200701_Pspaw PRZEGLĄD SPAWALNICTWA 1/2007 9 STRESZCZENIE Stocznia Szczecińska Nowa Sp. z o.o. we współpracy z Poli- technika Szczecińską realizowała w latach 2004–2005 projekt, któ- rego przedmiotem było opracowanie i wdrożenie technologii zauto- matyzowanego i zmechanizowanego spawania złączy teowych ze spoinami czołowymi konstrukcji zbiorników ładunkowych ze stali duplex występujących w statkach–chemikaliowcach budowanych w Stoczni Szczecińskiej Nowa Sp. z o.o., na etapie budowy kadłuba na pochylni. Zautomatyzowanie i zmechanizowanie spawania złą- czy teowych miało wpływ na zwiększenie jakości wykonania złączy i obniżenie kosztów produkcji statku. W artykule przedstawiono naj- ważniejsze aspekty wdrożenia. ABSTRACT Szczecin Shipyard New in co-operation with Technical University of Szczecin was realizing during years 2004-2005 pur- poseful project which main aim was developing and implementation of mechanized and automatic welding of tee joints with butt welds of cargo tanks from duplex steel in chemical tankers which are build- ing in Szczecin Shipyard, during the assembly stage of hull building on the slipway. Mechanized and automated of tee joints welding had an influence on improvement quality of the joints and decrease building costs. This article presents the most important aspects of implementation. Wstęp Spawanie złączy teowych z pełnym przetopem w warunkach montażu w stoczni okazało się zadaniem bardzo trudnym w aspekcie mechanizacji i automatyzacji. Automatyzacja i mechanizacja pro- cesów spawania stali duplex na tym etapie (spawania na pochylni) wymagała opracowania bardzo ścisłych i wąskich tolerancji doty- czących: geometrii rowka spawalniczego, parametrów spawania, parametrów sterowania pracą automatów. Statki–chemikaliowce serii B588-III (budowane w Stoczni Szczecińskiej Nowa Sp. z o.o.) o konstrukcji zbiorników ładunkowych wykonanych ze stali auste- nityczno-ferrytycznych typu duplex wymagają zastosowania najbar- dziej nowoczesnych i wyspecjalizowanych technologii spawania. W połączeniach montażowych gotowych sekcji i bloków na pochylni oraz na placach przedpochylniowych głównym problemem wykonaw- czym jest występowanie wysokich naprężeń, które mogą powodować makro lub mikropęknięcia. Wymagania dotyczące wykonania połączeń spawanych (zarówno ze stali duplex jak i stali niskowęglowych i nisko- stopowych) wymagane przez armatora opierają się na wytycznych zawartych w publikacji nr 47 (Recommendation no 47-1996, rev. 1 August 1999) dotyczącej standardu jakości w budowie i naprawie nowo–budowanych konstrukcji okrętowych (Shipbuilding and Repair Quality Standard – part A) opracowanej przez Międzynarodowe Stowarzyszenie Towarzystw Klasyfi kacyjnych (IACS – International Association of Classifi cation Societies) oraz normie zakładowej nr B588-III/T100-2 pn. „Spawanie kadłuba” i zapisach kontraktowych. Natomiast wymagania dotyczące jakości połączeń spawanych okre- ślone są przez instytucję nadzorującą budowę jednostek serii B588- III: Towarzystwo Klasyfi kacyjne Det Norske Veritas (DNV) i wynikają Spawanie zmechanizowane i zautomatyzowane złączy teowych ze spoinami czołowymi zbiorników ładunkowych ze stali duplex w statkach-chemikaliowcach budowanych w Stoczni Szczecińskiej Nowa Mechanized and automatic welding of tee joints with butt welds of cargo tanks from duplex steel in chemical tankers which are building in Szczecin Shipyard Jerzy Nowacki Maciej Urbański Piotr Zając z przepisów DNV (DNV: Rules for classifi cation of ships, newbuildings, material and welding. Part 2 chapter 3 – Welding, January 1996) oraz z polskiej normy PN-EN 25817: Wytyczne do określania poziomów jakości wg niezgodności spawalniczych, a zebrane są w instrukcji nr B588-III/TT083-1x3–NDT Plan for ships B588-III/3 & next. Celem przewodnim projektu było spełnienie wyżej wymienionych wymagań, równocześnie mając na uwadze konieczność zmniejszenia kosztów budowy jednostek serii B588-III wynikających głównie z niekorzystnej zmiany cen składników stopowych (głównie niklu), które wpływają w znacznym stopniu na wzrost ceny materiałów podstawowych (blachy) oraz niekorzystnej relacji europejskiego euro do amerykań- skiego dolara. Na bazie opracowanych założeń i wymagań dotyczą- cych funkcji użytkowych automatów spawalniczych zaprojektowano i wybudowano nowe automaty oraz zmodernizowano istniejące. Ograniczona produkcja światowa tego typu statków wynikająca z barier konstrukcyjno-materiałowo-technologicznych zatrzymywa- ła do tej pory rozszerzenie obszaru automatyzacji i mechanizacji procesów spawania, który zwykle ograniczano do etapów łatwo podatnych na automatyzację (np. spawanie sekcji płaskich i usztyw- nień na etapie prefabrykacji). Projekt swoim zasięgiem objął obszary dotąd zarezerwowane dla wyłącznie spawania półautomatycznego. Automatyzacja i mechanizacja spawania blach nierdzewnych typu duplex jest wysoko zaawansowaną i wyspecjalizowaną technologią. Konstrukcja statku wymaga zastosowania szeregu skomplikowanych połączeń spawalniczych blach i kształtowników o zróżnicowanej grubości od kilku do kilkudziesięciu milimetrów (głównie w zakre- sie od 8 do 32 mm) wynikających z dużych ciężarów i wymiarów, ograniczonego miejsca manipulacji oraz warunków zewnętrznych. Prace spawalnicze wykonywane są w wyjątkowo trudnych warun- kach, a ich efekty, czyli jakość wykonanych spoin musi być bardzo wysoka i spełniać wymagane kryteria. Konsekwencją tych wymagań było, oprócz wykonania badań, uzyskanie certyfi katów towarzystw Prof. dr hab. inż. Jerzy Nowacki, mgr inż. Piotr Zając – Politechnika Szczecińska, mgr inż. Maciej Urbański – Stocznia Szczecińska Nowa. PRZEGLĄD SPAWALNICTWA 1/200710 kwalifi kacyjnych dopuszczających do stosowania zaprojektowane połączenia. Opracowano procedury spawalnicze WPS i uzyskano akceptację Towarzystwa Klasyfi kacyjnego (DNV) technologii spawania zautoma- tyzowanego metodą FCAW, SAW przy wykorzystaniu metody wyso- kowydajnej stali duplex połączeń konstrukcji zbiorników ładunkowych w warunkach Stoczni Szczecińskiej Nowa Sp. z o.o. Przeprowadzono zgodnie z obowiązująca procedurą próby dopuszczeniowe technologii spawania zmechanizowanego i automatycznego. Opracowano rapor- ty z prób (WPQT), które podlegały zatwierdzeniu przez Towarzystwo Klasyfi kacyjne DNV. Na podstawie otrzymanych akceptacji opraco- wano szczegółowe procedury spawalnicze WPS, które podlegały zatwierdzeniu przez DNV i armatora. Wdrożono produkcyjnie tech- nologię spawania zmechanizowanego i zautomatyzowanego złączy teowych konstrukcji zbiorników ładunkowych statków–chemikaliow- ców w warunkach Stoczni Szczecińskiej Nowa Sp. z o.o. dla niżej wytypowanych węzłów konstrukcyjnych zbiorników ładunkowych kadłuba statków–chemikaliowców serii B588-III. W dalszej części pracy dokonano charakterystyki wybranych węzłów spawanych. Połączenie na styku grodzi wzdłużnych- -burtowych (GWB) do pokładu głównego (PG) Dotychczas tego rodzaju połączenie – złącze jednorodne stali duplex ze stalą duplex wykonywane było dopiero na etapie montażu na pochylni w pozycji PD-PC. Po przeprowadzonej analizie, wyko- nanych próbach i badaniach uzyskano akceptacją spawania tego rodzaju połączenia już na etapie przedmontażu na placach przed pochylniowych (rys. 1, rys. 2). Opracowano, zatwierdzono i wdrożono technologię spawania zmechanizowanego i automatycznego w pozycji podolnej (PA) złączy tego rodzaju, stosując geometrię przygotowania rowka spawalnicze- go tj. ukosowania blachy na „½ V” wg poniższych wariantów: warstwa przetopowa wykonywana półautomatycznie drutem proszkowym na okrągłych podkładkach ceramicznych. Warstwy wypełniające wykonywane w sposób automatyczny metodą SAW (rys. 3). warstwa przetopowa wykonywana przy zastosowaniu automatu do spawania metodą wysokowydajną FCAW lub półautomatycz- nie drutem proszkowym na okrągłych podkładkach ceramicznych. Warstwy wypełniające wykonywane przy zastosowaniu automatu do spawania metodą wysokowydajną FCAW (rys. 4). Na rysunku 5. przedstawiono wygląd lica wykonanych spoin: a) i b) w sposób automatyczny metodą SAW, c) i d) w sposób zmechanizowany metodą wysokowydajną FCAW. Tak dobrana kombinacja para- metrów materiałowo-technologiczno-spawalniczych pozwoliła na uzyskanie bardzo wysokiej wydajności w porównaniu ze spawa- niem półautomatycznym. – – Rys. 1. Widok połączenia grodzi wzdłużnej-burtowej (GWB) do pokładu głównego (PG) przygotowanej do spawania zmechanizowanego w pozycji poziomej (PA), gdzie:1 – gródź wzdłużna burtowa (GWB), 2 – fragment pokładu głównego (PG) Rys. 2. Spawanie warstw wypełniających automatycznie metodą SAW Rys. 3. Schemat spawania automatycznego metodą SAW złącza teowego w po- zycji PA, gdzie: 1 – warstwa przetopowa wykonywana drutem proszkowym na okrągłej podkładce ceramicznej, (2-n)I – warstwy wypełniające i licowa wykony- wane metodą SAW z I strony, (1-n)II – spoina pachwinowa wykonywana drutem proszkowym z II strony, A – okrągła podkładka ceramiczna Rys. 4. Schemat spawania zmechanizowanego metodą wysokowydajną FCAW złącza teowego w pozycji PA, gdzie: 1 – warstwa przetopowa wykonywana na okrągłej podkładce ceramicznej, (2-n)I – warstwy: wypełniające i licowa wykony- wane metodą wysokowydajną FCAW (1-n)II – spoina pachwinowa wykonywana drutem proszkowym z II strony, A – okrągła podkładka ceramiczna a) d) b) c) Rys. 5. Wygląd lic spoin: a), b) wykonanych w sposób automatyczny metodą SAW; c), d) wykonanych w sposób zmechanizowany metodą wysokowydajną FCAW PRZEGLĄD SPAWALNICTWA 1/2007 11 Połączenie na styku grodzi poprzecznych- -falistych (GPF) do dna wewnętrznego (DW), które jest złączem jednorodnym tj. połącze- niem stali duplex ze stalą duplex Połączenie to stanowi złącze teowe ze spoiną czołową z pełnym przetopem, które jest wykonywane na etapie montażu na pochylni w pozycji podolno-naściennej (PB-PC) – rys. 6. W ramach przepro- wadzonych prób i badań opracowano, zoptymalizowano, zatwier- dzono i wdrożono produkcyjnie technologię spawania zmechanizo- wanego i automatycznego tego rozwiązania w pozycji PB-PC przy geometrii przygotowania rowka do spawania na „K symetryczne” wg założonych poniższych wariantów: spawanie warstwy przetopowej półautomatycznie drutem proszko- wym na okrągłych podkładkach ceramicznych. Spawanie warstw wypełniających z obu stron złącza automatycznie metodą SAW (rys. 7). W wyniku przeprowadzonych wielu prób optymalizacyjnych spawania przy różnej konfi guracji parametrów prądowo-technologicz- no-materiałowych stwierdzono, że nie ma możliwości wykonywania całej spoiny dla takiego rodzaju złącza (spawanego w pozycji PB-PC) za jednym przejściem automatu, gdyż tak wykonane warstwy cha- rakteryzowały by się złą jakością, a wykonane badania potwierdziły zaleganie wtrąceń żużlowych. Pomimo zastosowania technologii spa- wania łukiem krytym, spoina musi być podzielona na poszczególne warstwy, tj. warstwy wypełniające oraz warstwa licowa, które składają się z określonej ilości ściegów, znacznie mniejszej niż w przypadku spawania półautomatycznego, ale zależnej od konkretnej geometrii rowka spawalniczego (dla większej geometrii – większego odstępu progowego większa ilość warstw). Na rysunku 8. przedstawiono wygląd prawidłowo wykonanej spoiny w pozycji PB-PC przy zastoso- waniu automatu do spawania metodą SAW. Przeprowadzone próby i badania udowodniły, że opracowana technologia spawania tego rodzaju złączy metodą wysokowydajną FCAW, przy zastosowaniu specjalnej techniki spawania pozwala na uzyskanie ilości ściegów zbliżonej jak przy spawaniu automatycznym SAW i znacznie mniejszej niż w przypadku spawania ręcznego czy półautomatycznego. spawanie warstwy przetopowej półautomatycznie drutem prosz- kowym na okrągłych podkładkach ceramicznych oraz spawanie zmechanizowane z obu stron przy wykorzystaniu metody wyso- kowydajnej FCAW (rys. 9). Na rysunku 10. przedstawiono wygląd lica spoiny wykonanego tą metodą. – – Rys. 6. Widok połączenia grodzi poprzecznej-falistej (GPF) do dna wewnętrznego (DW), gdzie: 1 – gródź poprzeczna-falista (GPF), 2 – dno wewnętrzne (DW) Rys. 7. Schemat złącza spawanego automatycznie metodą SAW, gdzie: 1 – war- stwa przetopowa wykonywana drutem proszkowym na okrągłej podkładce cera- micznej, (2-n)I – ściegi warstw wypełniającej i licowej wykonywane metodą SAW z I strony, (1-n)II – ściegi warstw graniowej, wypełniającej i licowej wykonywane metodą SAW z II strony, A –okrągła podkładka ceramiczna Rys. 8. Lico spoiny wykonane w pozycji PB-PC automatycznie metodą SAW Rys. 9. Schemat złącza spawanego w sposób zmechanizowany przy wykorzysta- niu metody wysokowydajnej FCAW, gdzie: 1 – warstwa przetopowa wykonywana na okrągłej podkładce ceramicznej, (2-n)I – warstwy: wypełniające i licowa wyko- nywane metodą wysokowydajną FCAW z I strony, (1-n)II – warstwy: wypełniające i licowa wykonywane metodą wysokowydajną FCAW z II strony, A – okrągła pod- kładka ceramiczna Rys. 10. Lico spoiny wykonane w pozycji PB-PC w sposób zmechanizowany me- todą wysokowydajną FCAW Rys. 11. Automatyczne spawanie warstw wypełniających z obu stron złącza me- todą SAW PRZEGLĄD SPAWALNICTWA 1/200712 Połączenie na styku grodzi wzdłużnych- -koferdamowych (GWK) do dna wewnętrznego (DW), które jest złączem jednorodnym tj. połączeniem stali duplex ze stalą duplex Połączenie to stanowi złącze teowe ze spoiną czołową z pełnym przetopem, które jest wykonywane na etapie montażu na pochylni w pozycji podolno-naściennej (PB-PC) – rys. 12. W ramach przeprowadzonych prób i badań opracowano, zatwier- dzono i wdrożono produkcyjnie technologię spawania zmechanizo- wanego i automatycznego tego rozwiązania w pozycji PB-PC przy geometrii przygotowania rowka do spawania na „½V” wg założonych poniższych wariantów: spawanie warstwy przetopowej półautomatycznie drutem proszko- wym na okrągłych podkładkach ceramicznych. Spawanie ściegów warstwy wypełniającej i licowej od strony ukosowanej złącza automatycznie metodą SAW (rys. 13). Na rysunku 14. przedstawiono wygląd prawidłowo wykonanej spoiny w pozycji PB-PC przy zastosowaniu automatu do spawania metodą SAW. spawanie warstwy przetopowej półautomatycznie drutem prosz- kowym na okrągłych podkładkach ceramicznych oraz spawanie zmechanizowane przy wykorzystaniu metody wysokowydajnej FCAW (rys. 15). Na rysunku 16. przedstawiono wygląd lica spoiny wykonanego tą metodą. – – Rys. 12. Połączenie grodzi wzdłuż- nej-koferdamowej (GWK) do dna we- wnętrznego (DW), gdzie: 1 – gródź wzdłużna-kofer damowa (GWK), 2 – dno wewnętrzne (DW) Rys. 13. Schemat złącza spawanego automatycznie metodą SAW, gdzie: 1 – war- stwa przetopowa wykonywana drutem proszkowym na okrągłej podkładce cera- micznej, (2-n)I – ściegi warstw wypełniającej i licowej wykonywane metodą SAW z I strony, (1-n)II – spoina pachwinowa wykonywana drutem proszkowym z II strony, A – okrągła podkładka ceramiczna Rys. 14. Lico spoiny wykonane w pozycji PB-PC automatycznie metodą SAW Rys. 15. Schemat złącza spawanego w sposób zmechanizowany przy wykorzy- staniu metody wysokowydajnej FCAW, gdzie: 1 – warstwa przetopowa wykony- wana na okrągłej podkładce ceramicznej, (2-n)I – warstwy: wypełniające i licowa wykonywane metodą wysokowydajną FCAW z I strony, (1-n)II – spoina pachwino- wa wykonywana z II strony, A – okrągła podkładka ceramiczna Rys. 16. Spawanie warstw wy- pełniających z obu stron złącza w sposób zmechanizowany auto- matem Bugo-matic Rys. 17. Fragment lica spoiny wykonanego w pozycji PB-PC w sposób zmechanizowany au- tomatem Bugo-matic Połączenie na styku grodzi wzdłużnych-kofer- damowych (GWK) z pokładem głównym (PG) Złącza tego rodzaju wykonywane są na etapie montażu na pochyl- ni w pozycji spawania naścienno-pułapowej (PD-PC) – rys. 18. Geometria rowka spawalniczego, ze względu na grubość blachy ukosowanej do 15 mm zakłada ukosowanie na „½ V”. Opracowano technologię spawania zmechanizowanego tego rodzaju połączeń w następującym zakresie: wykonywanie warstwy przetopowej na okrągłych podkładkach ceramicznych. Wyniki przeprowadzonych badań modelowych i testowych w czasie produkcji wykazały konieczność wykonywa- nia tej warstwy w sposób półautomatyczny. wykonywanie warstw wypełniających i warstwy licowej z pierw- szej strony złącza w sposób zmechanizowany drutem proszko- wym przy zastosowaniu automatu typu Bugo-matic. Opracowano oryginalny sposób prowadzenia końcówki palnika, polegający na wykonywaniu ruchu zakosowego o zmiennej trajektorii. Taki sposób umożliwia wykonanie jakościowe połączeń. Na rys. 19 przedstawiono schematycznie kolejność układania poszczegól- nych ściegów spoiny, a na rys. 20 wygląd wykonanego lica przy zastosowaniu automatu Bugo-matic. – – Rys. 18. Widok grodzi wzdłużnej koferdamowej (GWK) wraz z fragmen- tem pokładu (PG), gdzie: 1 – gródź koferdamowa wzdłużna, 2 – pokład główny z widocznymi zamontowanymi usztyw- nieniami I rzędu PRZEGLĄD SPAWALNICTWA 1/2007 13 Rys. 19. Schemat spawania zmechanizowane- go złącza teowego w pozycji PD-PC przy za- stosowaniu automatu typu Bugo-matic, gdzie: (1-n)I – warstwy: przetopowa, wypełniające i li- cowa, (1-n)II – spoina pachwinowa (druga stro- na złącza), A – okrągła podkładka ceramiczna Rys. 20. Fragment lica spoiny wykonanej w pozycji PD-PC w sposób zmechanizo- wany automatem typu Bugo-matic (fragment połączenia GWK z PG) Rys. 21. Spawanie warstw wypełniających w sposób zmechanizowany automa- tem Bugo-matic Rys. 22. Fragment lica spoiny wykonanego w pozycji PD-PC w sposób zmechani- zowany automatem Bugo-matic Połączenia na styku grodzi poprzecznych- -falistych (GPF) z pokładem głównym (PG) Ze względu na grubość blach połączenia te (rys. 24) przygotowy- wane są z geometrią rowka „½ V”. Na podstawie przeprowadzonych prób i badań opracowano opty- malną technologię spawania tego rodzaju złączy, która polega na: wykonywaniu warstwy przetopowej na okrągłych podkładkach ceramicznych półautomatycznie metodą FCAW. wykonywaniu warstw wypełniających i warstw licowych z obu stron złącza w sposób zmechanizowany drutem proszkowym przy zastosowaniu automatu typu Bugo-matic. Na rysunku 24. przedstawiono schematycznie kolejność układa- nia poszczególnych ściegów spoiny, a na rysunku 25. wygląd wyko- nanego lica przy zastosowaniu automatu Bugo-matic. – – Rys. 23. Widok grodzi poprzecz- nej falistej (GPF) wraz z frag- mentem pokładu (PG), gdzie: 1 – gródź falista poprzeczna, 2 – pokład główny z zamon- towanymi usztywnieniami I i II rzędu. Rys. 24. Schemat spawania zmechanizowane- go złącza teowego w pozycji PD-PC przy za- stosowaniu automatu typu Bugo-matic, gdzie: (1-n)I – warstwy: przetopowa, wypełniające i li- cowa, (1-n)II – spoina pachwinowa (druga stro- na złącza), A – okrągła podkładka ceramiczna Podsumowanie Głównym celem prac rozwojowych było wdrożenie zautoma- tyzowanej i zmechanizowanej technologii spawania dla uzyskania wysokiej jakości i powtarzalności wyników. Do głównych efektów wdrożenia technologii zautomatyzowa- nego i zmechanizowanego spawania zaliczyć można: podwyższenie jakości wykonywanych połączeń spawanych, zmniejszenie kosztów całkowitych budowy statków, rozszerzenie zamówienia o budowę kolejnych dwóch jednostek dla obecnego armatora, polepszenie warunków pracy, humani- zacja miejsc pracy oraz wysoka specjalizacja pracowników. Dzięki automatyzacji i mechanizacji procesów spawania Stocznia Szczecińska Nowa Sp. z o.o. staje się bardziej atrakcyjna dla armatorów, staje się przedsiębiorstwem o stabilnej pozycji na rynku dając bezpieczeństwo socjalne zatrudnionym pracownikom i ich rodzinom, przeciwdziała bezrobociu. Poprzez zmniejszenie zakresu prac w warunkach szkodli- wych prace przy budowie statku stają się mniejszym zagrożeniem dla zdrowia zatrudnionych pracowników. – – – Li te ra tu ra [1] Sprawozdanie z realizacji projektu celowego nr 6 T08 2004 C/6366 dostępne w Biurze Zarządzania Projektami Badawczo-Rozwojowymi Stoczni Szczecińskiej Nowa Sp. z o.o. [2] Recommendation no 47-1996, rev. 1 August 1999, Shipbuilding and Repair Quality Standard – part A, opracowane przez IACS – International Association of Classification Societies. [3] Norma zakładowa Stoczni Szczecińskiej Nowa nr B588-III/T100-2 pn. „Spawanie kadłuba”. [4] Przepisy DNV: Rules for classification of ships, newbuildings, material and welding. Part 2 chapter 3 – Welding, January 1996. [5] PN-EN 25817: Wytyczne do określania poziomów jakości wg niezgodności spawalniczych, [6] Instrukcja nr B588-III/TT083-1x3 pn: „NDT Plan for ships B588-III/3 & next”. [7] Nowacki J.: Problemy spawania stali duplex w budowie statków do transportu chemikaliów, „Przegląd Spawalnictwa”, 9–10 (2003). [8] Nowacki J., Dąbrowski A., Łukojć A.: Gazy osłonowe w spawaniu orbitalnym TIG rur ze stali Duplex UNS S1803, „Przegląd Spawalnictwa”, 1 (2003). [9] Nowacki J., Rybicki P.: Wpływ gazu osłonowego na geometrię napoin wykonywanych metodą FCAW na stali duplex UNS S31803, „Przegląd Spawalnictwa”, 2-3(2005). Rys. 25. Wygląd lica spawanego w sposób zmechanizowany w pozycji PD-PC (fragment połączenia GPF z PG) Rys. 26. Spawanie warstw wypełniają- cych w sposób zmechanizowany auto- matem Bugo-matic Rys. 27. Fragment lica spoiny wykona- nego w pozycji PD-PC w sposób zme- chanizowany automatem Bugo-matic