściwości naniesionych warstw [13] Table II. Sprayed layers properties comparision [13] Rodzaj proszku Grubość μm Adhezja mpa Przewodność % IACS Aluminium 175 5,9 43 90% Al – 10% Al2O3 300 12,2 44 90% Al – 10% Zn 500 9,6 21 Cyna 380 4,0 13 90% Cyna – 10% Al2O3 75 4,2 12 Cynk 150 6,2 19 80% Zn – 20% Al 300 11,4 24 5Przegląd sPawalnictwa 10/2012 Nanoszenie powłok metalicznych na tworzywa sztuczne W związku ze wzrostem zużycia tworzyw sztucz- nych, istotna wydaje się możliwość modyfikacji ich po- wierzchni, w tym metalizacja pełniąca funkcje warstwy ochronnej, bądź przewodzącej. Najbardziej rozpo- wszechnioną techniką nanoszenia powłok, ze wzglę- du na niskie koszty, jest metoda termiczna, czyli na- noszenie warstw metalicznych na tworzywa sztucz- ne realizowane było dotychczas za pomocą metod ta- kich jak PVD, CVD, elektroplaterowanie czy też po- krywanie powierzchni przewodzącą farbą. Ciepl- na metalizacja natryskowa borykała się natomiast z problemem degradacji termicznej podłoża. W pra- cach [14, 15] podano przykłady udanego natryskiwa- nia powłok metalicznych na tworzywa, m.in. cyny na PC/ABS, polipropylen, polistyren, poliamid-6, a także miedź na PA66. W [16] do nanoszenia aluminium na PEEK450CA30 zastosowano ciśnienie 1,2 MPa, tem- peraturą 300°C i odległość dyszy od podłoża 20 mm uzyskując powłoki gęste o małej porowatości (do 2,9%). Badano również warstwy natryskiwane po- dwójnie, aluminiowo-miedziane, w których zaobser- wowano pozytywny wpływ nanoszenia miedzi jako drugiej warstwy (rys. 6). Mikrotwardość warstwy alu- minium wyniosła 52 HV0,1 w porównaniu do mikro- twardości czystego aluminium 42 HV0,1. Adhezja warstwy wyniosła 2,26 MPa. Ze względu na większą gęstość miedzi powo- dowała ona zagęszczenie aluminium i tym samym zmniejszenie porowatości [16]. Także wstępne prace własne potwierdziły możliwość nanoszenia warstwy cyny na tworzywo sztuczne za pomocą niskociśnienio- wego Cold Spray. Do wytworzenia warstwy został wy- korzystany sferyczny proszek cyny Sn97Cu3 o ziarni- stości 0÷71 μm. Jako materiał podłoża użyto kompozyt poliamidu-6 wzmacnianego włóknem szklanym. War- stwę natryskiwano w kilku przejściach. W pierwszym z wykorzystaniem niepodgrzanego powietrza o ciśnie- niu 0,55 MPa, w kolejnych przy temperaturze 200°C. Na rysunku 7 przedstawiono szczelną warstwę cyny na powierzchni tworzywa. Pierwsze cząsteczki prosz- ku weszły w tworzywo, tworząc warstwę przejściową. Następny etap osadzania cząsteczek proszku nastę- pował już jak przy natryskiwaniu na metal. Nanoszenie tworzywa sztucznego metodą Cold Spray Nanoszenie tworzyw sztucznych metodą Cold Spray jest możliwe zarówno na podłoża metaliczne, jak i wykonane z tworzyw sztucznych, przy czym w przy- padku podłoża metalicznego konieczne jest podgrzanie substratu lub proszku, aby uzyskać wymaganą wydaj- ność. Prędkość krytyczna dla tworzyw sztucznych wy- nosi 100÷150 m/s, co jest wartością dużo mniejszą niż dla metali [17÷19]. Ze względu na tak specyficzne wy- magania zaproponowano specjalną dyszę [18]. Zapew- nia ona uzyskanie niewielkich prędkości gazu i podwyż- szonej temperatury w części rozbieżnej dyszy, co za- pewnia wyższą wydajność i nie wymaga podgrzania substratu. Mimo stosunkowo niewielu źródeł literaturo- wych na temat nanoszenia tworzyw sztucznych na po- wierzchnię metali za pomocą Cold Spray, w pracy [20] wskazano, że jest to najkorzystniejsza, pod względem kosztów i parametrów, metoda do wytworzenia warstw przejściowych w hybrydowych elementach metalo- wo-polimerowych (rys. 8). Warstwa przejściowa nanoszona Cold Spray umoż- liwia uzyskanie dobrej adhezji podczas późniejsze- go wytwarzania żeber metodą wtrysku. W porówna- niu uwzględniono różne metody w tym złoże fluidalne, elektrostatyczne natryskiwanie, a także natryskiwanie płomieniowe, HVOF i plazmowe. Rys. 6. a) Warstwa aluminiowo-miedziana naniesiona metodą Cold Spray, b) miejsce kontaktu warstwy z podłożem [16] Fig. 6. a) Cold sprayed aluminum-copper layer, b) layer-substrate boundary [16] Rys. 7. Warstwa Sn97Cu3 naniesiona na powierzchnię kompozytu poliamidu 6 wzmacnianego włóknem szklanym. Pow. 200x Fig. 7. Sn97Cu3 layer on polycaprolactam with glass fibre streng- then. Magn. 200x Rys. 8. Przykład elementu hybrydowego Fig. 8. Hybrid part example a) b) 6 Przegląd sPawalnictwa 10/2012 Wnioski Z analizy literatury i wstępnych własnych badań wynika, że: – niskociśnieniowa metoda natryskiwania na zim- no umożliwia uzyskanie gęstych warstw metalicz- nych na powierzchni tworzyw sztucznych i metali, – uzyskane warstwy cechują się dobrą przewodno- ścią elektryczną, – istotny wpływ na właściwości uzyskanych warstw ma udział Al2O3, – możliwe jest uzyskanie warstw tworzyw sztucz- nych na powierzchni metali. Literatura [1] Klinkov S. V., Kosarev V. F., Rein M.: Cold spray deposition: Significance of particle impact phenomena, Aerospace Scien- ce an Technology, 2005, vol. 9, s. 582-591. [2] Klassen T., Gärtner F., Schmidt T., Kliemann J.-O., Oniza- wa K., Donner K.-R., Gutzmann H., Binder K., Kreye H.: Ba- sic principles and application potentials of cold gas spraying, Mat.-wiss. u.Werkstofftech, 2010, vol. 41, No. 7, s. 575-584. [3] Hussain T., McCartney D.G., Shipway P.H., Zhang D.: Bon- ding Mechanisms in Cold Spraying: The Contributions of Me- tallurgicaland Mechanical Components, Journal of Thermal SprayTechnology, 2009, vol. 18, No. 3, s. 364-379. [4] Winnicki M., Kocimski J., A. Ambroziak A.: Porównanie wy- dajności procesu dwóch metod natryskiwania na zimno: ni- sko- i wysokociśnieniowej, XXXIX Szkoła Inżynierii Materiało- wej, Kraków-Krynica, 27-30 IX 2011: [monografia/pod red. Je- rzego Pacyny]. 2011 (Kraków: Zakład Usług Poligraficznych). s. 247-252. [5] Koivuluoto H., Lagerbom J., Kylmälahti M., Vuoristo P.: Micro- structure and Mechanical Properties of Low-Pressure Cold- Sprayed (LPCS) Coatings, Journal of Thermal Spray Techno- logy, 2008, vol. 17(5-6), s. 721-727. [6] Xian-Jin Ning, Jae-Hoon Jang, Hyung-Jun Kim: The effects of powder properties on in-flight particle velocity and deposition process during low pressure cold spray process, Applied Sur- face Science, 2007, vol. 253, s.7449-7455. [7] Koivuluoto H., Vuoristo P.: Effect of Powder Type and Com- position on Structure and Mechanical Properties of Cu +Al2O3 Coatings Prepared by using Low-Pressure Cold Spray Pro- cess, Journal of Thermal Spray Technology, 2010, vol. 19 (5), s. 1081-1092. [8] Kairet T., Degrez M., Campana F., Janssen J.-P.: Influence of the Powder Size Distributionon the Microstructure of Cold- Sprayed Copper Coatings Studied by X-ray Diffraction, Journal of Thermal Spray Technology, 2007, vol. 16 (5-6), s. 610-618. [9] Sova A., Kosarev V.F., Papyrin A., and Smurov I.: Effect of Ceramic Particle Velocity on ColdSpray Deposition of Me- tal-Ceramic Coatings, Journal of Thermal Spray Technology, 2011, vol. 20 (1-2), 285-291. [10] Azarmia F., Coyleb T. Mostaghimib J.: Young’s modulus me- asurement and study of the relationship between mechani- cal properties and microstructure of air plasma sprayed alloy 625, Surface and Coatings Technology, vol. 203, issue. 8, 15 January 2009, s. 1045-1054. [11] Sevostianov I., Kachanov M:. Plasma-sprayed ceramic co- atings: anisotropic elastic and conductive properties in rela- tion to the microstructure; cross-property correlations, Mate- rials Science and Engineering: A vol. 297, Issues 1-2, 15 Ja- nuary 2001, s. 235-243. [12] Sundararajan G., Chavan N. M., Sivakumar G., Phani P.S.: Evaluation of Parameters for Assessmen of Inter-Splat Bond Strength in Cold-Sprayed Coatings, Journal of Thermal Spray Technology, vol. 19 (6), December 2010, s. 1255-1266. [13] Champagne V., Helfritch D.: Electromagnetic Interference Shielding by the Cold Spray Particle Deposition of an Alu- minum-Alumina Matrix, Journal of Advanced Materials, vol. 40(1), 2008. [14] Lupoi R., O’Neill W.: Deposition of metallic coatings on poly- mer surfaces using cold spray, Surface & Coatings Technolo- gy, vol. 205 (2010), s. 2167-2173. [15] Barletta M., Gisario A., Tagliaferri V.: Electrostatic spray de- position (ESD) of polymeric powders on thermoplastic (PA66) substrate, Surface & Coatings Technology, vol. 201 (2006), s. 296-308. [16] Zhou X.L., Chen A.F., Liu J.C., Wu X.K., Zhang J.S.: Prepa- ration of metallic coatings on polymer matrix composites by cold spray, Surface & Coatings Technology, vol. 206 (2011), s. 132-136. [17] Grujicic M., Pandurangan B., Bell W.C., Daqaq M., Ma L., Seyr N., Erdmann M., Holzleitner J.: A computational analysis and suitability assessment of cold-gas dynamic spraying of glass-fiber-reinforced poly-amide 6 for use indirect-adhesion polymer metal hybrid components, Applied Surface Science, vol. 254 (2008), s. 2136-2145. [18] Alhulaifi A.S., Buck G.A., Arbegast W.J.: Numerical and Expe- rimental Investigation of Cold Spray Gas Dynamic Effects for Polymer Coating, Journal of Thermal Spray Technology, 2012. [19] XuY., Hutchings I.M.: Cold spray deposition of thermopla- stic powder, Surface & Coatings Technology, vol. 201 (2006), s. 3044-3050. [20] Grujicic M., Sellappana V., Mearsa L., Xuana X.,Seyrb N., Erdmannc M., Holzleitnerc J.: Selection of the spraying tech- nologies for over-coating of metal-stampings with thermo-pla- stics for use indirect-adhesion polymer metal hybrid load-be- aring components, Journal of materials processing Technolo- gy, vol. 198 (2008), s. 300-312.