201208_PSpaw.pdf 11Przegląd sPawalnictwa 8/2012 norbert Radek Wojciech Żórawski technologia wytwarzania i właściwości powłok węglikowo-ceramicznych nanoszonych elektroiskrowo modyfikowanych wiązką laserową Manufacturing technology and properties of electro-spark  deposited carbide-ceramic coatings modified by laser beam Dr inż. Norbert Radek, dr inż. Wojciech Żórawski – Politechnika Świętokrzyska, Kielce. Streszczenie W pracy badano wpływ obróbki laserowej na właści- wości powłok nanoszonych elektroiskrowo. Ocenę wła- ściwości powłok po obróbce laserowej przeprowadzono na podstawie obserwacji mikrostruktury, pomiarów chro- powatości i przyczepności oraz analizy składu fazowe- go. Powłoki nanoszono elektroiskrowo, wykorzystując elektrody WC-Co-Al2O3, które zostały wytworzone przez spiekanie nanostrukturalnych proszków. Powłoki nakła- dano elektroiskrowo przy użyciu urządzenia EIL-8A na próbki ze stali C45, a następnie modyfikowano wiązką laserową, stosując laser nd: YAG. abstract The paper is concerned with determining the influen- ce of the laser treatment process on the properties of electro-spark coatings. The properties of the coatings after laser treatment were assessed based on following methods: microstructure analysis, roughness measure- ment, adhesion tests and X-ray diffraction analysis. The studies were carried out using WC-Co-Al2O3 electrodes produced by sintering nanostructural powders. The co- atings were electro-spark deposited over C45 carbon steel by means of an EIL-8A and they were laser treated with the nd:YAG. Wstęp Procesy wytwarzania powłok na elementach me- talowych, do których należy obróbka elektroiskrowa, związane są z transportem masy i energii oraz reak- cjami: chemicznymi, elektrochemicznymi i elektro- termicznymi, które im towarzyszą [1]. Współcześnie stosowane są różne odmiany obróbki elektroiskrowej spełniające standardy wytwarzania powłok, a także kształtowania mikrogeometrii powierzchni [2÷5]. O pozycji obróbki elektroiskrowej wśród technik wy- twarzania warstw powierzchniowych świadczą liczne zastosowania przemysłowe (począwszy od twardych powłok na krawędziach tnących narzędzi skrawają- cych, aż do rozwiniętych struktur na powierzchniach implantów) i nowoczesne konstrukcje urządzeń (od urządzeń ręcznych do zrobotyzowanych systemów ob- róbki elektroiskrowej). Tylko w Stanach Zjednoczonych badania nad tą technologią prowadzone są przez insty- tuty pracujące dla nASA, AIR FORCE, US nAVY. Powłoki nanoszone metodą elektroiskrową spełnia- jące funkcje ochrony przed korozją, jak również prze- ciwzużyciowe, mogą być stosowane np. na: – pierścieniach uszczelnień czołowych pomp wiro- wych, – elementach śrub okrętowych, – powierzchniach form odlewniczych, – elementach instalacji transportu paliwa, – elementach układów wydechowych. Powłoki elektroiskrowe nie są pozbawione wad, któ- re jednak można eliminować różnymi metodami. Jedną z metod, którą można poprawiać właściwości powłok elektroiskrowych, jest ich obróbka laserowa. Wiązka laserowa może zostać wykorzystana do wygładzania, kształtowania geometrii powierzchni, uszczelniania, ujednorodnienia składu chemicznego itd. naniesionych powłok [6÷9]. 12 Przegląd sPawalnictwa 8/2012 Cechą charakterystyczną powłok nanoszonych elektroiskrowo jest specyficzna, nietrawiąca się struk- tura tzw. biała warstwa. Warstwa wierzchnia kształ- towana jest w warunkach lokalnego oddziaływania wysokiej temperatury i dużych nacisków. Wartości podstawowych parametrów obróbki elektroerozyjnej są następujące [10]: – ciśnienie fali uderzeniowej od iskry elektrycznej wy- nosi (2÷7) • 103 GPa, – temperatura osiąga wartości ok. (5÷40) • 103°C. W pracy przedstawiono ocenę wpływu obróbki lase- rowej na właściwości użytkowe powłok WC-Co-Al2O3 naniesionych elektroiskrowo. Ocenę właściwości po- włok po obróbce laserowej przeprowadzono na pod- stawie obserwacji mikrostruktury, pomiarów chropowa- tości i przyczepności oraz analizy składu fazowego. Materiały i parametry obróbki Przedmiotem badań były powłoki nakładane elek- trodą WC-Co-Al2O3 (85% WC, 10% Co oraz 5% Al2O3) o przekroju 3x4 mm (anoda) metodą elektroiskrową na próbki wykonane ze stali C45 (katoda). Do nanoszenia powłok elektroiskrowych użyto urządzenia (o ręcznym przesuwie elektrody) produk- cji ukraińskiej, model EIL-8A. Widok urządzenia wraz z elektrodą WC-Co-Al2O3 umieszczoną w uchwycie przedstawiono na rysunku 1. Proces wytwarzania elektrod polegał na mieszaniu nanoproszków WC, Co, Al2O3 w odpowiednich propor- cjach w mieszalniku Turbula T2C, przez 30 min. na- stępnie odważono 12 g wymieszanych proszków, które wsypano do otworów grafitowej matrycy. mieszanki prasowano na gorąco (przepuszczając stały prąd przez grafitową matrycę), wytrzymując proszek przez 3 min w temperaturze 950°C pod ciśnieniem 40 mPa. matrycę i praso-piec stosowane do wytwarzania elektrod przedstawiono na rysunkach 2 i 3. Opierając się na doświadczeniach własnych oraz zaleceniach producenta urządzenia, przyjęto na- stępujące parametry nanoszenia powłok elektroiskro- wych: napięcie U = 230 V, pojemność kondensatorów C = 300 mF, natężenie prądu I = 2,4 A. Obróbkę laserową wykonano laserem nd:YAG (impulsowy tryb pracy), model BLS 720. Próbki z powłokami elektroiskrowymi naświetlano lasero- wo przy następujących parametrach obróbki: śred- nica ogniska d = 0,7 mm; moc lasera P = 20 W; prędkość przemieszczania wiązki V = 250 mm/min; odległość dysza-przedmiot obrabiany Δf = 6 mm; czas trwania impulsu ti = 0,4 ms; częstotliwość powta- rzania f = 50 Hz; skok przesuwu wiązki S = 0,4 mm, gaz osłonowy azot Q = 25 l/min. Wyniki badań i analiza analiza mikrostruktury powłok Analizie mikrostruktury poddano powłoki WC-Co- -Al2O3 przed i po obróbce laserowej. Do badań mikro- struktury wykorzystano elektronowy mikroskop skanin- gowy Joel JSm-5400. na rysunku 4 przedstawiono przykładowy widok mikrostruktury powłoki elektroiskrowej WC-Co-Al2O3. na podstawie uzyskanych wyników stwierdzono, że grubość uzyskanych powłok wyniosła 60÷70 µm, natomiast zasięg strefy wpływu ciepła (SWC) w głąb materiału podłoża ok. 30÷40 mm. na fotogra- fii widoczna jest wyraźna granica pomiędzy powło- ką a podłożem. można zaobserwować niekorzystne zjawiska w postaci porów i mikropęknięć powłoki. Rys. 1. Urządzenie do nanoszenia powłok elektroiskrowych EIL-8A Fig. 1. Device for electro-spark coatings EIL-8A deposition Rys. 2. matryca grafitowa Fig. 2. Graphite matrix Rys. 3. Praso-piec do spiekania elektrod Fig. 3. Furnace press for electro- de sintering Rys. 4. mikrostruktura powłoki WC-Co-Al2O3 Fig. 4. WC-Co-Al2O3 coating mi- crostructure Rys. 5. mikrostruktura powłoki WC-Co-Al2O3 po obróbce lase- rowej Fig. 5. WC-Co-Al2O3 coating microstructure after laser beam treatment 13Przegląd sPawalnictwa 8/2012 W wyniku modyfikacji wiązką laserową powłok WC-Co-Al2O3 nastąpiło ujednorodnienie składu che- micznego powłoki. Wytworzone w wyniku przetapia- nia laserowego, technologiczne warstwy powierzch- niowe (TWP) nie zawierają mikropęknięć i porów (rys. 5). Grubość powłoki WC-Co-Al2O3 po modyfika- cji laserowej uległa zmianie i mieściła się w zakresie 90÷110 mm. Zasięg SWC w głąb materiału podłoża wyniósł ok. 50÷60 µm. Pomiary mikrogeometrii Jedną z głównych wad powłok naniesionych ob- róbką elektroiskrową jest ich duża chropowatość końcowa. Dotychczasowe badania oraz analiza li- teratury wykazują, że kształtowanie powierzchni za- chodzi w wyniku nakładania się kraterów będących wynikiem erozji podłoża, jak również grzbietów utwo- rzonych z przemieszczających się na powierzchnię cząstek materiału powłokowego (elektrody). Tak powstała powierzchnia cechuje się: regularnością, brakiem kierunkowości, dużym promieniem za- okrągleń wierzchołków mikronierówności. W wielu opracowaniach naukowych analizuje się wpływ pa- rametrów procesu na chropowatość powierzchni. Sterując tymi parametrami, można uzyskać zakłada- ne zmiany mikrogeometrii powierzchni. Jest to zatem sposób na wytwarzanie powierzchni o zadanej roz- winiętej powierzchni chropowatej zwanej relifem po- wierzchniowym. Pomiary chropowatości wykonano w Laboratorium Pomiarów Wielkości Geometrycznych Politechniki Świętokrzyskiej za pomocą przyrządu Form Talysurf 120L. Pomiary chropowatości powłok WC-Co-Al2O3 wykonano w dwóch prostopadłych do siebie kierun- kach. Pierwszy pomiar był wykonany zgodnie z ru- chem przemieszczania się elektrody, natomiast drugi był prostopadły do ściegów skanujących. Z dwóch po- miarów obliczono wartość średnią parametru Ra dla danej powłoki. Pomiary powłok WC-Co-Al2O3 obrobionych lase- rem wykonano w kierunku prostopadłym i równole- głym do osi ścieżek wykonanych wiązką laserową, a następnie obliczono wartość średnią chropowato- ści dla danej powłoki. W większości prac podawane są wyniki pomiarów chropowatości dla profili mierzo- nych wzdłuż osi ścieżek otrzymanych laserem, co nie odzwierciedla rzeczywistego obrazu mikrogeometrii powierzchni po tej obróbce. maksymalne wysokości chropowatości występują bowiem w kierunku prosto- padłym do osi ścieżek. Powłoki WC-Co-Al2O3 miały chropowatość Ra = 6,16÷7,79 mm, natomiast po obróbce laserowej chropowatość wynosiła 13,43÷14,17 µm. Próbki ze stali C45, na które nanoszono powłoki, miały chropo- watość Ra = 0,39÷0,41 µm. Przykładowe protokoły pomiarów parametrów mikrogeometrii badanych próbek przedstawiono na rysunkach 6 i 7. na podstawie przeprowadzonych pomiarów moż- na stwierdzić, że obróbka laserowa powoduje wzrost chropowatości powłok WC-Co-Al2O3. Jest to efektem ruchu ciekłego metalu wywołanego siłami napięcia powierzchniowego. niejednorodny rozkład tempera- tury w wiązce laserowej (mod TEm00) powoduje, że profil powierzchni po zakrzepnięciu jest również nie- jednorodny i w pewnym sensie odzwierciedla rozkład energii w obszarze przetopionym. W przypadku obróbki laserem impulsowym przyj- muje się, że głównym czynnikiem decydującym o profilu powierzchni po zakrzepnięciu jest ciśnienie par materiału obrabianego, które powoduje „wyrzu- canie” materiału z centralnego obszaru i powstanie charakterystycznych wypływek na granicy z obsza- rem nieprzetopionym. Wpływ parametrów obróbki la- serowej na chropowatość powierzchni szczegółowo badano w [11]. Pomiary przyczepności Pomiary przyczepności powłok WC-Co-Al2O3 przed i po obróbce laserowej wykonano metodą zarysowania (scratch test). Do pomiarów użyto przyrządu Revetest firmy CSEm. Pomiary przeprowadzono przy nastę- pujących parametrach testu zarysowania: szybkość Rys. 6. Przykładowe wyniki pomiarów parametrów mikrogeometrii powłoki WC-Co-Al2O3 Fig. 6. Results of microgeometry parameters measurements for WC-Co-Al2O3 coating Rys. 7. Przykładowe wyniki pomiarów parametrów mikrogeometrii powłoki WC-Co-Al2O3 po obróbce laserowej Fig. 7. Results of microgeometry parameters measurements for WC-Co-Al2O3 coating after laser beam treatment 14 Przegląd sPawalnictwa 8/2012 wzrostu obciążenia – 103,2 n/min; prędkość prze- suwu stolika z próbką – 9,77 mm/min; długość rysy – 9,5 mm; stożek diamentowy Rockwella o promieniu zaokrąglenia – 200 µm. Test zarysowania polegał na wykonaniu rysy za pomocą odpowiednio dobranego penetratora (w tym przypadku stożka diamentowego Rockwella) przy stopniowym wzroście siły normalnej (obciążającej ten penetrator) z jednoczesnym pomiarem siły oporu stawianego przez materiał (siły stycznej) i rejestracją sygnałów emisji akustycznej informujących o powsta- waniu uszkodzeń warstwy w postaci pęknięć lub złusz- czeń. najmniejsza siła normalna powodująca utratę adhezji powłoki z podłożem określana jest mianem siły krytycznej i przyjmowana za miarę adhezji. Do oceny wartości siły krytycznej służy zapis zmian sygnałów emisji akustycznej i siły stycznej oraz obser- wacje mikroskopowe (mikroskop świetlny wbudowany w aparat Revetest). W przeprowadzonych badaniach wartości sił krytycznych oceniono na podstawie ob- serwacji mikroskopowych rys powstałych po przejściu penetratora, które odnoszono do przebiegów sygnałów emisji akustycznej. Wyniki badań przyczepności przed- stawiono w tablicy. Powłoki elektroiskrowe miały porównywalną przy- czepność. Średnia wartość (z trzech pomiarów) siły krytycznej powłoki WC-Co-Al2O3 wyniosła 6,33 n. Obróbka laserowa spowodowała poprawę przyczep- ności powłoki WC-Co-Al2O3 w stosunku do powłoki bez tej obróbki o 29%. Większa przyczepność powłok obrobionych laserem może być spowodowana ogra- niczeniem ich porowatości, a tym samym poprawą ich szczelności. Jednak szczegółowe ustalenia doty- czące tego problemu będą dokonywane w kolejnych etapach badań. Badania dyfraktometryczne Analizę składu fazowego badanych powłok wyko- nano metodą dyfrakcji rentgenowskiej przy wykorzy- staniu urządzenia Philips PW 1830. Stosowano filtro- wane promieniowanie Kα lampy o anodzie Cu zasilanej napięciem 40 kV przy natężeniu prądu 30 mA. Badania wykonano dla kąta 2Θ w zakresie 30°÷60° i szybkości skanowania 0,05°/3 s. Po przeprowadzeniu analizy składu fazowego po- włoki WC-Co-Al2O3 okazało się, że warstwa wierzchnia powłoki składa się głównie z fazy W2C oraz małej do- mieszki WC, Co2C i Al2O3 (rys. 8a). Obróbka laserowa spowodowała przetopienie powłoki WC-Co-Al2O3 i jej wymieszanie z materiałem podłoża (rys. 8b). Warstwa wierzchnia powłoki WC-Co-Al2O3 po obróbce laserowej składa się z faz Fe3W2C i W2C oraz WC i Fe. najbar- dziej intensywne piki pochodzą od fazy Fe3W2C, co świadczy o przetopieniu powłoki z podłożem. tablica. Wyniki pomiarów przyczepności powłok table. Results of coating adhesion test Powłoka Siła krytyczna, n Wartość średnia, nnumer pomiaru 1 2 3 WC-Co-Al2O3 7,42 6,67 4,89 6,33 WC-Co-Al2O3 + laser 8,92 9,26 8,65 8,94 Rys. 8. Obraz dyfrakcyjny dla powłoki WC-Co-Al2O3: a) przed obrób- ką laserową, b) po obróbce laserowej Fig. 8. Diffraction for WC-Co-Al2O3 coating: a) before laser beam treatment, b) after laser beam treatment Podsumowanie na podstawie przeprowadzonych wstępnych badań można sformułować następujące wnioski: – W wyniku laserowego przetopienia powłok elek- troiskrowych i następującego po nim krzepnięcia uzyskuje się ujednorodnienie składu chemicznego oraz likwidację mikropęknięć i porów w powłoce. – Chropowatość powłok elektroiskrowych po ob- róbce laserowej jest dwukrotnie większa w sto- sunku do chropowatości powłok bez tej obróbki. Jest to zjawisko niekorzystne pod względem ja- kości i przydatności w określonych warunkach eksploatacyjnych. należy wyznaczyć parame- trów obróbki laserowej, przy których nastąpi nadtopienie tylko wierzchołków mikronierówności powłoki (wygładzanie laserowe). – Przyczepność powłok WC-Co-Al2O3 po obróbce laserowej jest o 29% większa niż bez tej obróbki. – Warstwa wierzchnia powłoki WC-Co-Al2O3 składa się głównie z fazy W2C, natomiast po obróbce la- serowej najbardziej intensywne piki pochodzą od faz Fe3W2C i W2C. – W dalszym etapie badań konieczne wydaje się wykonanie pomiarów naprężeń własnych oraz porowatości powłok elektroiskrowych przed i po obróbce laserowej. 15Przegląd sPawalnictwa 8/2012 Literatura [1] Galinov I.V., Luban R.B.: mass transfer trends during elec- trospark alloying. Surface & Coatings Technology 79 (1996), 9-18. [2] Depczyński W., Radek n.: Sposób wytwarzania i napra- wy warstw wierzchnich z zastosowaniem wyładowań elek- trycznych. Patent RP nr 380946 (Decyzja przyznania z dn. 19.01.2009 r.). [3] Radek n., Wrzałka Z., Szalapko J.: measurement of electric impulses and properties of carbides electro-spark coatings. Rozdział 3.2.2 w monografii: Scientific basis of modern tech- nologies: experience and prospects. Edited by J.I. Shalapko and L.A. Dobrzański, 223-235, Jaremche 2011, Ukraine. [4] Radek n.: Determining the operational properties of steel be- aters after electrospark deposition. Eksploatacja i niezawod- ność – maintenance and Reliability, 4 (2009), 10-16. [5] Chang-bin T., Dao-xin L., Zhan W., Yang G.: Electro-spark al- loying using graphite electrode on titanium alloy surface for biomedical applications. Applied Surface Science, 257 (2011), 6364-6371. [6] Radek n., Wajs W., Luchka m.: The WC-Co electrospark alloy- ing coatings modified by laser treatment. Powder metallurgy and metal Ceramics 3-4 (2008), 197-201. [7] Radek n., Antoszewski B.: Influence of laser treatment on the properties of electro-spark deposited coatings. Kovove mate- rialy-metallic materials 1 (2009), 31-38. [8] Radek n., Bartkowiak K.: Laser treatment of Cu-mo elec- tro-spark deposited coatings. Physics Procedia, 12 (2011), 499-505. [9] Radek n.: Electrospark deposition and laser technology in surface engineering. Rozdział 2.6 w monografii: Selected pro- blems of modeling and control in mechanics. Edited by Sta- nisław Adamczak and Leszek Radziszewski, Wydawnictwo Politechniki Świętokrzyskiej, s. 146-157, Kielce 2011. [10] miernikiewicz A.: Doświadczalno-teoretyczne podstawy ob- róbki elektroerozyjnej (EDm). Politechnika Krakowska, Kra- ków 2000. [11] Radziejewska J.: Wpływ stopowania laserowego na strukturę geometryczną i stan warstwy wierzchniej. Rozprawa doktor- ska, IPPT PAn, Warszawa 1999. Mgr inż. Bogusław Olech Ukończył studia na Wydziale Budowy maszyn i Okrę- tów Politechniki Szczecińskiej w 1974 r. następnie pod- jął studia podyplomowe na Politechnice Warszawskiej na Wydziale Inżynierii materiałowej (Badania nieniszczące w praktyce przemysłowej – metodyka i zastosowanie), które ukończył w 2006 r. Wpisany od 1983 r. na listę Rze- czoznawców Zespołu SImP w specjalności „metody kon- troli jakości (w zakresie połączeń spawanych)”. Posiada tytuł Wykładowcy SImP w specjalności „Spawalnictwo i połączenia nierozłączne”, jest również wpisany do reje- stru wykładowców. Uzyskał I stopień specjalizacji zawodo- wej w dziedzinie ogólnotechnicznej, kierunek specjalizacji „Jakość (sterowanie jakością)”, nadany przez Urząd Go- spodarki morskiej. Posiada także uprawnienie do zajmowa- nia stanowiska Inspektora Ochrony Radiologicznej, nadane przez Prezesa Państwowej Agencji Atomistyki. W latach 1974-1981 pracował w Katedrze Spawalnic- twa Wydziału mechanicznego Politechniki Szczecińskiej na stanowisku starszego asystenta, prowadząc zajęcia dy- daktyczne ze studentami. W latach 1981-1983 prowadził wykłady z przedmiotu Spawalnictwo z uczniami Zasadni- czej Szkoły Zawodowej przy Stoczni Remontowej Parnica w Szczecinie, gdzie opracował programy nauczania w za- kresie spawania, a także wykłady dla Fundacji „Pomoc Szkole”, Szczecin. Prowadził zajęcia na kursach organizo- wanych przez Ośrodek Doskonalenia Kadr SImP w Szcze- cinie i firmę Bm. Wykonywał obowiązki opiekuna prak- tyk w Zespole Elektrowni Dolna Odra S.A. dla studentów Zakładu Spawalnictwa Politechniki Szczecińskiej. nadzorował prace wykonywane technologiami spa- walniczymi w Stoczni Remontowej Parnica w Szczecinie, w Stoczni Rzecznej Odra w Szczecinie oraz w Zespole Elektrowni Dolna Odra (Obecnie PGE). Od 1996 r. uczestni- czył we wdrażaniu Systemu Jakości w Laboratorium Badań materiałowych Zespołu Elektrowni Dolna Odra S.A. na zgod- ność z normą Pn-En ISO/IEC 17025. Od 2002 r. sam odpowiada za nadzór i spełnianie wymogów uzyskiwania kolejnych odnowień posiadanego przez Laboratorium uznania UDT. Od 2002 r. nadzorował i brał czynny udział w opracowaniu, a obecnie w aktuali- zacji instrukcji: technologii wytwarzania, naprawy i moder- nizacji urządzeń technicznych podlegających dozorowi technicznemu, w tym opracowaniu ok. 220 Instrukcji Tech- nologicznych Spawania – WPS. Inżynier Bogusław Olech kieruje Programem Bezpie- czeństwa Jądrowego, nadzorowanym przez Państwową Agencję Atomistyki, wprowadzonym w pracowni radiolo- gicznej działającej w ramach Laboratorium Badań materia- łowych. Wielokrotnie wyróżniany i nagradzany, m.in. zdobył III miejsce w Uczelnianym (w czasie pracy – Politechnice Szczecińska Zakładzie Spawalnictwa) Turnieju młodych mistrzów Techniki (1975) został wpisany do Księgi Zasłużo- nych dla Ruchu Stowarzyszeniowego na Pomorzu Zachod- nim prowadzonej przez Federację Stowarzyszeń naukowo- Technicznych nOT, Rada Regionu Zachodniopomorskiego w Szczecinie (2001), Srebrną Honorową Odznakę SImP, (2001), Złotą Honorową Odznakę SImP (2006), Odznaka im. Henryka mierzejewskiego (2010), odznaka honorowa „Za zasługi dla energetyki”, nadaną przez ministra Gospo- darki (2011) medal 100-lecia Polskiego Dozoru Technicz- nego (UDT, 2011). Laureat Medalu St. Olszewskiego Praca wykonana w ramach projektu badawczego N N503 150736