200701_Pspaw PRZEGLĄD SPAWALNICTWA 1/2007 27 STRESZCZENIE Do wyznaczenia w instalacjach gazowych średnic przewodów i spadków ciśnienia, konieczna jest znajomość obliczeniowych stru- mieni objętości projektowanego gazu. Niewiele jest informacji w lite- raturze dotyczących tego zagadnienia. Przedstawiona propozycja ma umożliwić określenie natężenia przepływu gazu w rurociągach z dokładnością wystarczającą do celów technicznych. ABSTRACT To establish pipe diameters and pressure drops in gas installa- tions it is necessary to know computational streams of gas volumes designed for usage. The information about this problem is not avail- able in the reference literature. The proposal presented here is to allow determination of gas flow rate in pipelines with an accuracy sufficient for technical objectives. Obliczeniowe strumienie objętości gazu Obliczeniowe strumienie objętości gazu są zależne od przezna- czenia punktów czerpalnych. Jeżeli instalacja wyposażona będzie tylko w jednotypowe punkty czerpalne, o uniwersalnym (wielofunk- cyjnym) przeznaczeniu, obliczeniowe strumienie objętości, określić można z wzoru: Vog = Σ · (n · Vrg · β) (1) Wartość strumienia jednostkowego Vrg przewidzianego na jeden punkt czerpalny, powinna być podana przez projektanta-technologa zakładu. Przy zasilaniu w gaz urządzeń (automatów lub linii technologicz- nej) występują dwie możliwości określania obliczeniowego strumienia gazu Vog: na podstawie podanego w projekcie technologicznym maksymal- nego godzinowego zużycia gazu Vhmax. według bilansu ustalonego dla podanego programu produkcji, z określeniem przeznaczenia poszczególnych linii produkcyjnych, rodzaju materiału używanego do produkcji, sposobów spawania materiałów itp. W większości przypadków instalacja gazowa jest przeznaczo- na do obsługi urządzeń (automatów, linii produkcyjnej) oraz zasila punkty czerpalne o wielofunkcyjnym i pomocniczym przeznaczeniu. Przy mieszanym układzie zasilania, obliczeniowe strumienie objętości gazu, określić możemy z wzoru: Vog = Σ (n1 · V1rg · β1 + n2 · V2rg · β2 + … nu · Vhmax ) βc (2) Przewidziane dla urządzeń technologicznych lub punktów czer- palnych strumienie objętości gazu (Vrg, Vhmax) powinny być podane w projekcie technologicznym. Jeżeli informacji takich technolog nie określi, wartości strumieni objętości gazu określić należy na podsta- wie wskaźników zużycia potrzebnych do przewidywanych czynności spawalniczych. Podane w literaturze wskaźniki zużycia gazu [1; 4; 5; 6] zestawiono w tablicach I i IV. Stosując do osłony procesów spawania mieszaninę gazów, • • Obliczeniowe strumienie objętości gazów stosowanych w spawalnictwie Computational streams of gas volumes used in welding engineering Edmund Nowakowski wskaźniki poszczególnych rodzajów gazu ustalić należy na podstawie ich udziału w tym procesie. Przewidując przyłącze gazu do urządzenia, obliczeniowy stru- mień objętości gazu powinien być podany przez producenta urzą- dzenia. Gdy znane jest tylko średnie godzinowe zużycia gazu Vhśr, potrzebne do obliczeń maksymalne godzinowe zużycie, określić możemy z wzoru: Vhmax = Kh · Vhśr = (1,4 – 2) Vhśr (3) Wartość współczynnika godzinowej nierównomierności rozbioru gazu Kn jest zależna od cykliczności pracy urządzenia. Współczynniki jednoczesności działania punktów czerpalnych Wartość współczynników jednoczesności działania punktów czerpalnych gazu jest zależna od wielu czynników i dlatego trud- na jest do jednoznacznego określenia. W literaturze niewiele jest informacji o tych współczynnikach. Inne wartości współczynników β przyjmować należy dla punktów czerpalnych ogólnego przezna- Dr inż. Edmund Nowakowski – Politechnika Wrocławska Rys. 1. Współczynniki jednoczesności działania punktów czerpalnych gazu 1 - sprężone powietrze [7; 8] i tlen [2]; 2 - dwutlenek węgla [3]; 3 - wartość proponowana dla βmin = 0,7. Rodzaj złącza Grubość blachy, mm 1 2 3 4 5 6 8 10 12 14 16 18 20 1. Spaw. na styk czołowy: - w poz. poziomej 1,7 3,5 4,2 - - - - - - - - - - - w poz. nachylonej - - - - - - - 16,7 20 20 23,6 30 - 2. Spaw. kątowe: - wewnętrzny 2 4,2 6 8 10 - - - - - - - - - zewnętrzny 1,4 3 4,5 6 7,5 10 11,4 15 - - - - - 3. Spaw. w poz. poziomej: - bez fazowania - 2,2 4,1 4,8 6 6,9 - - - - - - - - fazowania V - - - 4 5 5 7,5 10,3 11,7 - - - - - fazowanie X - - - - - - - - - 13 16,3 18 20 4. Spaw. nad głową: - - - 5,3 7,7 8,9 12 14,9 - - - - - 5. Cięcie mieszanką gazową C2H2, 02, H2: - zapotrzebowanie acetylenu - - - - 3 - - 3,6 - - - - 4,2 Tablica I. Minimalne zużycie acetylenu w spawaniu tlenowo-acetylenowym (dm3/min) Uwagi: 1) Podane wskaźniki określono na podstawie informacji podanej przez Peszela [4] i dotyczą spawania metodą "w lewo", gdyż metoda "w prawo" jest mało stosowana. 2) Zużycie tlenu do spawania jest nieco wyższe od zużycia acetylenu, patrz uwaga w tabeli 1. 3) Wartości podane w dmw3/min. przeliczamy na zużycie godzinowe m3/h, przez zastosowanie mnożnika m = 0,06. Rodzaj spoiny i metody Grubość blachy, mm1 2 3 4 5 6 8 10 12 14 16 18 20 A/ Spawanie łukowe 1. Spaw. aluminium: -metoda TIG do 4 5 6 8 8 8 10 10 12 12 12 14 14 do 5 6 - - 10 10 12 12 14 14 14 16 16 -metoda MIG - 12 14 14 15 15 18 18 - - - - - 2. Spaw. aluminium -metoda TIG, spaw.: poz. pozioma - 8 8 12 14 14 14 14 16 16 16 - - poz. naścienna - 8 10 12 12 14 14 14 - - - - - pachwinowy - - 12 12 12 14 14 14 - - - - - -metoda MIG, spaw.: poz. pozioma - - 14 14 16 16 18 18 20 - 20 20 20 poz. naścienna - - - 18 18 20 20 20 20 20 20 20 20 pachwinowy - - - 16 18 18 30 20 20 20 20 20 20 3. Spawanie miedzi -metodą TIG 5 5 6 6 8 8 10 10 12 15 15 15 15 4. Spawanie miedzi: -metodą TIG, spaw.: poz. pozioma 8 8 10 10 10 12 12 12 14 14 14 - - Poz. naścienna - 8 8 10 10 - - - - - - - - Dwustronny - - - - - 10 12 16 20 20 20 - - -metoda MIG, spaw.: pzz. pozioma i pachwinowa od - - - 15 - 18 18 18 18 18 18 18 18 do - - - 18 - 20 20 20 20 20 20 20 20 B/. Spawanie plazmowe 1/ Spoina czołowa -na plazmę Ar - 0,3 - - - - - 5,6 - - - - - -na osłonę: Ar - 13 - - - - - 23 - - - - - H2 - 1 - - - - 2 - - - - - 2. Stal kwasoodporna dysze 2 mm: - na plazmę Ar 1 1 1,5 1,5 - - - - - - - - - -ma osłonę: Ar 4,65 4,65 4,65 4,65 - - - - - - - - - H2 0,35 0,35 0,35 0,35 - - - - - - - - - dysza 2,5 mm: - na plazmę Ar 1 1 1,5 1,5 2 2 2 - - - - - - -na osłonę: Ar 4,65 4,65 4,65 4,65 7,44 7,44 7,44 - - - - - - H2 0,35 0,35 0,35 0,35 0,56 0,56 0,56 - - - - - - Tablica II. Orientacyjne zużycie argonu Ar do procesów spawalniczych (dm3/min) Uwagi: 1) Wskaźniki niższe dla spawania łukowego podaje Pilarczyk [5], wartości wyższe (szczegółowsze), Poradnik [1]. 2) Wskaźniki podane w dm3/min, przeliczenie na zużycie m3/h za pomocą mnożnika m = 0,06. Rodzaj złącza Grubości blach, mm2 3 4 5 6 8 10 12 15-20 A. Spaw. czołowe: 1. Nieukosowane: - poz. podolna pojed. 8-10 8-10 8-10 - - - - - - podw. - - 12-15 12-15 12-15 14-17 - - - - poz. naścienna pojed. 8-10 8-10 9-11 - - - - - - - poz. pionowa poj. 8-10 8-10 8-11 - - - - - - 2.Ukosowane V i X - poz. podolna pojed. - 8-10 8- 10 8-10 8-10 8-10 8-10 8-10 8-10 podw. - - 9-11 12-15 12-15 12-15 12-15 12-15 12-15 - poz. naścienna - pojed. - - 8-10 8-10 8-10 8-10 8-10 8-10 8-10 - podw. - - - - - 9-11 12-15 12-15 12-15 - poz. pionowa - - 8- 10 8-10 8-10 8-10 8-10 8-10 8-10 B. Spaw. pachwinowe: - poz. podolna 8-10 12-15 12-15 15-18 15-18 15-18 15-18 15-18 - - poz. naścienna 8-10 9-11 12-15 15-18 15-18 15-18 15-18 15-18 - - poz. pionowa 8-10 8-10 8-10 8-10 8-10 8-10 8-10 8-10 - C. Spawanie punktowe: -blachy o równej grubości 18-20 18-20 18-20 20-25 - - - - - Tablica III. Zużycie dwutlenku węgla do spawania stali węglowych i nisko stopowych Uwagi: Wartości wskaźników podane w dm3/min przeliczany na zużycie godzinowe w m3/h, stosując mnożnik m = 0,06. PRZEGLĄD SPAWALNICTWA 1/2007 PRZEGLĄD SPAWALNICTWA 1/2007 czenia, służących do prac pomocniczych w zakładzie, a inne dla jednotypowych urządzeń produkcyjnych lub linii produkcyjnych. Dla punktów czerpalnych ogólnego przeznaczenia, niezależnie od zasto- sowanego gazu, wartość współczynników jednoczesności działania β określić możemy z rysunku. Dla niektórych gazów wartość tych współczynników jest podana w publikacjach: – dla tlenu [2], – dla dwutlenku węgla [3], dla sprężonego powietrza [7]. Gdy punkty czer- palne gazu zasilają urządzenia lub stanowiska technologiczne, okre- ślić możemy minimalne wartości współczynników jednoczesności działania punków czerpalnych (powyżej 30 szt. urządzeń) korzystając z zaleceń podanych w literaturze [1]: dla produkcji jednostkowej βmin = 0,3–0,4 dla produkcji seryjnej βmin = 0,4–0,7 dla produkcji wieloseryjnej i masowej βmin = 0,7–0,8 Jeżeli liczba urządzeń jest mniejsza niż około 30 szt. wartości współczynników jednoczesności działania urządzeń określić możemy: dla produkcji jednostkowej, według rozkładu podanego na rysunku dla punktów czerpalnych ogólnego przeznaczenia (krzywa 1), dla produkcji seryjnej i masowej, według zaproponowanego na rysunku rozkładu dla przyjętego współczynnika βmin = 0,7 (krzywa 3). Współczynniki jednoczesności działania β dotyczą jednoty- powych punktów czerpalnych. Dobierając urządzenia zasilające instalację (stacje redukcyjne, stacje odgazowania, stacje sprężone- go powietrza) zastosować możemy współczynnik jednoczesności działania poszczególnych grup punktów czerpalnych jednotypo- wych. Szacunkowa wartość tego współczynnika wynosi βc = (0,8 - 0,85). • • • • • Wnioski Wobec skromnych informacji literaturowych dotyczących określania strumieni objętości gazów stosowanych w spa- walnictwie oraz równoczesności działania punktów czerpal- nych tych gazów, przedstawiona propozycja ma umożliwić właściwy dobór średnic instalacji gazowych. Zasady powyższe należy stosować szczególnie tam, gdzie w projekcie technologicznym zakładu nie podano dostatecz- nych informacji do zaprojektowania instalacji gazowych. Ze względu na zbliżony przebieg wartości współczynników jednoczesności działania punktów czerpalnych gazów: sprę- żonego powietrza, tlenu i dwutlenku węgla, wartości te mogą być również stosowane dla innych gazów stosowanych w spawalnictwie. • • • Li te ra tu ra [l] Poradnik Inżyniera. Spawalnictwo. Tom 1 i 2, WNT, Warszawa, 1983. [2] Nowakowski E.: Wzory do obliczeń instalacji tlenowych w zakładach leczniczych. GWiTS 12/1/79. [3] Nowakowski E., Antonowicz J., Kollbek B.: Zasady projektowania instalacji C02 w uzdrowiskach. Probl. Uzdrow. 3/1978. [4] Pyszel Z.: Spawanie. Cz. I Zasady spawania acetylenowego stali. Wyd. II YMCA Genewa 1946. [5] Pilarczyk J.: Technologia spawalnictwa. Polit. Śląska. Skrypt Nr 576/6 Gliwice 1975. [6] Marcolla K.: Zarys spawalnictwa. PWN, Warszawa-Poznań 1981. [7] Informator Projektanta Budownictwa Ogólnego. Instalacje Sanitarne, 9/1959 Obliczanie średnic sprężonego powietrza. [8] Mechanik. Poradnik techniczny. Tom 5 cz. 2, PWN, Warszawa, 1955. Oznaczenia: n – liczba punktów czerpalnych gazu o ogólnym przeznaczeniu, szt., n1, n2 – liczba jednotypowpch punktów czerpalnych gazu, szt., nu – liczba jednotypowych maszyn lub urządzeń o znanym maksymalnym godzinowym zużyciu gazu, szt., Kh – współczynnik godzinowej nierównomierności zużycia gazu, Vog – obliczeniowy strumień objętości gazu w rozpatrywanej instalacji gazowej, m3/h, Vrg – obliczeniowy strumień objętości gazu przypadający na jeden punkt czerpalny, m3/h, Vhśr – średnie godzinowe zużycie gazu przez urządzenie lub agregat, m3/h, Vhmax – maksymalne godzinowe zużycie gazu przez urządzenie lub agregat, m3/h, V1rg,V2rg – obliczeniowy strumień objętości gazu roboczego przewidziany dla jednego i jednotypowego punktu czerpalnego gazu, m3/h, β – współczynnik jednoczesności działania punktów czerpalnych gazu o ogólnym ich przeznaczeniu, β1 ,β2 – współczynniki jednoczesności działania jednotypowych punktów czerpalnych gazu, βc – współczynnik jednoczesności działania poszczególnych grup punktów czerpalnych gazu, βmin – minimalne wartości współczynników jednoczesności działania jednotypowych punktów czerpalnych dla liczby punktów (≥ 30 szt.). Rodzaj złącza Grubość blachy, mm1 2 3 4 5 6 8 10 12 14 16 18 20 1. Spoina na styk: - poz. poziomy 2 4,2 5 - - - - - - - - - - - poz .nachylona - - - - - - - 20 23 23 27 34,5 - 2. Spoina kątowa: - wewnętrzny 2,5 5 7,2 9,6 12 - - - - - - - - - zewnętrzny 1,7 3,6 5,4 7,2 9 12 13,7 18 - - - - - 3. Spoina w poz. poziomej: - bez fazowania - 2,7 5 5,8 7,2 8,3 - - - - - - - - fazowanie V - - - 4,8 6 6 9 12 13,5 - - - - - fazowanie X - - - - - - - - - 15 15,8 16,2 23 4. Spoina w poz. nad głową: - - - 6,3 9,3 10,7 14,3 18 - - - - - 5. Cięcie mieszanką tlen + acetylen + wodór: - zużycie tlenu: - - - - 12,5 - - 20 - - - - 29,5 Tablica IV. Minimalne zużycie tlenu do spawania acetylenowego (dm3/min) Uwagi: 1) Jeżeli znane jest zużycie acetylenu do procesu spawania, zapotrzebowanie tlenu określić możemy wskaźnikiem udziału tlenu odniesionym do acetylenu, który wynosi: - dla małych palników i grubości blach 1,2 - 1,3; - dla dużych palników i grubości blach 1,08 - 1,1. 2) Wartości podane w dm3/min przeliczamy na zużycie w m3/h, stosując mnożnik m = 0,06. 29