201208_PSpaw.pdf 7Przegląd sPawalnictwa 8/2012 Sławomir morel Koszty wytwarzania powłok metodami natryskiwania cieplnego coating maufacturing costs   with the use of thermal spraying methods  Dr inż. Sławomir Morel – Politechnika Często- chowska. Streszczenie Opisano przeznaczenie i zakres zastosowania po- włok natryskiwanych cieplnie. Przedstawiono przybli- żoną kalkulację kosztów wytwarzania powłok metodami płomieniowej i elektrycznej metalizacji natryskowej oraz natryskiwania plazmowego. Określono zużycie materia- łów powłokowych (w kg/m2 na 0,1 mm grubości powłoki) przez wprowadzenie współczynnika korygującego sta- nowiącego stosunek gęstości najczęściej stosowanych materiałów powłokowych względem gęstości stali (prze- ciętne zużycie stali na wytworzenie powłoki o grubości 0,1 mm wynosi 1 kg/m) oraz przytoczono ceny (w euro) ważniejszych materiałów powłokowych, zużywanych mediów, energii elektrycznej oraz ludzkiej pracy. Zesta- wiono wydajność krajowych palników metalizacyjnych (gazowych i elektrycznych) oraz plazmotronu i podajni- ka proszków oraz uzyskane wyniki pomiarów dotyczą- ce sprawności osadzania się na metalowym podłożu ważniejszych materiałów natryskiwanych plazmowo. abstract The paper presents the purpose and scope of thermal sprayed coating applications. It shows the approximate cost calculation of producing a coating by flame, electric and plasma spraying. It is specified the consumption of coating materials (in kg/m2 to 0.1 mm thickness) by a cor- rection factor which is the ratio of the density of the most commonly used coating materials relative to the density of steel (the average consumption of steel to produce the film with a thickness of 0.1 mm is 1 kg/m) and quoted pri- ces (in euro) of the most important coating materials con- sumed media, electricity and labour. It is also summarizes the performance of the domestic torches and guns (gas and electric, the plasmatron and the powder feeders. The results of measurements of the efficiency of deposition on a metal substrate the major plasma sprayed materials are also presented. Wstęp Pierwsze prace z zakresu natryskiwania ciepl- nego powłok dotyczyły wytwarzania warstw z cynku, w celu ochrony przed korozją wyrobów stalowych. Dalszy rozwój metod natryskiwania cieplnego to re- generacja i nadawanie częściowo zużytym, jak i nowo produkowanym elementom maszyn i urządzeń dużej twardości i odporności na zużycie (również w podwyż- szonej temperaturze) oraz pożądanych właściwości cieplno-optycznych, katalitycznych, elektrycznych itd. Wytwarzanie powłok o tych właściwościach stało się możliwe dzięki użyciu specjalnych materiałów powło- kowych i zastosowaniu techniki plazmowej do proce- sów natryskiwania powłok. Przede wszystkim wykorzystuje się trudnotopliwe, supertwarde: węgliki, azotki, borki, tlenki oraz niektó- re metale i stopy z tego powodu, że plazma nie na- kłada żadnych ograniczeń na temperaturę topliwości stosowanych materiałów, a możliwość jej wytwarzania z dowolnych płynów – na właściwości chemiczne tych materiałów. Ze względu na wszechstronność zastosowań metody natryskiwania cieplnego (płomieniowego, elektryczne- go, plazmowego, laserowego, detonacyjnego itd.) pod- stawową rolę w kształtowaniu właściwości powierzch- niowych wyrobów oraz wytwarzaniu przedmiotów (np. wolframowych dysz silników odrzutowych i rakiet). Procesy natryskiwania cieplnego mogą być realizo- wane zarówno w warsztatach, jak i w miejscach eksplo- atacji urządzeń, bez potrzeby ich demontażu z miejsc a stałej pracy. Powłoki można nakładać ze wszystkich materiałów, które pod wpływem doprowadzonej energii ulegają stopieniu bądź nadtopieniu. Powłoki natryskiwuje się 8 Przegląd sPawalnictwa 8/2012 w zasadzie na wszystkie materiały, jak: metale i stopy, ceramikę, szkło, drewno, a nawet wyroby tekstylne. Wiele zastosowań powłok natryskiwanych cieplnie stwarzają zużywające się elementy maszyn i urzą- dzeń. Ostatnio obserwuje się też intensywny rozwój zastosowań powłok do intensyfikacji procesów wymia- ny ciepła, dopalania i usuwania trucizn (nOx). Kalkulacja kosztów wytwarzania powłok Obecnie trudne jest zaproponowanie jednoznacz- nych zaleceń – jakie zastosować materiały, jakiego użyć urządzenia, przy jakich wartościach parametrów realizować procesy natryskiwania, by uzyskać funkcjo- nalne powłoki. W zakresie kosztów wytwarzania po- włok można posługiwać się średnimi cenami zakupu materiałów powłokowych, gazów i energii oraz wyna- grodzenia pracowników, które umożliwiają obliczenie kosztów materiałowych i robocizny. W niniejszym opracowaniu, ze względu na wszech- stronność zastosowań metalizacji natryskowej oraz natryskiwania plazmowego (plazma łukowa) w proce- sach wytwarzania powłok, obliczenia wykonano tylko w odniesieniu do tych metod. W kalkulacji kosztów nie będą uwzględnione: narzuty, koszty administracyj- ne i zakładowe itd. Zużycie materiałów na powłoki Określenie zapotrzebowania na materiały jest pierwszą czynnością przed wykonaniem kalkulacji, gdyż zużycie materiałów rzutuje na koszty, określa wy- dajność poszczególnych operacji oraz wyznacza czas niezbędny do przeprowadzenia poszczególnych faz procesu wytwarzania powłok. Podstawą obliczeń ilości zużytych materiałów są kształt i wymiary natryskiwanej powierzchni. mnożąc grubość poszczególnych warstw powłoki przez po- wierzchnię i wartość współczynnika korekcyjnego, określa się potrzebne ilości materiałów na powłoki. Wartość współczynnika korekcyjnego zależy bez- pośrednio od stosunku gęstości właściwej materiałów powłokowych względem gęstości stali, dla której war- tość tego współczynnika wynosi 1,0. Dla najczęściej stosowanych materiałów powłoko- wych wartości współczynnika korekcyjnego wynoszą odpowiednio, dla: aluminium – 0,5; cynku – 1,0; ołowiu – 2,0; molibdenu – 1,0; stali chromowej- 1,0; tlenku alu- minium – 0,5; tlenku chromu – 0,7; węglika wolframu – 1,5; węglika chromu – 1,2. Przez powierzchnię natryskiwanych wyrobów należy rozumieć jej rzeczywistą wartość, na któ- rej osadza się powłokę – przykładowo: rzeczywi- sta powierzchnia ściany szczelnej kotła zbudowana w układzie rura-płetwa-rura jest ok. 1,7 raza większa od jej rzutu na powierzchnię. W przypadkach natryskiwania powłok na elemen- tach małogabarytowych należy uwzględnić straty ma- teriałów, ponieważ szerokość śladu natryskowego wynosi ok. 20 mm (przy odległości plazmotronu od podłoża ok. 100 mm). Powszechnie przyjmuje się, że do natryskiwania 1 m2 stalowej powłoki zużywa się 1 kg stali bądź odpo- wiednio: 0,5 kg Al lub Al2O3, ewentualnie 0,7 kg Cr2O3 (co wynika z wartości współczynnika korekcyjnego). Kształt i wymiary natryskiwanej powierzchni oraz parametry procesów natryskiwania decydują o spraw- ności osadzania natryskiwanych materiałów powłoko- wych (tabl. I) [1] tablica I. Optymalne parametry plazmowego natryskiwania powłok wytwarzanych z użytych w badaniach materiałów powłokowych [1, 4] table I. Plasma sparying optimal paramters for tested coating materials [1, 4] materiał powłokowy Parametry natryskiwania Efektywność osadzania proszków % napięcie/natężenie prądu Zużycie gazów plazmotwórczych Odległość plazmotronu od powierzchniAr H2 V / A dm3/min dm3/min mm Al2O3 Al2O3 + 10% niAl Al2O3 + 25% niAl Al2O3 + 40% niAl 55 / 450-500 57 / 450-500 60 / 450-500 60 / 450-500 50 50 50 50 10 8 7 7 130 120 110÷120 110 80÷85 80 82 87 Cr2O3 Cr2O3 + 10% niAl Cr2O3 + 25% niAl Cr2O3 + 40% niAl 60 / 500-550 60 / 450-500 60 / 450-500 60 / 450-500 45÷50 50 50 50 10 12 12 10 90÷110 110 100 120 62÷65 67 67 70 ZrO2 ZrO2 + 10% niAl ZrO2 + 25% niAl ZrO2 + 40% niAl 65 / 550-600 65 / 550-600 65 / 550-600 65 / 550-600 45 42 42 43 15 15 12 14 120 120 120 120 47÷52 51 54 55 Cr3C2 + 10% niAl Cr3C2 + 25% niAl Cr3C2 + 40% niAl 60 / 450-500 60 / 450-500 60 / 450-500 45 45 45 17 17 18 80 80 80 89 90 92 9Przegląd sPawalnictwa 8/2012 tablica II. Koszty gazów, energii elektrycznej, robocizny oraz koszty ogólne dla procesów nakładania powłok różnymi metodami [2] table. II. Costs of gases, electric energy, labour and general in diffe- rent methods of spraying [2] Wyszczególnienie urządzeń, gazów i ich zużycia Koszty, EUR Roboci- zna EUR/h Koszty ogólne EUR/h Cena jednost- kowa Koszt za godzinę, eksploatacji Obróbka strumieniowo-ścierna – kabina – ø dyszy 9 mm – powietrze 360 m3/h 0,07 20 25 75 Metalizacja natryskowa Palnik płomieniowy – na proszek: tlen 1 m3/h – acetylen 1 m3/h Palnik płomieniowy na drut – powietrze 60 m3/h – tlen 1 m3/h – acetylen 1 m3/h Pistolet elekryczny na drut – energia elektryczna 25 V, 400 A = 10 kWh – powietrze 90 m3/h 2,2 8,5 0,07 2,2 8,5 1 0,07 2,2 8,5 4,2 2,2 8,5 10 6,3 28 30 32 75 75 70 Plazmotron – energia elektryczna 35 V, 400 A = 14 kWh – azot 2,5 m3/h – wodór 0,7 m3/h 1 2,0 2,0 14 5,0 1,4 35 85 tablica III. Wydajność krajowych palników i pistoletów metalizacyj- nych [3] table III. Efficiency of domestic torches and guns for metalization [3] Typ i rodzaj urządzenia Wydajność natryskiwania, kg/h Zużycie gazów natryskiwany metal Stal Aluminium Cynk Palnik płomieniowy metal – 84 (drut) 2,0 1,8 12,0 powietrze 0,9 m3/h tlen 1,5 m3/h acetylen 0,8 m3/h Palnik płomieniowy PDW – 84 (drut) - 5,0 19,5 powietrze 1,0 m3/h tlen 2,3 m3/h acetylen 1,1 m3/h Pistolet elektryczny Bm – G 84 5÷15 2,5÷8,5 4÷20 powietrze 1 m3/h energia elektryczna 15 kWh Pistolet elektryczny Bm – G 88 5÷15 2,5÷8,5 4÷20 powietrze 1 m3/h energia elektryczna 15 kWh Ceny najczęściej stosowanych materiałów powłokowych [2] Do dalszych rozważań przyjęto średnie ceny mate- riałów powłokowych w euro (wg cen z 2005 r.). Wyno- szą one: – stal chromowa: proszek – 54 EUR, drut – 38 EUR, – stal chromowo-niklowa: proszek – 78 EUR, drut – 65 EUR, – aluminek niklu: niAl (95-5) proszek – 120 EUR, niAl (70-30) proszek – 130 EUR, niAl (80-20) drut – 150 EUR, – aluminium: drut – 15 EUR – cynk: drut – 20 EUR – brąz: drut – 60 EUR, – węglik wolframu: W2C proszek – 150 EUR, WC proszek – 170 EUR, WC-Co (88-12) proszek – 190 EUR, WC + (niCrBSi) proszek – 108 EUR, – węglik chromu: Cr3C2 proszek – 150 EUR, Cr3C2 +ni(83-17) proszek – 170 EUR, Cr3C2 + (ni- CrBSi) proszek – 140 EUR, – tlenek glinu: Al2O3 + TiO2 (87-13) proszek – 80 EUR, – tlenek chromu: Cr2O3 proszek – 90 EUR, – tlenek cyrkonu: ZrO2 + mgO (75-25) proszek – 80 EUR. Obecne ceny oraz ceny krajowych materiałów po- włokowych mogą istotnie różnić się od wymienionych wartości, są to ceny średnie obliczone na podstawie dostepnych autorowi cenników producentów materia- łów przeznaczonych na powłoki. Koszty wytwarzania O wartości kosztów wytwarzania oprócz kosztów materiałów dla przyjętej metody natryskiwania i zasto- sowanych w związku z tym urządzeń decydują: – ceny gazów i energii i ich jednostkowe zużycie, – koszty robocizny, – koszty ogólne, których wartość może przekroczyć koszty bezpośrednie. Dla wyszczególnionych urządzeń przytoczono war- tości kosztów wynikających ze zużycia gazów, energii elektrycznej i powietrza (tabl. II) [2]. Wydajność natryskiwania Wydajność natryskiwania zależy od metody wy- twarzania powłok, rodzaju użytych materiałów i wydajności stosowanych urządzeń. Dla krajowych palników i pistoletów metalizacyjnych orientacyjną wy- dajność podano w tablicy III [3]. Celem wyznaczenia wydajności natryskiwania plazmowego w kg/h, należy pomnożyć ilość ma- teriału podawanego przez podajnik proszków (dla pistoletów metalizacyjnych przyjmuje się sprawność 100%). Powstała wartość iloczynu wyznacza ilość osa- dzającego się materiału tworzącego powłokę, w kg/h (tabl. IV kol. I). 10 Przegląd sPawalnictwa 8/2012 tablica IV. Optymalne parametry eksploatacji podajnika materiałów powłokowych i ich wydajności [1] table IV. Optimal paremeters and efficiency of powder feeder [1] materiał powłokowy napięcie prądu V Wydatek gazu trans- portującego proszek dm3/min Ilość podawane- go materiału kg/h niAl 180÷200 20 2,64 Al2O3 Al2O3 + 10% niAl Al2O3 + 25% niAl Al2O3 + 40% niAl 150÷170 160 160 160 16÷17 15÷16 14 15 1,32 1,34 1,50 1,53 Cr2O3 Cr2O3 + 10% niAl Cr2O3 + 25% niAl Cr2O3 + 40% niAl 160÷180 150 150 150 16÷17 15 15 15 1,44 1,34 1,28 1,36 ZrO2 ZrO2 + 10% niAl ZrO2 + 25% niAl ZrO2 + 40% niAl 160÷170 150 150 150 18 18 18 18 1,50 1,65 1,60 1,45 Cr3C2 + 10% niAl Cr3C2 + 25% niAl Cr3C2 + 40% niAl 160 160 160 20 21 20 2,61 2,80 2,59 Literatura [1] morel S.: Opracowanie i wdrożenie technologii plazmowego natryskiwania powłok. Sprawozdanie z pracy BZ – 12 – 8/86 - CPBR 2.4. Politechnika Częstochowska 1990, niepubliko- wane. [2] Smolka K.: natryskiwanie cieplne. Poradnik dla praktyków Seria Techniki spawalnicze, t. 15, Dusseldorf 1985. [3] Brennek J.: nowe pistolety do natryskiwania cieplnego. ma- teriały Konferencyjne SITPH, Komitet Eksploatacji maszyn i Urządzeń EKSPLOHUT’ 88, Beskid Śląski 1988. [4] morel S.: Powłoki natryskiwane cieplnie, Wyd. Politechniki Częstochowskiej, Częstochowa 1997. [5] morel S.: Application of plasma-sprayed coatings in heat absorption by radiated walls. Archiwum Energetyki tom XLI nr 3-4/2011 s. 111-126. [6] morel S.: Zastosowanie powłok w hutniczych urządze- niach grzewczych. Hutnik, Wiadomości Hutnicze nr 5/2011 s. 449-452. By wyznaczyć wartość wydajności natryskiwa- nia powłoki danym rodzajem materiału powłokowego (w m2 /h) należy pomnożyć ilość osadzającego się ma- teriału w kg/h przez wartość współczynnika korekcyj- nego dla tego materiału. Otrzymana wartość dotyczy wydajności natryskiwa- nia powłoki (w m2/h) o grubości 0,1 mm. W celu wyzna- czenia wydajności natryskiwania powłoki o pożądanej grubości (np. 0,3 mm) należy otrzymany wynik (wyrażo- ny w m2/(h • 0,1 mm) podzielić przez grubość powłoki, a ściślej przez hipotetyczną) liczbę warstw o grubości 0,1 mm (tj. 3). Otrzymuje się więc wydajność na godzinę natry- skiwania danej powłoki o pożądanej grubości. Umoż- liwia to wyznaczenie niezbędnego czasu do wyko- nania powłoki na przedmiocie (elemencie) o znanej powierzchni. Spotkania Spawalników w 2012 5 Warmińsko-Mazurska Biesiada Spawalnicza Piaski k. Ruciane-nida, 13-14.06.2012, Ośrodek Exploris. Zgłoszenia i informacje: mirosława Reschke, tel.: 58 511 28 01 I Dolnośląskie Sympozjum Spawalnicze Wrocław, 20.06.2012, Wydział mechaniczny Politechniki Wrocławskiej. Zgłoszenia i informacje: Artur Lange, e-mail: Artur.Lange@pwr.wroc.pl XI Szczecińskie Seminarium Spawalnicze Szczecin, 6.09.2012, Wydział Inżynierii mechanicznej i mechatroniki Zachodniopomorskiego Uniwersytetu Technologicznego w Szczecinie. Zgłoszenia i informacje: Katarzyna Rudzka, tel.: 91 46 24 451 XVI Pomorskie Spotkanie Spawalników Gdańsk, 13.09.2012, Wydział mechaniczny Politechniki Gdańskiej. Zgłoszenia i informacje: Iwona Janson, tel.: 58 511 28 00 I Kieleckie Spotkanie Spawalników Kielce, 20.09.2012, Zakład Doskonalenia Zawodowego w Kielcach. Zgłoszenia i informacje: Ewelina Janus, tel.: 41 368 74 80 w. 102 Organizatorzy Linde Gaz Polska, Esab, Abicor-Binzel, Lincoln Electric, Technika Spawalnicza w Poznaniu, Urząd Dozoru Technicznego, Supra-Elco, Rywal-RHC, Belse, 3m, GCE, Eckert AS, Figel, Witt, Spaw-Ekspert, Trumf, messner Eutectic Castolin Materiały konferencyjne zawierające m.in. wybrane artykuły ze spotkań zostaną opublikowane w numerze 10/2012 miesięcznika naukowo-technicznego Przegląd Spawalnictwa