201101_PSpaw 23Przegląd sPawalnictwa 1/2011 Ryszard Sikora Tomasz Chady Bogdan Piekarczyk Tomasz Pietrusewicz Inteligentny system analizy radiogramów do oceny jakości złączy spawanych intelligent system for radiogram analysis for welds  quality inspection Prof. dr inż. Ryszard Sikora, dr hab. inż. Tomasz Chady, mgr inż. Tomasz Pietrusewicz – Zachodniopo- morski Uniwersytet Technologiczny, Szczecin, mgr inż. Bogdan Piekarczyk – Technic-Control, Szczecin. Streszczenie W pracy przedstawiono koncepcję systemu do inteli- gentnej oceny jakości połączeń spawanych dokonywanej na podstawie komputerowej analizy radiogramów. Opi- sano założenia projektu, sprzęt stosowany do jego reali- zacji oraz oprogramowanie stworzone na potrzeby oma- wianego zadania. Projekt przewiduje ograniczenie udzia- łu człowieka w podejmowaniu decyzji do niezbędnego minimum. System ma za zadanie automatyzację proce- su wydawania opinii i informowania o stanie badanych złączy na podstawie obowiązujących norm. Abstract An intelligent system for radiogram analysis for welds quality inspection is presented in this paper. The concep- tion of this project, hardware used in it and implemented software applications are described. The limitation of hu- man influence in making decision about welds quality is the main aim of this project. The system is able to prepa- re an opinion about welds quality automatically taking into consideration existing European standards. Wstęp W badaniach nieniszczących zapotrzebowanie na testowanie jakości połączeń spawanych jest istotne ze względu na wiele gałęzi przemysłu wykorzystujących metody spajania jako efektywny sposób wykonywa- nia połączeń elementów o nierzadko krytycznym zna- czeniu w konstrukcji. Jakość połączeń ma zatem decy- dujący wpływ na właściwości użytkowe tych elemen- tów po spawaniu. Opracowano wiele sposobów testo- wania jakości złączy spawanych, poczynając od naj- prostszego, polegającego na ocenie wizualnej, a koń- cząc na zawansowanych technikach wykorzystujących takie metody jak ultradźwiękowa, penetracyjna, wiro- prądowa, magnetyczna, a także analizę zdjęć rentge- nowskich badanego obszaru [1]. Najprostszą metodą analizy radiogramu jest ocena dokonywana przez czło- wieka na podstawie wiedzy i doświadczenia w zakre- sie fizyki łączenia metali i powstających w nich defek- tów struktury. Projekt Inteligentny System Analizy Ra- diogramów (ISAR) jest realizowany w Katedrze Elek- trotechniki Teoretycznej i Informatyki na Wydziale Elek- trycznym Zachodniopomorskiego Uniwersytetu Tech- nologicznego w Szczecinie. Celem projektu jest stwo- rzenie oprogramowania do automatycznego testowa- nia radiogramów, wspomagającego i znacznie uprasz- czającego procedurę analizy złączy spawanych. System ISAR obejmuje zarówno część sprzętową, stosowaną do wykonania zdjęcia rentgenowskiego, di- gitalizacji i archiwizacji obrazu zawierającego badane złącze, jak i część programową. Ta druga ma na celu poprawę jakości radiogramu przez eliminację zakłó- ceń i wyostrzenie elementów znajdujących się w ob- szarze zainteresowania (ROI – Region of Interest), po- prawę oceny jakości obrazu, rozpoznania i kwalifiko- wania ich do grup niezgodności spawalniczych [2÷5], scharakteryzowanie ich na podstawie cech, odnie- sienie tych cech do obowiązujących poziomów ak- ceptacji oraz podjęcie decyzji co do jakości złącza. 24 Przegląd sPawalnictwa 1/2011 W części programowej wykorzystano stosowane w prze- twarzaniu obrazów algorytmy oceny i poprawy jakości zdjęcia rentgenowskiego, rozpoznawania defektów oraz metody podejmowania decyzji wykorzystujące sztuczne sieci neuronowe pracujące na bazie danych zawierają- cej informacje dotyczące wad połączeń spawanych. Wykorzystanie radiogramów do oceny jakości złączy spawanych Wśród metod oceny połączeń spawanych stosowa- na jest metoda polegająca na wykonaniu obrazu rent- genowskiego złącza oraz analizie radiogramu przez eksperta. Przeprowadzana analiza wymusza zgroma- dzenie informacji m.in. na temat najczęściej występu- jących niezgodności w złączach przy zastosowaniu da- nego rodzaju materiału i wykonywana jest zarówno pod kątem rodzaju występujących niezgodności spawalni- czych – określanych przez cechy, takie jak kształt i roz- miar, jak i ich liczebność oraz rozmieszczenie w złączu. Analiza wykonana z udziałem radiologa bazuje na doświadczeniu pozwalającym na szybkie wyodrębnie- nie z obrazu niezgodności i jej klasyfikację. W przypad- ku tworzenia systemu zautomatyzowanego niezbęd- ne jest również uwzględnienie położenia niezgodności. Istotny jest wybór obszaru analizy radiogramu opisane- go długością i szerokością. Obszar ten wyznaczany jest na podstawie informacji o strefie wpływu ciepła (SWC), klasie badania, grubości badanego obiektu, kącie roz- warcia wiązki promieniowania oraz szerokości lica spo- iny (rys. 1). Możliwe jest również wyznaczanie długości obszaru z dodatkowo przyjętymi uproszczeniami. W celu ustalenia prawdopodobieństwa występowa- nia poszczególnych rodzajów niezgodności spawal- niczych wykonano statystyczne opracowanie archi- walnych radiogramów spółki Technic-Control. Zawar- te w zbiorze obrazy zawierały niezgodności złączy spa- wanych występujących głównie w konstrukcjach okrę- towych. Ich klasyfikacja pozwoliła na przypisanie po- szczególnym niezgodnościom spawalniczym prawdo- podobieństwa występowania w złączu. Przyporządko- wane wartości zostały wykorzystane w systemie ISAR jako wytyczne do podejmowania bardziej trafnych decy- zji dotyczących oceny jakości uzyskanych złączy i iden- tyfikacji rodzaju niezgodności spawalniczych. Zidenty- fikowane niezgodności podzielono na: pęcherze i pory (ok. 20%), żużle i wtrącenia stałe (ok. 33%), przyklejenia (ok. 42%), braki przetopu (ok. 5%), pęknięcia (ok. 15%), podtopienia i wady kształtu (ok. 6%) – niektóre radiogra- my zawierały jednocześnie kilka typów niezgodności. Przy tworzeniu systemu zwrócono również uwagę na sytuacje powodujące powstanie obrazu prawidło- wego połączenia łudząco przypominającego niezgod- ność, które mogą być wyeliminowane na podstawie wiedzy i doświadczenia eksperta – konfiguracja syste- mu ISAR pozwala na identyfikację takich przypadków. Dodatkowo podczas analizy radiogramu uwzględniana jest zastosowana technika spawania, której znajomość ułatwia automatyczną interpretację obrazu niezgodno- ści przy podejmowaniu decyzji. Kolejnym etapem oceny złącza, po określeniu ro- dzaju niezgodności, jest oszacowanie jej charakte- rystycznych wymiarów, porównanie ich do wymiarów granicznych określonych w normie oraz ustalenie na tej podstawie poziomu jakości złącza [3]. Analizując ra- diogramy, należy uwzględnić przede wszystkim dane dotyczące konkretnego obrazu złącza, takie jak: nu- mer wzorca IQI (Image Quality Indicator – wskaźnik do oceny jakości radiogramów), grubość prześwietlana, technika badania, odległość źródło–obiekt, kąt wiąz- ki promieniowania, wymagany poziom jakości złącza wg EN ISO 5817 [3], metoda spawania. Idea systemu inteligentnego Zadaniem systemu ISAR jest automatyczna ocena jakości badanych złączy spawanych oraz identyfika- cja niezgodności spawalniczych występujących w złą- czach, co pozwala również na ograniczenie roli lub eli- minację pracy, w niektórych sytuacjach, doświadczo- nego eksperta w procesie oceny jakości połączeń. Tak wyznaczony cel wymusza duże wymagania stawiane wobec tworzonego oprogramowania. Zastosowanie prostych metod cyfrowych do ob- róbki obrazu jest często obarczone błędami wynikają- cymi z działania programu. Dlatego w projekcie ISAR zastosowano nowoczesne algorytmy przetwarzania obrazów, zapewniające możliwość poprawy jakości Rys. 1. Radiogram połączenia spawanego oraz sposób wyznacza- nia długości obszaru oceny radiogramu Fig. 1. Radiogram of weld and the method of radiogram inspection area determination 25Przegląd sPawalnictwa 1/2011 analizowanego radiogramu bez utraty istotnych infor- macji. Ponadto system musi spełniać wysokie kryte- ria typowania obiektów rozpoznawalnych dla oka ludz- kiego. Wymaganiem wobec oprogramowania jest zdol- ność rozpoznania co najmniej tych wad, które może dostrzec radiolog. Rozdzielczość zdigitalizowanego obrazu musi zrekompensować utratę informacji o naj- mniejszych istotnych elementach na radiogramie, wi- docznych dla oka eksperta. Nowoczesne systemy ska- nujące oraz postęp technologii obliczeniowej umożli- wiają stosowanie coraz wyższych rozdzielczości obra- zów cyfrowych oraz analizę danych o dużej pamięci. Istotnym celem projektu ISAR jest uzyskanie na tyle wysokiej trafności podejmowanych decyzji doty- czących oceny połączeń spawanych, aby na wielu eta- pach pracy możliwe było zastąpienie człowieka przez system zautomatyzowany. Jest zatem konieczne zmi- nimalizowanie liczby błędnych decyzji powodowanych zarówno przez niedoskonałość systemu, jak i w wyniku digitalizacji obrazu. Stosowanie najnowszych rozwią- zań informatycznych zarówno pod względem doboru sprzętu, jak i tworzenia spójnego i efektywnego opro- gramowania, umożliwia osiągnięcie tego celu. Zaletą systemu automatycznego rozpoznawania, klasyfikowania i oceny niezgodności spawalniczych jest możliwość wyeliminowania pomyłek spowodowa- nych czynnikiem ludzkim. Dodatkowo ISAR umożli- wia szybkie i ciągłe podejmowanie decyzji co do jako- ści połączeń spawanych, wymagając przy tym jedynie obecności osoby przygotowanej do obsługi programu komputerowego. Informacje systemu czerpane z bazy niezgodności mogą zastąpić wymaganą wiedzę i do- świadczenie radiologa. System może znaleźć zastoso- wanie wszędzie tam, gdzie istnieje zapotrzebowanie na szybką analizę wielu połączeń spawanych. Opis systemu System ISAR składa się z części sprzętowej od- powiedzialnej za digitalizację radiogramu i wykonanie obliczeń oraz oprogramowania do przetwarzania ob- razów, oceny i poprawy ich jakości, grupowania nie- zgodności i podejmowania decyzji z wykorzystaniem sztucznych sieci neuronowych (rys. 2). Urządzeniami wejściowymi są moduły umożliwia- jące wprowadzenie danych do systemu w postaci ob- razu cyfrowego, tzn. skaner płyt i przetwornik rentge- nowski pozwalający na digitalizację obrazu oraz obsłu- gę interfejsu TWAIN. Komputer przetwarzający dane wyposażony jest w sześciordzeniowy procesor o czę- stotliwości taktowania 2,8 GHz, 24 GB pamięci DDR3 RAM oraz w kartę graficzną wspomaganą przez tech- nologię CUDA, co daje możliwość równoległego prze- twarzania danych. Akwizycja danych realizowana jest przez ustalony zestaw informacji niezbędnych do pra- widłowej pracy systemu, takich jak: zastosowana rozdzielczość skanowania, rozmiar skanowanej płyty, format zapisu danych, intensywność promieniowania lasera itp., które należy dostarczyć wraz z połączeniem spawanym przeznaczonym do testowania. Część programowa zawiera algorytmy do popra- wy jakości obrazów przez eliminację zakłóceń i wy- ostrzenie niezgodności, wytypowanie obszaru spoiny, SWC oraz regionu zainteresowania (ROI), ocenę gę- stości optycznej lub parametru SNR (Signal to Noise Ratio – stosunek sygnału do szumu), następnie kwalifi- kowanie zidentyfikowanych defektów do odpowiednich grup niezgodności spawalniczych [2÷5], wyznaczanie charakterystycznych cech niezgodności, porównywa- nie ich z wielkościami granicznymi wg obowiązujących norm i ocenę jakości złącza. Oprogramowanie zasto- sowane w systemie ISAR tworzone jest z wykorzysta- niem środowiska Microsoft Visual C++. W skład pro- gramu obsługującego analizę radiogramu wchodzą również funkcje niezbędne do obsługi interfejsu użyt- kownika. Oprócz zautomatyzowanego przetwarzania danych oprogramowanie umożliwia użytkownikowi in- gerencję w pracę systemu, w tym np. dobór filtru i jego parametrów, a także inne czynności niezbędne do pra- cy radiologa – np. dostępne w każdym etapie powięk- szanie wybranego fragmentu obrazu. Wstępne przetwarzanie zapisanego w postaci cy- frowej radiogramu obejmuje m.in. filtrację oraz ocenę jakości zdjęcia. W skład używanej grupy filtrów wcho- dzą m.in. filtry Gaussa, Laplace’a, laplasjan Gaussa, operatory Sobela, Kirscha, Prewitta, pasmowoprze- pustowa filtracja w dziedzinie częstotliwości, filtry Rys. 2. Część sprzętowa systemu ISAR Fig. 2. Hardware of ISAR system 26 Przegląd sPawalnictwa 1/2011 medianowe, operacje morfologiczne. Część z wymie- nionych funkcji oprócz poprawy jakości zdjęcia i elimi- nacji zakłóceń pozwala na wyostrzenie wybranych ele- mentów radiogramu. Istotny w tym zakresie jest dobór parametrów wywoływanych funkcji w zależności od za- mierzonych efektów. Do niezbędnych algorytmów na- leży też zaliczyć funkcje dokonujące progowania i in- deksacji obrazu oraz wykonujące obliczenia odległości pomiędzy poszczególnymi obiektami rozpoznanymi na radiogramie. Zaimplementowano funkcję obliczającą wartość współczynnika SNR zgodnie z normą [6]. Wy- korzystane algorytmy są stosowane w programach do obróbki obrazów [7], pozwalając na wyodrębnienie oraz ocenę niezauważalnych wcześniej elementów [8]. W ramach oceny jakości obrazu stosowana jest tak- że operacja lokalizacji obszaru występowania wzorca jednopręcikowego na radiogramie oraz wyznaczania widocznych pręcików z uwzględnieniem wymagań za- wartych w normie [9]. Po wstępnej obróbce zdjęcia na- stępuje automatyczne rozpoznanie ROI, detekcja nie- ciągłości oraz jej parametryzacja. Następująca póź- niej identyfikacja niezgodności może być realizowa- na z udziałem operatora systemu, zwłaszcza w przy- padku niepewności przy automatycznym podejmowa- niu decyzji. Określenie jakości połączenia spawanego musi od- bywać się przy uwzględnieniu specyfiki połączeń wy- stępujących w danej konstrukcji, gdyż poziomy jako- ści dla poszczególnych dziedzin przemysłu mogą się różnić (np. wymagania wobec połączeń wyposażenia statków i urządzeń poddozorowych) [1]. Praca syste- mu kończy się automatycznym bądź półautomatycz- nym wygenerowaniem raportu dotyczącego jakości analizowanego złącza. Podsumowanie Zastosowanie zautomatyzowanych systemów in- formatycznych w obszarach prac dotychczas wyko- nywanych wyłącznie przez człowieka budzi wiele wąt- pliwości. Dzięki zastosowaniu nowoczesnej techni- ki komputerowej oraz możliwości oceny efektów pra- cy systemu i w szczególności porównania jej z dotych- czas stosowanymi metodami istnieje szansa na usta- lenie progu jego błędnych decyzji. ISAR stworzony jest i rozwijany z myślą o obniżeniu tego progu do mini- mum, tak aby ograniczenie roli lub w niektórych przy- padkach zastąpienie radiologa było opłacalne. Wpro- wadzone dotychczas algorytmy przynoszą efekty na tyle korzystne, że istnieje realna szansa na rozpozna- wanie wszystkich niezgodności, jakie może dostrzec człowiek, co stanowi wymagane minimum [10]. Realizacja projektu ISAR przewiduje stworzenie kompletnego systemu gotowego do przemysłowego Literatura [1] Lewińska-Romicka A.: Badania nieniszczące. Podstawy de- fektoskopii, WNT, Warszawa 2001. [2] PN-EN 12062:2000 Badania nieniszczące Badania nienisz- czące złączy spawanych. Zasady ogólne dotyczące metali. [3] PN-EN ISO 5817: 2009 Spawanie. Złącza spawane ze sta- li, niklu, tytanu i ich stopów (z wyjątkiem spawanych wiązką). Poziomy jakości według niezgodności spawalniczych. [4] PN-EN 1435:2001 Badania nieniszczące złączy spawanych. Badania radiograficzne złączy spawanych. [5] PN-EN 12517-1:2008 Badania nieniszczące spoin. Cz. 1: Ocena złączy spawanych ze stali, niklu, tytanu i ich stopów na podstawie radiografii. Poziomy akceptacji. [6] PN-EN 14784-1:2007 Badania nieniszczące – Radiografia przemysłowa z użyciem pamięciowych luminoforowych płyt obrazowych – Część 1: Klasyfikacja systemów. zastosowania. System podlega ciągłej rozbudowie przez wprowadzenie nowych algorytmów pozwala- jących na poprawę jakości analizowanego obrazu z jednoczesnym unikaniem efektów ubocznych polegających m.in. na rozmyciu elementów istot- nych z punktu widzenia działania programu lub wyostrzeniu elementów zbędnych, np. artefak- tów. Istniejące rozwiązania informatyczne są w tym bardzo pomocne. System ISAR w zamierzeniach nie będzie całko- wicie pozbawiony obsługi przez człowieka, jednak ma zagwarantować, że możliwa jest nieobecność eks- perta kontrolującego pracę systemu pod względem merytorycznej decyzji. Jest to zatem istotny krok na drodze do całkowitego wyeliminowania udziału czyn- nika ludzkiego w omawianym zakresie badań nienisz- czących i stworzenia systemu inteligentnego. [7] Russ J.C.: The Image Processing Handbook, Fourth Editio, CRC Press 2002. [8] Sikora R., Baniukiewicz P., Chady T., Ruciński W., Świadek K., Caryk M., Łopato P.: Comparison of selected weld defects extraction methods, Review of Quantitative Nondestructive Evaluation, 27/2008, 1034-1041. [9] PN-EN 462-1 Badania nieniszczące – Jakość obrazu radiogra- mów – Wskaźniki jakości obrazu (typu pręcikowego). Liczbowe wyznaczanie jakości obrazu. [10] Sikora R., Chady T., Caryk M., Baniukiewicz P., Łopato P., Napierała L., Pietrusewicz T.: Conception of Industrial Sys- tem of Automatic Radiograms Analysis, ENDE 2010, P. 84, 13-16.06. 2010, Szczecin. Praca wykonana w ramach projektu badawczego MNiSW Inteligentny System Analizy Radiogramów nr N N510 535 339 (2009-2012).