201208_PSpaw.pdf 16 Przegląd sPawalnictwa 8/2012 Tadeusz Burakowski Areologia i natryskiwanie cieplne w ujęciu systemowym z uwzględnieniem zjawiska synergizmu areology and thermal spraying as functional  and physical systems with consideration of synergism phenomena Prof. dr hab. inż. tadeusz Burakowski – Politech- nika Koszalińska. Streszczenie Podano informacje dotyczące systemu areologicz- nego natryskiwania cieplnego, omówiono jego istotę i odmiany, przedstawiono modele funkcjonalne i fi- zyczne. Omówiono różnice między właściwościami elementów systemu, a właściwościami sumy elemen- tów systemu areologicznego. Zaproponowano wpro- wadzenie pojęcia współczynnika synergizmu do oceny jakości systemu i do kwantyfikowania właściwości sys- temu. Podano kilka przykładów współczynnika syner- gizmu technologii. abstract The principles of areology system of thermal spraying on done, the essence of areological system of thermal spraying was described and the functional and physic models of areological system was presented. The diffe- rence between properties of elements system and pro- perties of the sum of system elements was discussed. On propose to introduce the synergism of coefficient to valuation of quality of areological system and to quali- fication of properties system. On done some examples of synergism of coefficient of technology. Wstęp Inżynieria powierzchni zwana obecnie areologią jest jedyną z technik wytwarzania powstałą w zasa- dzie od momentu pojawienia się człowieka. Wraz z rozwojem ludzkości pojawiały się kolejne techniki wytwarzania warstw powierzchniowych o właściwo- ściach odpowiadających potrzebom człowieka. Zna- nych jest kilka grup technologii wytwarzania warstw powierzchniowych, jedną z nich jest natryskiwanie cieplne [1]. mimo, że inżynieria powierzchni znana jest od wielu lat – nazwa ta pojawiła się dopiero w latach 70. ub.w., podczas gdy pojęcie metalizacji natryskowej – bo tak pierwotnie nazywano natryskiwanie cieplne (natryskiwano tylko metale i stopy) – znane było już pół wieku wcześniej [1]. Początkowo pojęcie inżynierii powierzchni obejmowało w zasadzie tylko technicz- ne aspekty kształtowania warstw powierzchniowych, pojawiło się pojęcie areologii – jako dyscypliny tech- nicznej obejmującej również naukowe aspekty kształ- towania. Utrwaliła się również nazwa natryskiwania cieplnego [2÷7]. nazwy areotechnika lub inżynieria powierzchni obejmują wszystkie techniki wytwarzania warstw po- wierzchniowych, a jedną z nich jest natryskiwania cieplne powłok – technika powstała ok. 100 lat temu, rozwijając się dynamicznie, bez niej rozwój techniki nie osiągnąłby dzisiejszego poziomu. W tablicy I podano najważniejsze etapy milowe roz- woju natryskiwania cieplnego, na rysunkach 1÷5 po- dział, zastosowanie i rozwój areologicznych systemów powłokowych natryskiwania cieplnego, a w tablicy II – podstawowe dane urządzeń do natryskiwania cieplne- go. na rysunku 2 – orientacyjne obszary parametrów: temperatura – prędkość cząstek materiału powłokowe- go, możliwych do uzyskania różnymi technikami natry- skiwania cieplnego. 17Przegląd sPawalnictwa 8/2012 tablica I. Rozwój chronologiczny najważniejszych osiągnięć związanych z natryskiwaniem cieplnym (na podstawie [1]) table I. The most important achievements of thermal spraying (acc to [1]) Lata Osiągnięcia miejsce 1909 m.U. Schoop opracowuje pistolet natryskowy tyglowy Szwajcaria 1912÷1913 m.U. Schoop i in. opracowują pistolet natryskowy płomieniowy, proszkowy (1912) i drutowy (1913) Szwajcaria 1914 m.U. Schoop opracowuje pistolet natryskowy łukowy Szwajcaria 1939÷1940 S. Reinecke opracowuje pistolet natryskowy plazmowy niemcy 1955÷1956 R.m. Poorman i in. nanoszą detonacyjnie cząstki na podłoże metalowe Stany Zjednoczone 1960 R. Stetson i C. A. Hauck natryskiwują plazmowo w atmosferze regulowanej Stany Zjednoczone 1973 E. mühlberger stosuje natryskiwanie plazmowe w próżni niemcy 1982 J. Browning stosuje natryskiwanie naddźwiękowe Stany Zjednoczone 1985 n. Papyrin opracowuje pistolet do natryskiwania cieplnego powłok na zimno ZSRR Rys. 1. Podział, zastosowanie i rozwój areologicznych systemów po- włokowych natryskiwania cieplnego Fig. 1. Classification, applications and development of thermal spraying areological systems tablica II. Charakterystyka sposobów natryskiwania cieplnego [3] table. II. Characteristic of thermal spraying methods [3] Rodzaj urządzenia natryskowego (pierwsze zastosowanie) Gaz Źródła ciepła materiał powłokowy natryskiwane cząstki Wydajność kg/h rodzaj temperatura oC rodzaj postać prędkość m/s rozmiar mm metal ceramika Pistolet płomieniowy proszkowy (1912) acetylen, etan, tlen, wodór, propan płomień < 3160 wszystkie proszek < 50 5÷100 3÷6 1÷2 drutowy (1913) acetylen, etan, tlen, wodór, propan płomień < 3160 głównie metale drut < 200 5÷100 6÷8 Pistolet łukowy (1914) - łuk elektryczny ~ 4000 wyłącznie przewodzący prąd drut ~ 159 – 8÷20 Pistolet plazmowy (1939 – 1940) acetylen, etan, tlen, wodór, propan plazma do 20 000 wszystkie proszek < 400 5÷100 4÷8 Działo detonacyjne (1955) acetylen, etan płomień > 3200 wszystkie proszek < 1000 5÷60 3÷6 Wiązka laserowa (1964) CO2, tlen, hel, neodym, argon i mieszaniny wiązka fotonów > 10 000 wszystkie proszek > 1 – 1÷2 Pistolet naddźwiękowy (1982) acetylen, etan, tlen, wodór, propan płomień < 3160 wszystkie proszek < 600 5÷45 4÷8 2÷4 Pistolet do natryskiwania na zimno (1985) – nagrzany gaz 600÷750 prawie wszystkie proszek – – – – Rys. 2. Orientacyjne zakresy prędkości – temperatura cząstek, wła- ściwe dla różnych metod natryskiwania cieplnego i kierunki zmian właściwości (głównie wg [3] i na podstawie skorygowanych danych z [4]) Fig. 2. Approximate values of particle velocity as a function of temperature for different thermal spraying methods and trends of the properties of coatings, based on [3, 4] Źródło ciepła Postać materiału powłokowego P ow ło ka na tr ys ki w an a 18 Przegląd sPawalnictwa 8/2012 Modele funkcjonalne systemów areologicznych i natryskiwania cieplnego System areologiczny (S.A.) jest uporządkowanym wewnętrznie układem w postaci zbioru areologicznego elementów materialnych powiązanych strukturalnie ze sobą, działających wspólnie i oddziałujących na siebie, aby osiągnąć określony cel (lub cele) działania niemoż- liwy do osiągnięcia przez poszczególne elementy [3]. Elementami SA są: rdzeń R, warstwa wierzchnia WW i powłoka P; mogą one być traktowane jako podsys- temy, np. mogą uwzględniać kolejne modyfikacje WW lub rodzaj i liczbę powłok P (rys. 3). Wielkościami wej- ściowymi są właściwości elementów oraz czynniki po- wodujące transformacje właściwości. W zależności od podwójnej (R + WW) lub potrójnej (R + WW + P) kompozycji elementów systemów – roz- różnia się systemy areologiczne: rdzeniowy SAR i po- włokowy SAP (rys. 4). Zależnie od sposobu wytwarzania (i materiału) po- włoki rozróżnia się główne grupy areologicznych syste- mów powłokowych: – malarskie (powłoki niemetalowe), – galwaniczne (powłoki metalowe), Rys. 3. model funkcjonalny systemu areologicznego Fig. 3. Functional model of areological system Rys. 4. Ogólny schemat systemu areologicznego [7] Fig. 4. Scheme of areological system [7] – PVD i CVD (powłoki metalowe i niemetalowe), – zanurzeniowe (powłoki metalowe i niemetalowe), – natryskiwane cieplnie (powłoki metalowe i niemeta- lowe). W systemach areologicznych natryskiwania ciepl- nego SAnC można z kolei wyróżnić podsystemy za- leżne od sposobu uzyskiwania i nagrzewania cząstek materiału powłokowego (tabl. II): – płomieniowe (w tym naddźwiękowe), – łukowe, – plazmowe, – detonacyjne, – laserowe, – uzyskiwane na zimno. Funkcją SAnC, podobnie jak każdego systemu, jest transformacja wielkości wejściowych (właściwo- ści) w wyjściowe (właściwości inne lub o innych war- tościach), tak aby uzyskać żądane właściwości poten- cjalne i/lub użytkowe systemu, przy czym główną rolę w tym systemie odgrywa powłoka. Funkcją SAnC jest nadanie obrabianemu ele- mentowi żądanych właściwości podczas wytwarzania i utrzymanie w czasie użytkowania właściwości za- bezpieczających element przed szkodliwym wpływem otoczenia. W związku z tym można wyróżnić systemy SAnC: wytwarzany i użytkowany (eksploatowany). Podczas użytkowania następuje transformacja właści- wości użytkowych. Modele fizyczne systemów areologicznych i natryskiwania cieplnego W modelu fizycznym rozpatruje się rzeczywiste re- lacje wzajemne elementów fizycznych systemów are- ologicznych i natryskiwania cieplnego. model fizyczny systemu areologicznego SA stanowi warstwową kompozycję różnych materiałów lub tych samych chemicznie materiałów, lecz o róż- nych właściwościach fizycznych, uzyskiwany w ra- mach procesu technologicznego wytwarzania i służy do uzyskania żądanych właściwości powierzchnio- wych kompozycji materiałów, przy czym właściwości sytemu zmieniają się w trakcie eksploatacji. W ogól- ności kompozycja warstwowa może być podwójna (R + WW) lub potrójna (R + WW + P), w szczególno- ści WW może być wielokrotnie modyfikowana (rys. 5). Rdzeń i jego warstwa wierzchnia WW tworzą podłoże dla powłoki. naniesiona na podłoże powłoka P może być wielowarstwowa: modyfikowana Pm lub kompozy- towa Pk (rys. 6) [3]. model fizyczny systemu natryskiwania cieplne- go SAnC stanowi fizyczną kompozycję warstwową materiałów: podpowłoki, powłoki natryskiwanej ciepl- nie i ewentualnie dla systemów dupleks – jednej lub kilku powłok malarskich. 19Przegląd sPawalnictwa 8/2012 Powłoka natryskiwana cieplnie może być również modyfikowana, np. uszczelniana laserowo (przez nad- topienie) lub ewentualnie implantowana jonami róż- nych pierwiastków. niemodyfikowana powłoka natry- skiwana cieplnie, stykając się z otoczeniem uzyskuje własną warstwę wierzchnią WWp [3, 7]. Właściwości elementów systemu i systemu elementów Podobnie jak w areologii, tak i w technice natry- skiwania cieplnego nie powinno się rozpatrywać od- dzielnie właściwości elementów systemu i ich sumę Rys. 5. Uproszczony model fizyczny systemu areologicznego rdze- niowego SAR z warstwą wierzchnią [7]: a) niemodyfikowaną (WWn); b) modyfikowaną (WWm) Fig. 5. Simplified physical model of the areological core system (SAR) with surface layer [7]: a) unmodified (WWn), b) modified (WWm) Rys. 6. Uproszczony model fizyczny systemu areologicznego po- włokowego SAP [7]: a) warstwa wierzchnia niemodyfikowana (WWn) i jednowarstwowa (prosta) powłoka Pp; b) warstwa wierzchnia nie- modyfikowana (WWn), modyfikowana (WWm) i powłoka kompozyto- wa (Pk) dwuwarstwowa (Pk1, Pk2) Fig. 6. Simplified physical model of areological superficial system (SAP) [7]: a) unmodified surface layer (WWn) and one-layer coating (Pp); b) unmodified surface layer (WWn), modified surface layer (WWm) and double-layer composite coating (Pk1, Pk2) traktować jako właściwości systemu, lecz zawsze należy rozpatrywać właściwości całego systemu, ponieważ: – system nie po to został stworzony z elementów, aby je rozpatrywać oddzielnie, – elementy systemu nie zawsze mogą występować oddzielnie, np. system rdzeniowy (R + WW) może występować samodzielnie, ale nigdy nie występuje sama WW bez rdzenia i powłoka P bez podłoża. W skali makroskopowej rdzeń R, warstwa wierzch- nia WW i powłoka P stanowią odrębne fazy, a między fazami występuje mniej lub bardziej wyraźnie zaryso- wana granica międzyfazowa, przez którą fazy oddzia- łują na swoje właściwości [7]. niekiedy autorzy, badając właściwości syste- mu areologicznego lub natryskiwania cieplnego (w postaci R + WW lub podłoże (R + WW) + powłoka P), np. twardość, mierząc ją od strony powierzchni podają, że jest to twardość WW lub P. W ogólnym przypadku jest to błędna (lub przynajmniej nieści- sła) informacja, gdyż mierzona twardość jest łączną odpowiedzią systemu R+WW lub (R + WW) + P na wciskanie wgłębnika [3, 7]. Podobnie: inna będzie odporność korozyjna systemu: podłoże Sn + po- włoka P1 i podłoże Zn + powłoka P1, podobnie jak twardość systemu Pb + Tin lub SW7m + Tin, mimo że w obydwóch przypadkach powłoki P1 i Tin są takie same. Oczywiście w niektórych przypadkach właściwości mierzone systemu mogą być tożsame z właściwościami jednego z elementów systemu, np. twardość powłoki z twardością systemu z tą powłoką, ale tę tożsamość należy traktować jako szczególny przypadek ogólnej zasady. Synergizm kompozycji materiałów i technologii systemów areologicznych i natryskiwania cieplnego Właściwości potencjalne i użytkowe systemów areologicznych i natryskiwania cieplnego zależą od składu chemicznego, fazowego, morfologii ele- mentów sytemu i ich kompozycji. Wpływ rodzaju i właściwości elementów systemu na właściwości systemów (o ile występuje) może być synergiczny lub antagonistyczny. Systemy areologiczne i natryskiwania cieplnego wytwarza się po to, aby uzyskać określone właściwo- ści systemu. najczęściej wykorzystuje się synergiczne, znacznie rzadziej – antagonistyczne oddziaływanie elementów systemu. najlepiej by było, aby elementy systemu nie stanowiły – pod względem materiałowym i technologii wytwarzania – dowolnej kombinacji, lecz ich synergiczną kompozycję. Odpowiedź na pytanie, czy dla określonych kombinacji materiałowo-technolo- gicznych występuje synergizm, a jeśli tak, to jaka jest R ed ze ń R ed ze ń 20 Przegląd sPawalnictwa 8/2012 jego wartość, daje współczynnik oddziaływania [3]: elementów układu a1,…,an na dowolną właściwość układu. Jest to krotność zmiany określonej właściwości Rys. 7. Współczynnik synergizmu twardości systemów podłoże-powłoka [2] (na podstawie danych z różnych prac): a) powłoka natryskana plazmowo i przetapiana laserowo; b) powłoka stopowana przetopieniowo; c) powłoka przetapiana w piecu i laserowo; d) powłoka natryskiwa- na plazmowo i laserowo; e) powłoka natryskiwana plazmowo lub spawalniczo Fig. 7. Hardness synergism coefficient of substrate-coating systems [2]: a) plasma sprayed coating and then laser melting, b) coating alloyed by melting, c) coating melted in the furnace and by laser beam, d) plasma and laser beam sprayed coating, e) plasma sprayed coating or by TIG Rys. 8. Współczynnik synergizmu i antagonizmu nieograniczonej wytrzymałości zmęczeniowej giętno-obrotowej (n = 107 cykli) systemów: a) stal 45 ulepszona cieplnie – powłoka niCrBSi, b) ulepszona cieplnie stal 45 – powłoka FeniB, c) stal 45 ulepszona cieplnie – powłoka (Feni)2B dla różnych sposobów natryskiwania powłok bez lub z następnym wyżarzaniem przez 1 h (z [2] na podstawie danych z prac [12, 13]) Fig. 8. Synergism and unlimited flexural-rotational fatigue strength (n = 107 cycles) antagonism coefficient for: a) quenched and tempered steel 45 - niCrBSi coating, b) quenched and tempered steel 45 – FeniB coating, c) quenched and tempered steel 45 – (Feni)2B coating, for different methods of spraying coatings with or without subsequent annealing for 1 h (from [2] based on data from [12, 13]) w wyniku działania dwóch lub więcej czynników, od- niesiona do właściwości wywołanej działaniem jed- nego czynnika a1. Gdy oddziaływanie na siebie czyn- ników jest konstruktywne, czyli zwiększające łączny efekt – wówczas występuje synergizm oddziaływa- nia i współczynnik oddziaływania ko przyjmuje nazwę 21Przegląd sPawalnictwa 8/2012 Rys. 9. Współczynnik synergizmu zużycia tribologicznego w układzie: krążek (próbka: stal 45) – krążek (przeciwpróbka: stal 45 + powłoka) przy smarowaniu kroplowym olejem Lux-10 systemów: a) stal ulep- szona cieplnie – powłoka niCrBSi, b) stal ulepszona cieplnie – po- włoka FeniB, natryskiwanych detonacyjnie i wyżarzanych w różnych temperaturach; dla porównania podano zużycie powłok natryskiwa- nych plazmowo i płomieniowo (z [3] na podstawie danych z pracy [12]) Fig. 9. Tribological wear synergism coefficient for: disc (specimen: steel 45) – disc (counter: steel 45 and coating) with the lubrication by Lux-10 oil drip in systems: a) quenched and tempered steel – coating niCrBSi, b) quenched and tempered steel – coating FeniB detona- tion sprayed and annealed at different temperatures in comparison with plasma and flame sprayed coatings ([3] based on data from [12]) Rys. 10. Współczynnik antagonizmu zużycia (synergizmu odporności na zużycie [3]): a) erozyjnego, systemu: podłoże stalowe – powłoka natryskiwana plazmowo o grubości 0,4 mm [6]; b) ściernego, systemu: podłoże stalowe – powłoka natryskiwana naddźwiękowo [14] Fig. 10. Antagonism wear coefficient (synergism of wear resistance [3]): a) erosion, the system: a steel substrate – plasma sprayed coating with a thickness of 0.4 mm ([6]), b) abrasive system: steel substrate – ultrasonically sprayed coating ([14]) Rys. 11. Współczynnik antagonizmu i synergizmu przyrostu masy, po utlenianiu w atmosferze powietrza w temperaturze 975°C przez 180 h, systemów: podłoże – powłoka (różne powłoki natapiane lase- rowo z proszkowych materiałów powłokowych) (z [3] na podstawie danych z pracy [15]) Fig. 11. Weight increase antagonism and synergism coefficient, after oxidation in air at a temperature of 975°C for 180 h, system: sub- strate – coating (different powder materials laser beam coating ([3] based on data from [15]) 22 Przegląd sPawalnictwa 8/2012 współczynnika synergizmu ks, czyli ko = ks. Dla ko > 1 zawsze występuje synergizm, dla ko < 1 – antagonizm, dla ko = 1 – neutralizm. Teoretycznie współczynnik sy- nergizmu zawiera się w zakresie 1 < ks < ∞, praktycznie górna granica wynosi kilka lub kilkanaście. Im większa jest wartość współczynnika synergizmu, tym współdzia- łanie elementów układu (np. technologii wytwarzania) jest korzystniejsze i tym większy wpływ wywiera na ba- daną właściwość (np. trwałość użytkową) systemu. Stosując natryskiwanie cieplne można poprawić wszystkie właściwości użytkowe systemu w stosunku do systemu areologicznego bezpowłokowego – pod warunkiem, że do odpowiednich zastosowań dobrze zostaną dobrane materiały podłoża i powłoki oraz metoda i parametry natryskiwania. natryskiwanie cieplne stosuje się do zwiększenia trwałości użytkowej systemów podłoże-powłoka, okre- ślonej – w zależności od warunków pracy wzrostem odporności na zużycie przez różne rodzaje tarcia (ok. 60% zastosowań – to powłoki antyścierne), wzrostem żaroodporności, zwiększeniem lub zmniejszeniem współczynnika tarcia, przewodzeniem ciepła, emisyj- ności, odbijalności, wzrostem odporności korozyjnej i nieznacznym wytrzymałości zmęczeniowej. na rysunkach 7÷11 pokazano na wybranych przy- kładach, w oparciu o podejście systemowe, możliwości kwantyfikowania ich jakości potencjalnej i użytkowej. Szacuje się, że w obszarze areotechniki (inżynie- rii powierzchni) kilka procent zastosowań przypada na systemy natryskiwania cieplnego. Podsumowanie Podobnie jak inne systemy techniczne, również system podłoże-powłoka natryskiwana cieplnie moż- na rozpatrywać w ujęciu funkcjonalnym i fizycznym, ułatwiającym analizę systemu. Właściwości systemu elementów nie są równe sumie właściwości elementów. Literatura [1] Burakowski T.: Areologia. Powstanie i rozwój. Wyd. Instytut Technologii Eksploatacji – PIB, Radom 2007. [2] milewski W.: Kierunki rozwoju natryskiwania cieplnego. ma- teriały Konferencji naukowej „Techniki wytwarzania warstw powierzchniowych metali”, Rzeszów, 9-10 czerwca 1988, s. 135-143. [3] Burakowski T.: Rozważania o synergizmie w inżynierii po- wierzchni, Radom, Wyd. Politechniki Radomskiej, 2004. [4] Bach F. B., Bach Ch., möwald K., Rothardt T., Babiak Z.: Pro- perties of light metal matrix composite coatings sprayed by gas detonation on Al-, mg- alloys. Proceedings of Internatio- nal Conference on „modern Wear and Corrosion Resistant Coatings obtained by Thermal Spraying”, Warszawa, 20-21 listopad, s. 63-72. [5] Żórawski W.: nowe kierunki rozwoju natryskiwania cieplnego w produkcji nowych części maszyn. Inżynieria Powierzchni 3/2011, s. 10-17. [6] morel S.: Powłoki natryskiwane cieplnie. Wyd. Politechniki Częstochowskiej, Częstochowa 1997. [7] Burakowski T.: System areologiczny – model funkcjonalny i fizyczny. Inżynieria materiałowa, nr 4, 2011, s. 352-358. [8] Kovalčenko m. S., Alfinceva R. A., Paustowski S. V., Kurin- naja T. V.: Effects of laser treatment on protective properties on the dry plated coatings. Proceedings of the VII internatio- nal Congress on Heat Treatment of materials, moskva, 11-14 grudzień 1990, s. 39-43. Do oceny jakości systemu, z punktu widzenia uzyskiwanych przez system właściwości, przydatne jest pojęcie współczynnika synergizmu umożliwiają- ce kwantyfikację wpływu różnych elementów syste- mu na właściwości systemu. [10] naučno-techničeskij progress v mašinostrojenji. Vyp. 9: So- vremennye metody upročnenija poverchnostiej detalej mašin. meždunarodnyj Centr naučnoj i Techničeskoj Informcii, Insti- tut mašinovedenija im. A. A. Blagonravova An SSSR, moskva 1987. [11] nitkiewicz Z.: Wykorzystanie łukowych źródeł plazmy w inży- nierii powierzchni. Seria: Inżynieria materiałowa, nr 3. Wyd. Wydziału metalurgii i Inżynierii materiałowej Politechniki Czę- stochowskiej, Częstochowa 2001. [12] Kusiński J.: Lasery i ich zastosowania w inżynierii materiało- wej. Wyd. naukowe Akapit, Kraków 2000. [13] Babul T.: Zjawiska fizyczne natryskiwania detonacyjnego po- włok. Wyd. Instytutu mechaniki Precyzyjnej, Warszawa 2003. [14] Babul W., Ziencik H., Babul T., Ziółkowski Z.: Powłoki impul- sowo-gazotermiczne. Wyd. Instytutu Technicznego Wojsk Lotniczych, Warszawa 1986. [15] Żórawski W.: natryskiwanie naddźwiękowe jako alternatywa dla chromowania galwanicznego. Proceedings of International Conference „modern Wear and Corrosion Resistant Coatings obtained by Thermal Spraying”, Warszawa, 20-21 listopad, s. 73-81. [16] napadłek W., Przetakiewicz W.: Stopowanie laserowe na przykładzie elementów rozrządu silnika 359. materiały Sym- pozjum naukowo-Technicznego „Technika laserowa w inży- nierii powierzchni materiałów”, WAT, Warszawa 19 listopada 1997 r., s. 106-129.