201207_PSpaw.pdf 7Przegląd sPawalnictwa 7/2012 Tomasz Kozak Odporność na zimne pękanie złączy spawanych ze stali P460NL1 resistance to cold cracking of welded joints   of P460nl1 steel Dr inż. tomasz Kozak – Politechnika Gdańska. Streszczenie Przedstawiono wyniki badań odporności na zim- ne pękanie złączy spawanych ze stali o podwyższonej wytrzymałości przeznaczonej do pracy pod ciśnieniem P460NL1. Spawanie prowadzono elektrodami otulony- mi (MMA) i drutem proszkowym w osłonie gazu ochron- nego (FCAW). Zmiennymi parametrami w próbie im- plant była zawartość wodoru dyfundującego i energia li- niowa spawania. Wykazano częściową odporność na zimne pękanie złączy dla badanych zakresów parame- trów spawania. Odporność na zimne pękanie zmniej- sza się przy wzroście zawartości wodoru dyfundujące- go w złączu i zwiększeniu szybkości chłodzenia metalu w SWC mierzonej czasem chłodzenia w zakresie tempe- ratury 800÷500oC. abstract The results of investigations of resistance to cold crac- king of welded joints of high strength steel designed to work under pressure P460NL1 have been presented. Welding was carried out with coated electrodes (MMA) and flux cored wire in a shield gas (FCAW). Parameters changed in the implant test was diffusible hydrogen con- tent and weld heat input. It has been shown partial resi- stance to cold cracking of joints for the studied ranges of welding parameters. Cold cracking resistance decreases with increasing diffusible hydrogen content in the joint and increase the cooling rate in the HAZ metal measured by cooling time in the temperature range 800÷500oC. Wstęp Pękanie zimne występuje w czasie ochładzania złącza spawanego lub po osiągnięciu przez takie złą- cze temperatury otoczenia ale, przed przekazaniem złącza do eksploatacji, tj. w okresie zwanym proce- sem technologicznym wytwarzania złącza. Wtedy kończą się rozpoczęte procesy i przemiany. Przykła- dami takich procesów mogą być: krystalizacja metalu spoiny, przemiany fazowe w stanie stałym itp. Na- tomiast przykładami procesów, które się stabilizują, mogą być: redystrybucja naprężeń spawalniczych, dyfuzja, w tym wodoru, stabilizacja wymiarowa itp. W celu uniknięcia lub zmniejszenia zagrożenia z po- wodu indukowania pęknięć zimnych wykonano wiele prac badawczych, określono czynniki takiego pęka- nia i sposoby przeciwdziałania temu zjawisku [1÷4]. Pękanie zimne w dalszym ciągu jest problemem, który daje o sobie znać w czasie wykonywania konstrukcji spawanych [5, 6]. W artykule przedstawiono warunki, w jakich może dojść do zimnego pękania podczas wykonywania złączy spawanych ze stali o podwyższonej wytrzy- małości, przeznaczonej do budowy naczyń ciśnie- niowych, dla typowych, często stosowanych metod i warunków spawania. Wzięto pod uwagę spawanie ręczne elektrodami otulonymi (MMA) i spawanie w osłonie gazowej przy zastosowaniu drutu proszko- wego (FCAW). W obu metodach jest wprowadzany do złączy wodór powodujący wzrost skłonności do zimnego pękania. Ilość wodoru jest zależna od wa- runków spawania oraz od stanu spoiwa przezna- czono do spawania. Drugim zmiennym parametrem charakteryzującym warunki cieplne podczas spawa- nia była energia liniowa spawania, którą zmieniano w zakresie zalecanym dla badanej stali. Skłonność do pękania zimnego określano metodą implant (kołkową). 8 Przegląd sPawalnictwa 7/2012 Charakterystyka złączy spawanych ze stali P460NL1 Stal P460NL1 wg PN-EN 10028-3 jest niskostopo- wą, normalizowaną, drobnoziarnistą stalą o podwyż- szonej wytrzymałości, przeznaczoną do pracy pod ci- śnieniem. Najczęściej stosowaną metodą jej spawania jest spawanie ręczne elektrodami otulonymi – ze wzglę- du na możliwość łatwiejszego doboru elektrody pod względem zarówno energii liniowej spawania, jak i wy- trzymałości złącza. Do łączenia tej stali stosowane jest również spawanie w osłonach gazów, pod warunkiem zachowania dużej czystości spoiwa i gazów, oraz spa- wania automatycznego łukiem krytym pod topnikiem. Energia liniowa łuku powinna być utrzymana na pozio- mie 1,0÷3,0 kJ/mm. Zalecane jest stosowanie techniki spawania wielościegowego oraz używanie elektrod za- sadowych i topników zasadowych lub neutralnych. Na tej podstawie dla wybranych metod zaprojek- towano wstępne instrukcje technologiczne spawania pWPS złączy doczołowych z badanej stali. Warunki spawania wynikały z charakterystyki materiałów rodzi- mych, możliwości spełnienia wymagań przez złącza i warunków stosowania materiałów dodatkowych określonych przez ich producenta, zalecanych do spa- wania określonych konstrukcji. W tablicy I zestawiono wymagane właściwości mechaniczne stali i wybrane materiały dodatkowe do spawania, spełniające pod- stawowe wymagania. W tablicy II przedstawiono skła- dy chemiczne materiałów złączy spawanych według dokonanej analizy i atestów, a w tablicy III właściwo- ści mechaniczne materiału rodzimego stosowanego w badaniach odporność na pękanie zimne. W tablicy IV podano wyniki pomiarów twardości w poszczegól- nych obszarach złączy spawanych blach o grubości 25 mm. Pomiarów twardości dokonano twardościo- mierzem przenośnym EQUOTIP. Złącza spawane poddano badaniom metalograficznym: makrosko- powym i mikroskopowym. W tablicy V przedstawio- no fotografie zgładów makroskopowych przekrojów poprzecznych złączy spawanych poszczególnymi metodami oraz fotografie mikrostruktur materiałów tablica I. Podstawowe wymagane właściwości stali P460NL1 i materiałów dodatkowych do spawania metodami MMAW i FCAW table I. The basic required properties of P460NL1 steel and of filler material for FCAW and MMAW Materiał rodzimy P460NL1 Właściwości Re min. MPa 460 Rm min. MPa 570 KV min. J 27 Temp. badania. oC -50 A5 min. % 17 Materiały dodatkowe spełniające wymagania podstawowe dla złączy MMA norma PN-EN 499 Elektroda oznaczenie OK48.08 FCAW norma PN-EN 758 Drut proszkowy oznaczenie OK15.11 tablica II. Skład chemiczny materiałów rodzimych i metali spoin złączy spawanych uzyskanych wg atestu lub analizy chemicznej table II. Chemical composition of materials and weld metal of welded joints obtained by certificate or chemical composition analysis Stal Norma/miejsce badania Nr atestu/ analizy Grubość Skład chemiczny t C Mn Si S P Al Cu Cr Ni V Nb Ti mm % wag. P460NL1 EN10028 362638 12 0,14 1,51 0,34 0,003 0,013 0,021 0,02 0,03 0,6 0,16 0 0,01 P460NL1 Weld-electrode OK4808 wg analizy 25 0,058 1,21 0,29 0,029 0,0027 0,013 0,027 0,012 0,66 0,038 0,016 0,038 P460NL1 Weld- wire OK1511 wg analizy 25 0,13 1,34 0,33 0,021 0,0027 0,036 0,018 0,025 0,49 0,16 0,015 0,031 tablica III. Właściwości mechaniczne materiału rodzimego wg atestu table III. Mechanical properties of base material acc. to certificate Stal Norma/miejsce badania Nr atestu t Re Rm A5 T KV śr. mm MPa MPa % oC J P460NL1 EN10028 362638 12 519 615 24 -50 58 tablica IV. Wyniki pomiarów twardości złączy spawanych ze stali P460NL1 table IV. Results of hardness measurement of welded joints in P460NL1 steel Metoda spawania Twardość HV Metal spoiny SWC Materiał rodzimy 1 2 3 śr. 1 2 3 śr. 1 2 3 śr. MMA 197 199 196 197 182 185 180 182 175 183 180 179 FCAW 239 241 234 238 181 189 181 184 171 178 169 173 9Przegląd sPawalnictwa 7/2012 tablica V. Makro- i mikrostruktury złączy spawanych ze stali P460NL1. Trawiono 4% HNO3 . Pow. 250x table V. Macro- and microstructures of welded joints of P460NL1 steel. Etching: 4% HNO3 Magn. 250x tablica VI. Warunki realizacji pomiarów odporności na pękanie zimne table VI. Conditions for measurement performance of resistance to cold cracking Metoda spawania HD eL ml/100 g Fe kJ/mm MMA 2,0 2,6 7,0 2,1 12,0 1,6 FCAW 5,0 1,0 10,0 2,4 rodzimych, metali spoin i obszaru przegrzania po- szczególnych złączy. Ze względu na dość duży mate- riał badawczy, ograniczono się do przedstawienia mi- krostruktur charakterystycznych dla ostatniego ściegu metalu spoiny i obszaru przegrzania przylegającego do ostatniego ściegu w danym złączu. Jak z przed- stawionych danych wynika, otrzymane złącza spa- wane charakteryzują się typową budową makro i mi- kroskopową i mają typowe właściwości mechaniczne, których wyróżnikiem jest stosunkowo niska twardość w całej objętości. Wyniki badań eksperymentalnych Badania odporności na pękanie zimne przepro- wadzono metodą implant wg PN-90/M-69760 z uży- ciem blach ze stali P460NL1 o grubości 12 mm [7]. Zastosowano dwie metody spawania z określonymi dla nich zakresami warunków spawania. Zmiennymi parametrami procesu spawania była energia liniowa i zawartość wodoru dyfundującego w złączu. Szcze- gółowe warunki realizacji prób odporność na pękania metodą implant przedstawiono w tablicy VI. Próby implant zostały wykonane na stanowisku Implant 02 (rys. 1). Zmiany obciążenia na stanowisku dokonu- Rys. 1. Stanowisko do pomiarów odporność na pękanie zimne Implant 02 Fig. 1. Position for measuring of susceptibility to cold cracking Implant 02 je się za pomocą nastawnego zaworu redukujące- go, który utrzymuje założoną wartość ciśnienia oleju w komorze roboczej siłownika. Zależność między siłą obciążającą implant a ciśnieniem panującym w komorze roboczej siłownika jest liniowa. Przed roz- poczęciem badań wykonano kalibrację stanowiska Implant 02 w celu zapewnienia odpowiedniej dokład- ności pomiarów. Do kalibracji użyto legalizowanej, uniwersalnej maszyny wytrzymałościowej ZDMh30 oraz siłomierza o zakresie pomiarowym 100 kN. W wyniku kalibracji uzyskano następującą zależność określającą naprężenia w płaszczyźnie karbu próbki w funkcji ciśnienia w komorze siłownika: σi = 78,204 p – 11,357 (1) gdzie: σi – naprężenia w płaszczyźnie karbu próbki, MPa; p – ciśnie- nie w komorze siłownika, MPa. Do realizacji programu badań konieczne było uzy- skiwanie zawartości wodoru dyfundującego w złączu na określonym poziomie. Poziomy takie uzyskiwano metodą kontrolowanego nawilżania elektrod. Część informacji o sposobie nawilżania elektrod została za- czerpnięta z literatury [8, 9]. Dla elektrod OK4808 uzy- skano następującą zależność określającą relację za- wartości wodoru dyfundującego HD [ml/100 g Fe] od czasu nawilżania tn [h]: HD = 0,6729 tn + 2,39 (2) Oznaczenie wodoru dyfundującego wykonano metodą glicerynową zgodnie z warunkami podanymi w [10, 11]. Zawartość wodoru oznaczana na podstawie metody rtęciowej może być określona z następującej zależności [12]: HDg = 0,658 HDr (3) lub wg [13]: HDr = 1,16 HDg + 2,4 (4) gdzie: HDg – zawartość wodoru dyfundującego oznaczonego meto- dą glicerynową, ml/100 g; HDr – zawartość wodoru dyfundującego oznaczonego metodą rtęciową, ml/100 g, 10 Przegląd sPawalnictwa 7/2012 W tablicy VII przedstawiono również czas chłodze- nia metalu złączy określony dla warunków wykonywa- nia próby implant. Czas chłodzenia t8/5 wyznaczono według zależności określonej w [15]: (5) gdzie: t8/5 – czas stygnięcia w zakresie temperatury 800÷500ºC, s; f3 – współczynnik kształtu złącza dla trójosiowego przepływu cie- pła, f3 = 1,0; k – współczynnik sprawności cieplnej procesu łukowego dla MMA i FCAW; k = 0,85 T0 – temperatura początkowa spawanego elementu, 20ºC; d – grubość płyty pomocniczej d = 20 mm – nie wpływa na t8/5; eL – energia liniowa spawania, kJ/mm. Rys. 2. Wyniki próby implant: stal P460NL1, spawanie metodą MMA, eL = 2,6 kJ/mm, HD = 2 ml/100 g Fe, σkr = 550 MPa. Naniesiono uśred- nione czasy zerwania próbek (trójkąty). Fig. 2. The results of implant test: Steel P460NL1, MMA welding, eL = 2,6 kJ/mm, HD = 2 ml/100 g Fe, σkr = 550 MPa. Average times to samples crack (triangles) Badania odporności na pękanie zimne Próby odporności na pękanie zimne wykonano zgodnie z normą PN-90/M-69760 [7]. Liczebność próbek wynosiła 3 dla każdego poziomu napręże- nia obciążającego implanty. Pomiary, dla zmiennych poziomów energii liniowej spawania i wodoru dyfun- dującego przedstawionych powyżej, przeprowadzo- no dla dwóch metod spawania: ręcznego elektrodą otuloną (MMA) i półautomatycznego w osłonie gazu ochronnego drutem proszkowym (FCAW). Przykła- dowe wyniki pomiarów przedstawiono na wykresie σi = f(tz) (rys. 2). W tablicy VII podano wyniki pomiarów dla założo- nych warunków spawania, a także wartości wskaźni- ka odporności na pękanie zimne α = σkr/Re, przy czym przyjęto dla stali P460NL1 Re = 519 MPa. Przyjmuje się, że jeśli wartość α < 0,6 stal uważa się za nieod- porną na pękanie zimne zimnego, a gdy 0,6 < α < 1, stal uważa się za częściowo odporną na pękanie zim- ne [14]. tablica VII. Wyniki pomiarów odporności na pękanie zimne złączy ze stali P460NL1 metodą implant table VII. The summary results of implant method measurements of resistance to cold cracking of P460NL1 welded joints Metoda spawania Hd eL σkr t8/5 α ml/100g Fe KJ/mm MPa s – MMA 2,0 2,6 550 11,7 1,06 7,0 2,1 480 9,4 0,93 12,0 1,6 430 7,2 0,87 FCAW 5,0 1,0 450 4,5 0,87 10,0 2,4 420 10,8 0,81 Rys. 3. Wpływ czasu chłodzenia t8/5 na wskaźnik odporności na pękanie zimne α dla złączy spawanych metodą MMA i FCAW sta- li P460NL1. Nie uwzględniono wpływu zawartości wodoru dyfundują- cego HD w zakresie 2÷12 ml/100 g Fe Fig. 3. Effect of cooling time t8/5 on resistance to cold cracking of we- lded joints α for the MMAW and FCAW of P460NL1 steel. It does not include the impact of the diffusible hydrogen content HD in range 2÷12 ml/100 g Fe Rys. 4. Wpływ zawartości wodoru dyfundującego HD na wskaźnik odporności na pękanie zimne α dla złączy spawanych metodą MMA i FCAW stali P460NL1. Nie uwzględniono wpływu czasu chłodzenia t8/5 w zakresie 4,5÷11,7 s Fig. 4. Effect of diffusible hydrogen content HD on resistance to cold cracking of welded joints α for the MMAW and FCAW of P460NL1 steel. It does not include the impact of the cooling time t8/5 in the ran- ge 4,5÷11,7 s 11Przegląd sPawalnictwa 7/2012 Energia liniowa była określana z zależności: eL = 0,001 U I/ v (6) gdzie: U –napięcie łuku, V; I – natężenie prądu spawania, A; v – pręd- kość spawania, mm/s. Parametry badań odporności na pękanie zimne zmieniały się w znacznym zakresie 1,6÷2,6 kJ/mm. Dla procesu napawania implantów odpowiadało to cza- som chłodzenia t8/5 = 4,5÷11,7 s. Drugi parametr, za- wartość wodoru dyfundującego, zmieniano w zakresie Rys. 5. Wpływ zawartości wodoru dyfundującego HD i czasu chło- dzenia t8/5 na wskaźnik odporności na pękanie zimne α dla złączy spawanych metodą MMA i FCAW stali P460NL1 Fig. 5. Effect of diffusible hydrogen content HD and the cooling time t8/5 on resistance to cold cracking of welded joints α for the MMAW and FCAW of P460NL1 steel Wnioski Z badań odporności na zimne pękanie złączy spawanych elektrodami otulonymi i drutem proszko- wym stali P460NL1 można wyciągnąć następujące wnioski: – Badania odporności na pękanie zimne przepro- wadzono metodą implant dla standardowych, zalecanych warunków spawania i dwóch zmien- nych parametrów, tj. energii liniowej w zakresie 1,6÷2,6 kJ/mm i zawartości wodoru dyfundujące- go w zakresie HD = 2÷12 ml/100 g Fe. – Założone poziomy wodoru dyfundującego w złą- czach spawanych uzyskiwano po kontrolowanym nawilżaniu elektrod otulonych. – Warunki spawania w próbie implant powodowały zmianę czasu chłodzenia metalu w SWC w zakre- sie temperatury t8/5 = 4,5÷11,7 s. – Naprężenie krytyczne σkr i wskaźnik odporności na pękanie zimne α = σkr/Re wyznaczone w próbie implant dla badanej stali są zależne od zawartości wodoru dyfundującego HD i czasu chłodzenia t8/5. – Zależność wskaźnika odporności α jako funkcji HD i t8/5 przedstawiono tablicy VII i na rysunku 5. Ze wzrostem zawartości wodoru dyfundujące- go HD i skróceniem czasu chłodzenia t8/5, a tym samym zwiększeniem szybkości chłodzenia me- talu w SWC, następuje spadek odporności stali P460NL1 na zimne pękanie w czasie spawania. – Stal P460NL1 w czasie spawania elektrodami otulonymi i drutem proszkowym w osłonie gazo- wej, dla standardowych warunków, wykazuje czę- ściową odporność na pękanie zimne (wskaźnik odporności na pękanie 0,6 < α < 1). α α = f(HD, t8/5) HD = 2÷12 ml/100 g Fe. Z wyników badań wynika, że wraz ze wzrostem zawartości wodoru dyfundującego i zmniejszeniem energii liniowej spawania, a zatem skróceniem czasu chłodzenia w zakresie 800÷500oC, następuje spadek odporności na zimne pękanie wyra- żany spadkiem wartości naprężenia krytycznego lub wskaźnika α. Zależności te przedstawiono na wykre- sach, pokazujących wartość wskaźnika odporności na pękanie zimne α funkcji czasu chłodzenia w SWC i zawartości wodoru dyfundującego HD (rys. 3 i 4) moż- na wnioskować, że czas chłodzenia t8/5 wpływa bar- dzo nieznacznie na wartość α, podczas gdy zauważa się znaczny wpływ zawartości wodoru dyfundującego na jego wartość. Można również zauważyć, że wpływ tych parametrów na odporność na pękanie zimne jest prawidłowy. Ponadto, z wykresów tych wynika, że w czasie spawania stal P460NL1 wykazuje częścio- wą odporność na zimne pękanie, gdyż praktycznie, niezależnie od wartości t8/5 i HD, wskaźnik α przyjmuje wartości pomiędzy 0,6 i 1,0. Jedynie dla małej szyb- kości chłodzenia (t8/5 = 11,7 s) i małej zawartości wo- doru dyfundującego, tj. HD = 2 ml/100 g Fe, wskaźnik α > 1. Bardzo wyraźnie można te zależności odczytać z wykresu α = f(HD, t8/5), przedstawionego na rysunku 5. Wartość wskaźnika odporności na pękanie zimne α maleje ze wzrostem zawartości wodoru dyfundujące- go HD oraz ze zmniejszeniem się czasu chłodzenia t8/5, a zatem zwiększeniem szybkości chłodzenia w SWC złącza. Warto również zauważyć, że przedstawione na rysunkach 3÷5 wyniki, pomimo tego, że uzyskane przy spawaniu dwiema metodami, ukazują spójność w przedstawieniu wpływu podstawowych parametrów procesu na odporność na pękanie zimne. 12 Przegląd sPawalnictwa 7/2012 Literatura [1] Butnicki S.: Spawalność i kruchość stali. WNT, Warszawa 1991. [2] Tasak E.: Spawalność stali. FOTOBIT, Kraków 2002. [3] Tasak E.: Metalurgia spawania. JAK, Kraków 2008. [4] Ranatowski E.: Elementy fizyki spajania metali. Wyd. Akade- mii Techniczno-Rolniczej. Bydgoszcz 1999. [5] Łomozik M., Dębski E.: Ustalenie przyczyn i rodzaju pęk- nięć w złączach spawanych kadłuba statku. Biuletyn Instytu- tu Spawalnictwa. Gliwice, 3/2000. [6] Kozak T.: Pękanie opóźnione w aspekcie mechaniki pękania. Biuletyn Instytutu Spawalnictwa 6/2005. [7] Badania skłonności do tworzenia pęknięć zimnych w złą- czach spawanych łukowo. PN-90/M-69760. [8] Sitko J.: Wpływ wilgoci w otulinie i parametrów suszenia elek- trod na zawartość wodoru dyfundującego w stopiwie elektrod zasadowych. Przegląd Spawalnictwa 3/1987. [9] Opatrny-Myśliwiec D.: Pomiar zawartości wodoru dyfundują- cego w złączu spawanym łukowo-ręcznie, w zależności od gatunku elektrody i stanu powierzchni. Politechnika Gdańska. Gdańsk. 1980, materiały niepublikowane. [10] Oznaczanie całkowitej ilości wodoru w stopiwie stalo- wych elektrod z otuliną kwaśną, rutylową lub zasadową. BN-64/4130. [11] Przepisy klasyfikacji i budowy statków morskich. Część IX Materiały i spawanie. PRS. Gdańsk 2002. [12] Mazur M., Grela P.: Badania porównawcze wodoru dyfundu- jącego ze stopiwa metodami glicerynową i rtęciową. Biuletyn Instytutu Spawalnictwa, 1/2002r. [13] Changying T. i in.: The investigation of Implant Cold Cracking Test. IIW-Doc. IX-1729-94. [14] Mikuła J.: Zastosowanie metod obliczeniowych w ocenie spa- walności stali – wskaźniki spawalności. Przegląd Spawalnic- twa, 8/1993. [15] Spawanie. Wytyczne spawania metali. Część 2. Wytyczne spawania stali ferrytycznych. PN-EN 1011-2:2001. Praca była finansowana ze środków budżetowych na naukę w latach 2005-2008.