201208_PSpaw.pdf 54 Przegląd sPawalnictwa 8/2012 Ryszard Pakos Wpływ metody cięcia na właściwości stalowej krawędzi ciętej the cutting method influence on properties of cut edge Dr inż. Ryszard Pakos – Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie. Streszczenie W artykule opisano wpływ procesu cięcia na jakość krawędzi ciętej ze szczególnym uwzględnieniem szero- kości strefy wpływu ciepła, rozkładu twardości od krawę- dzi ciętej oraz zmiany struktury od krawędzi ciętej w głąb materiału. Określone właściwości opisano dla cięcia pla- zmowego, laserowego, tlenowego oraz mechanicznego papierami ściernymi. abstract The paper describes the impact of the cuts on the qu- ality of the cut edges with particular reference to the width of the HAZ, hardness distribution from the edge of the cut and changes in the structure of the edge cut into the ma- terial. The specific characteristics described for plasma, laser beam, oxygen cutting and also for mechanical cut- ting with the use of abrasive papers. Wstęp Rozwój procesów spajania i nierozłączny z tym wzrost wymagań jakościowych przy wytwarzaniu kon- strukcji spawanych pociąga za sobą konieczność roz- woju technik pokrewnych wpływających bezpośrednio na jakość tych konstrukcji, a w konsekwencji na bez- pieczeństwo techniczne wyrobu. Dzisiejszym konstruk- cjom stawiany jest jeden główny cel, tzn. muszą być bezpieczne dla użytkownika i środowiska. Środkiem zapewniającym stworzenie jednolitego systemu bezpie- czeństwa urządzeń i konstrukcji jest ujednolicenie pra- wa, czyli jego harmonizacja. W przypadku wytwarzania konstrukcji i urządzeń technicznych harmonizacja prze- pisów polega na wprowadzaniu w krajach Unii Europej- skiej norm zharmonizowanych, które są obowiązujące w państwach członkowskich. Wstępnym i bardzo istotnym czynnikiem decydu- jącym o jakości połączeń spawanych jest jakość przy- gotowania elementów do spawania, a głównie jakość krawędzi ciętej formującej geometrię rowka spawalni- czego.Wprowadzona 1 lipca 2012 r. zharmonizowana norma Pn-En 1090-2 zaleca sprawdzanie przydatności procesów cięcia. Wymaganą klasę jakości powierzchni ciętej sprawdza się na próbkach o długości nie mniej- szej niż 200 mm. Próbki do wycinania ostrych naroży i cięcia zakrzywionego powinny być skontrolowane pod względem jakości krawędzi wg norm dotyczących cięcia prostego. Jakość powierzchni po cięciu określana jest zgodnie z En ISO 9013. Wymagania dotyczące jako- ści powierzchni cięcia w zależności od klasy wykonania konstrukcji przedstawiono w tablicy I. Jeśli jest wymagane badanie twardości, to twardość powierzchni brzegów stali węglowej po cięciu powinna być zgodna z tablicą II. tablica I. Jakość powierzchni po cięciu w zależności od klasy konstrukcji [5] table I. Surface quality after cutting for structure quality class [5] Klasa konstrukcji Tolerancja prostopadłości lub nachylenia, u Średnia wysokość profilu Rz 5 EXC2 zakres 4 zakres 4 EXC3 zakres 4 zakres 4 EXC4 zakres 3 zakres 3 tablica II. Dopuszczalna maksymalna twardość HV10 [5] table II. Accepted maximum hardness HV10 [5] normy wyrobów Gatunek stali Twardość maksymalna En 10025-2 do -5 S235 do S460 380 En 10210-1, En 10219-1 En 10149-2, En 10149-3 S260 do S700 450 En 10025-6 S460 do S690 Uwaga: Te wartości, zgodnie z En ISO 15614-1, stosuje się do gatunków stali wymienionych w ISO/TR20172. 55Przegląd sPawalnictwa 8/2012 W tym przypadku procesy, które mogą powodować lokalne utwardzenia (cięcie termiczne, przecinanie, wykrawanie), powinny mieć sprawdzoną przydatność. Jeśli to konieczne – w celu sprawdzenia wymagań do- tyczących twardości powierzchni brzegów po cięciu stosuje się podgrzewanie. Jeśli nie ustalono inaczej, to sprawdzenie przydat- ności procesów cięcia wykonuje się w następujący sposób: – z wyrobu konstrukcyjnego, który jest najbardziej po- datny na utwardzenie miejscowe, pobiera się cztery próbki do badań; – na każdej próbce przeprowadza się cztery badania twardości wg En ISO 6507 w miejscach najbardziej narażonych na utwardzenie. Wybór metody cięcia zależy od wymagań jako- ściowych oraz możliwości technicznych i finansowych wytwórcy. Dokonując wyboru metody cięcia, należy brać pod uwagę jakość krawędzi ciętej, tolerancje wymiarowe, prędkość cięcia oraz kształt wycinanych elementów. Obecnie producenci oferują coraz wię- cej urządzeń do cięcia, przy zróżnicowanych kosz- tach gwarantujących zadowalającą jakość krawędzi ciętych. W praktyce przemysłowej dominują trzy pod- stawowe metody cięcia, tj. tlenowo-płomieniowe, plazmowe i cięcie laserowe. Ponadto wytwórcy – szczególnie w procesie ukosowania krawędzi – wy- korzystują metody mechaniczne z użyciem odpo- wiednich papierów ściernych. Cięcie tlenowo-gazowe jest w dalszym ciągu jed- ną z podstawowych metod cięcia, lecz ze względu na ograniczenia cieplno-metalurgiczne jest stosowane w procesach cięcia czystego żelaza oraz stali niesto- powych i niskostopowych. na możliwość zastosowa- nia i jakość procesu cięcia tlenowego wpływa głównie skład chemiczny materiału podstawowego, czystość tlenu tnącego, stan powierzchni ciętego materiału, za- stosowany gaz palny płomienia podgrzewającego oraz temperatura przecinanego materiału. Cięcie plazmowe to metoda konkurencyjna dla cięcia tlenowo-gazowego, będąca obecnie techno- logią wiodącą, głównie dzięki wysokiej wydajności i niskim kosztom eksploatacyjnym, a także możliwości przecinania materiałów o większych grubościach (do ok. 150 mm) [4]. Cięcie plazmowe stosowane jest do wszystkich rodzajów materiałów przewodzących prąd elektryczny, jak: stal, aluminium, żeliwo czy miedź, a przy zastosowaniu głowic z łukiem niezależnym (wewnętrznym) umożliwia cięcie materiałów niemeta- licznych (tworzywa sztuczne, szkło, guma itp.). Cięcie laserowe jest procesem o ugruntowanej obecnie pozycji, przede wszystkim do precyzyjnego cięcia blach cienkich, tj. do ok. 5 mm oraz do cięcia blach grubych (10÷25 mm), z wykorzystaniem lase- rów dużej mocy (przeważnie powyżej 4 kW) [1, 3, 4]. Zaletą technologii cięcia laserowego blach gru- bych jest większa dokładność cięcia oraz lepsza ja- kość powierzchni cięcia i mniejsze odkształcenia. metoda ta umożliwia cięcie większości materiałów, np. metali, tworzyw sztucznych, szkła czy materia- łów izolacyjnych i daje możliwość wycinania otworów w przestrzennie ukształtowanych elementach kabin, obudów, karoserii, rur, profili zamkniętych [1÷3]. Po- stęp w rozwoju generatorów promieniowania lasero- wego i konstrukcji przecinarek laserowych jest bardzo duży i dlatego należy śledzić tendencje rozwojowe tych urządzeń, aby w pełni wykorzystać ich zalety i możliwości. Badania własne Celem badań własnych było określenie szerokości strefy wpływu ciepła, rozkładów twardości od czoła krawędzi ciętej oraz zmian strukturalnych, na próbkach wyciętych ze stali S690QL grubości 16 mm. Próbki do badań pobrano z profili płaskich, wycina- nych w zakładzie produkcyjnym (rys. 1). Proces cięcia przeprowadzono na stanowiskach wyposażonych w następujące urządzenia: – Portal ESAB SUPRAREX SXE – PZ 4000, do cięcia plazmowego i tlenowego; – Bystar 4020 (moc 4,4 kW), do cięcia laserowego; – KmW Krüger maschinenbau, KFIV-2150, do obrób- ki ściernej. Wszystkie procesy cięcia wykonano przy optymal- nych parametrach dla badanej grubości ciętego mate- riału na długości 200 mm. Pomiary twardości Twardość badanych krawędzi przeprowadzono me- todą Vickersa na mikrotwardościomierzu Future – Tech Fm 700. Wartości średnie pomierzonych twardości przedstawiono w tablicy III i na rysunku 2. Rys. 1. Stanowiska przemysłowe do cięcia blach Fig. 1. Industrial applications for plates cutting 56 Przegląd sPawalnictwa 8/2012 Badania metalograficzne Celem przeprowadzonych badań metalograficz- nych było określenie kształtu i szerokości strefy wpły- wu ciepła oraz zmian strukturalnych zachodzących na badanych krawędziach w zależności od metody cięcia. tablica III. Twardość HV0,5 po cięciu blachy S690QL table. III. Hardness HV0,5 after S690QL plate cutting Odległość od czoła Twardość HV0,5 (wartości średnie) µm Wiązka laser papier ścierny plazma powietrza tlenowo- gazowe 100 439,1 290,4 424,4 244,0 200 450,2 295,1 431,6 231,0 300 312,5 287,7 439,9 233,8 400 290,7 297,5 438,8 233,8 500 295,6 291,7 452,6 243,0 600 303,0 294,3 371,0 267,3 700 303,1 299,6 303,2 262,7 800 307,2 257,2 295,9 256,3 900 305,8 269,5 304,2 248,1 1000 299,5 259,7 311,7 269,1 Rys. 2. Rozkład twardości krawędzi ciętej w zależności od metody cięcia Fig. 2. Hardness distribution in cut edge for various cutting methods na rysunkach 3÷6 przedstawiono kształt i miej- sca pomiaru szerokości stref wpływu ciepła, natomiast na rysunku 7 pokazano mikrostrukturę ciętego mate- riału z naniesionym dodatkowo rozkładem twardości. Rys. 3. Kształt i szerokość SWC krawędzi ciętej wiązką laserową Fig. 3. The shape and width of HAZ in the edge after laser beam cutting Rys. 4. Kształt i szerokość SWC krawędzi ciętej plazmą powietrzną Fig. 4. The shape and width of HAZ in the edge after plasma cut- ting Rys. 5. Kształt i szerokość SWC krawędzi ciętej tlenem Fig. 5. The shape and width of HAZ in the edge after oxygen cutting Rys. 6. Kształt krawędzi ciętej papierami ściernymi Fig. 3. The shape in the edge after abrasive paper cutting Rys. 7. Zmiany struktury i rozkład twardości krawędzi ciętych w za- leżności od metody cięcia: a) wiązką laserową; b) plazmą powietrzną; c) C2H2-O2; d) papierami ściernymi Fig. 7. Structure and hardness change in cut edge for various cutting method: a) laser beam, b) plasma, c) C2H2-O2; d) abrasive papers a) b) c) d) HV0,5 µm 57Przegląd sPawalnictwa 8/2012 Podsumowanie Przeprowadzone badania wykazały, że aby speł- nić wymagania Pn-En 1090-2, należy oprócz badań jakości krawędzi ciętej wg En ISO 9013 dokonać również pomiaru twardości krawędzi i szerokości strefy wpływu ciepła. Jakość powierzchni materiałów po cięciu termicz- nym jest opisana za pomocą dwóch podstawowych wartości charakterystycznych, tj.: – tolerancji prostopadłości lub nachylenia, u; – średniej wysokości profilu, Rz5. Literatura [1] Banasik m., Dworak J.: Cięcie i spawanie laserem CO2. Prze- gląd Spawalnictwa 8-10/2002. [2] Cool waterjet process heats up cutting market. Welding De- sing and Fabrication, november 2000. [3] Hidden S., Buhler B.: The Great Debate: Plasma or Oxyfuel? Welding Journal, march 2005. [4] Górka J., Krysta m.: Jakość cięcia stali obrobionej termome- chanicznie plazmą powietrzną, laserem i strumieniem wody. Przegląd Spawalnictwa 8/2007. Dodatkowo mogą być stosowane następujące wartości charakterystyczne: – odchyłka cięcia, n; – wielkość topienia górnej krawędzi, r; – możliwość wystąpienia żużla lub stopionych kropli na dolnej krawędzi cięcia. Każda z tych metod wprowadza do krawędzi cię- tej określoną ilość ciepła, która powoduje zmiany strukturalne krawędzi ciętej, dające niekiedy zbyt duże utwardzenia tej krawędzi, co może być przy- czyną odrzucenia wybranej metody cięcia w procesie wytwarzania. [5] Pn-En 1090-2. Wykonanie konstrukcji stalowych i aluminio- wych. Część 2: Wymagania techniczne dotyczące konstrukcji stalowych. [6] En ISO 9013. Cięcie termiczne – Klasyfikacja cięcia termicz- nego – Specyfikacja geometrii wyrobu i tolerancji jakości. analiza wyników badań Badania metalograficzne ujawniły zmienną, w za- leżności od metody cięcia, szerokość strefy wpływu ciepła. najbardziej zmienna i szeroka strefa wpływu ciepła występuje przy cięciu tlenowym, gdzie szero- kość SWC wynosi od 4 mm przy górnej płaszczyźnie cięcia do ok. 1,02 mm przy dolnej płaszczyźnie cięcia. Plazma powietrzna ujawnia w miarę jednakową strefę wpływu ciepła o szerokości ok. 0,65 mm. W przypadku cięcia wiązką laserową obserwuje się najmniejszą szerokość strefy wpływu ciepła o wymia- rach 0,25÷0,54 mm. Cięcie (ukosowanie) papierami ściernymi nie uwidacznia strefy wpływu ciepła. Badania mikroskopowe oraz pomiary twardości wy- kazały znaczące zmiany strukturalne i związane z tym zmiany twardości krawędzi ciętej. największe utwardzenia krawędzi ciętej uzyska- no przy blachach ciętych plazmą powietrzną i wiązką laserową. W przypadku plazmy powietrznej utwar- dzenie krawędzi osiągnęło wartość maksymalną 452 HV0,5 na głębokości ok. 0,6 mm. Po przekro- czeniu głębokości 0,7 mm nastąpił spadek twardości do ok. 280 HV0,5, odpowiadającej twardości materia- łu podstawowego. Ponadto przy powierzchni cięcia powstała struktura bainityczna o stosunkowo dużym ziarnie, przechodząca w drobnoziarnistą strukturę ferrytyczno-bainityczną o nieco mniejszej twardości. Cięcie wiązką laserową spowodowało również miejscowe utwardzenie krawędzi ciętej powyżej 450 HV0,5, przy uwidocznionej strukturze bainitycznej na głębokości ok. 0,25 mm, przechodzącej w rozdrob- nioną strukturę ferrytyczno-bainityczną. Cięcie tlenem nie wykazuje utwardzenia w strefie wpływu ciepła, jednak duża ilość ciepła występująca w tej metodzie powoduje bardzo duży rozrost ziar- na, powodujący spadek właściwości plastycznych krawędzi ciętej. W następnym numerze W następnym numerze opublikowane zostaną artykuły zgłoszone na III naukowo – Szkoleniową międzynarodową Konferencję natryskiwania Cieplnego pt. „nATRYSKIWAnIE CIEPLnE – TECHnOLOGIA XXI WIEKU” w Kielcach, 19-21 września 2012 r.