201204_PSpaw.pdf 3Przegląd sPawalnictwa 4/2012 Anna pocica Badania połączeń spawanych – lata dwudzieste lata trzydzieste XX w. (z teki Jacka Lassocińskiego) investigation of welded joints – twenties and thirties of XX (from Jacek lassociński’s portfolio) Dr inż. anna Pocica – Politechnika Opolska. Streszczenie W artykule przedstawiono metody badań połączeń spawanych stosowane w latach dwudziestych i trzydzie- stych ubiegłego wieku. Skoncentrowano się na badaniach przemysłowych, gdyż miały one największe znaczenie przy określaniu poprawności wykonanych konstrukcji. abstract The paper presents the investigation of welded joints in the twenties and thirties of the last century. It has been focused on industrial test, since they had the greatest im- portance in determining the correctness of the executed construction. wstęp Spawanie rozwinęło się w okresie, gdy metody ba- dań laboratoryjnych i warsztatowych były już ogólnie znane [1]. Badania laboratoryjne prowadzono dla celów na- ukowych, sprawdzenia jakości materiałów dodatko- wych do spawania i kontroli kwalifikacji spawaczy [2]. Obejmowały one próby wytrzymałości na rozciąganie, zginanie, ścinanie, skręcanie i obciążenia dynamiczne, a także badania metalograficzne [3÷14]. Polskie przepisy dotyczące konstrukcji spawanych wymagały każdorazowo, przed przystąpieniem do wy- konania konstrukcji, przeprowadzenia badań specjal- nie obrobionych próbek. Obróbka ta polegała na usu- nięciu zewnętrznej warstwy, w której występuje najwię- cej porów [4]. Badania spoin doczołowych i pachwinowych prze- prowadzone przez prof. S. Bryłę z Politechniki Lwow- skiej, H. Dustina z Liege, a także w Wolnym Uniwersy- tecie w Brukseli wykazały, że odkształcenie spoin do- czołowych występuje dopiero z chwilą zerwania, przy czym uzyskane wyniki zdecydowanie przewyższały wytrzymałość materiału konstrukcyjnego. Spoiny pa- chwinowe odkształcały się znacznie jeszcze przed ze- rwaniem, a ich wytrzymałość była mniejsza niż spo- in doczołowych [4]. Według przepisów wytrzymałość spoiny nie mogła być mniejsza niż 80% wytrzymałości materiału rodzimego i we wszystkich przypadkach wa- runek ten był spełniony. W urządzeniach pracujących pod ciśnieniem wytrzymałość na rozciąganie złącza powinna być równa lub nieco wyższa od wytrzymałości materiału rodzimego [16]. Firmy chcące scharakteryzować spoiwo, niezależnie od jego przyszłego zastosowania, tzn. niezależnie od materiału rodzimego i metody spawania, wykonywały badania na spoiwie „sztucznym”, specjalnie przetopio- nym w warunkach niestosowanych w praktyce warsz- tatowej [12]. Dla spoiw przeznaczonych do spawania elektrycznego stosowano tzw. próbę Acros (rys. 1) [12]. Rys. 1. Próba Acros [12] Fig. 1. Agros test [12] 4 Przegląd sPawalnictwa 4/2012 W próbie tej nakładano kilkanaście warstw na jed- ną stronę wyfrezowanej blachy, następnie frezowano materiał rodzimy i strefę przejściową z drugiej strony i w to miejsce nakładano ponownie kilkanaście warstw spoiwa. Z powstałego bloku wycinano próbki do ba- dań wytrzymałościowych. W podobny sposób uzyski- wano próbki z materiału nałożonego w kątownikach (rys. 2) [12]. Dla stopiw do spawania acetylenowo-tlenowe- go wytyczne wykonania próbek opracował M.Y. Mer- cier. Na krawędź blachy grubości 18÷20 mm nakłada- no szereg warstw spoiwa grubości 1 mm, z których po- wstawał blok o wymiarach pozwalających na wytocze- nie próbki wytrzymałościowej (rys. 3) [12]. Próba rozciągania stopiw do oceny wytrzymałości złącza spawanego miała znaczenie drugorzędne [15], gdyż na wytrzymałość stopiwa, oprócz składu che- micznego spoiwa, oddziaływał skład chemiczny ma- teriału rodzimego, jego grubość, a także zastosowana metoda i parametry spawania [13]. Na podstawie ana- lizy wszystkich czynników wpływających na wytrzyma- łość stopiwa inż. P. Tułacz, twórca m.in. złącza szyno- wego nazwanego jego nazwiskiem, wypowiedział się przeciw próbie rozciągania spoiwa „sztucznego” [14]. W przypadku badania wytrzymałości spoin na ścina- nie, w przepisach międzynarodowych nie uwzględniano grubości spoiny. Prof. S. Bryła już w 1927 r. wykazał błąd w takim rozumowaniu i określił, że naprężenia do- puszczalne w spoinach pachwinowych były dla spoin cienkich większe niż dla spoin grubych [25]. Swoje wyniki potwierdził, wykonując w laboratorium Politechniki Lwowskiej badania 220 próbek. Kształ próbki przedstawiono na rysunku 4. Pobrano je ze złą- czy spawanych elektrycznie o grubości 4÷20 mm i dłu- gości spoiny 80÷240 mm [8]. Badania prowadzono w stałych warunkach, tj. przy jednostajnym wzroście obciążenia od 0,2 do 0,5 kg/(mm2·s). Tak obszerne badania pozwoliły na wydanie w 1933 r. przepisów dotyczących projektowania i wyko- nywania konstrukcji stalowych [27]. Przepisy te uwzględniały zmienność naprężeń do- puszczalnych dla spoin pachwinowych oraz zależność naprężeń od położenia spoiny, np. dla spoin sufito- wych były one zmniejszone o 25%, dla spoin pachwi- nowych poprzecznych zwiększone o 10%, a dla spo- in pachwinowych „wykonanych w kącie mniejszym od 60o” – zmniejszone o 25%. Normy te określały również materiały stosowane do spawania i ich badania, spo- sób przygotowania i wykonania spawania, a także kon- troli i odbioru konstrukcji spawanych [28]. Badania wytrzymałościowe pozwalały określić pod- stawowe właściwości złączy spawanych, jednak dopie- ro badania metalograficzne wyjaśniają, dlaczego uzy- skano takie, a nie inne wyniki. Podobnie jak obecnie, badania metalograficzne obejmowały określenie makro- i mikrostruktury ma- teriałów. Mimo że mikroskopia była już dobrze znana w prasie fachowej, niewiele było informacji na temat badań struktury złączy spawanych [3, 9, 17, 26]. Bada- nia struktury, wymagające przynajmniej częściowego zniszczenia wykonanej konstrukcji, miały istotne zna- czenie przy opracowywaniu materiałów dodatkowych oraz metod spawania [21]. Badania laboratoryjne, mimo że powszechnie sto- sowane i wymagane przez przepisy polskie i zagra- niczne, tylko w wyjątkowych wypadkach przeprowa- dzano dla już wykonanych konstrukcji czy elementów. Jakość połączeń spawanych kontrolowano, wykonu- jąc badania warsztatowe w miejscu spawania [1, 2]. Rys. 2. Próbka utworzona z metalu stopionej elektrody [12] Fig. 2. Sample made by the electrode metal [12] Rys. 3. Próbka ze spoiwa przy spawaniu acetylenowym [12] Fig. 3. Sample made by filler metal for acetylene welding [12] Rys. 4. Próbka do badań spoin pachwinowych [8] Fig. 4. Sample for testing [8] 5Przegląd sPawalnictwa 4/2012 Badania te można było podzielić na 3 grupy [17, 18]: Badania zewnętrzne spoiny i wnioskowanie z wyglądu zewnętrznego o jej wytrzymałości, w tym: – badania wyglądu zewnętrznego i kontrolowanie wy- miarów, – badania wytrzymałości spoiny na podstawie twardości. Badania wnętrza spoiny bez jej nacinania, w tym: – badania stetoskopem, – badania magnetograficzne (metoda Roux), – badania elektryczne (metoda Sperryego), – badania promieniami Roentgena, – badania promieniami gamma. Badania wnętrza spoiny przez jej lokalne nacięcie, w tym: – wycięcie doraźne dłutem, – wydrążenie miejscowe spoiny (sposobem Schmucklera). Badania zewnętrzne spoiny Badania wyglądu zewnętrznego i kontrola wymiarów Wymiary spoiny powinny odpowiadać obliczonym; wymiary większe podnoszą bowiem koszty wykonania, a mniejsze zmniejszają pewność połączenia. Otrzyma- nie jednakowego przekroju spoiny na całej jej długo- ści ułatwiało wytrasowanie krawędzi, tzn. wyznaczenie linii na łączonych elementach, do których należało do- stosować grubość spoiny (rys. 5) [19]. Do pomiaru grubości spoiny stosowano przyrząd Schmucklera. Przyrząd składał się z trzech linijek – dwóch prostopadłych do siebie i jednej pod kątem 45o (rys. 6). Po ustawieniu nad spoiną i ustaleniu po- działek dokręcano śrubki wszystkich linijek i odczyty- wano wymiary. Wszystkie linijki miały po dwie skale i dla spoin równobocznych wskazania na obu prostopa- dłych do siebie linijkach (skala I i II) powinny być takie same. Spoiny wklęsłe mierzono w skali III, a wypukłe w skali IV na linijce ustawionej pod kątem 45o [19]. Do pomiarów można było również stosować blaszki kwadratowe o ściętych narożach (rys. 7) [18]. Badania wnętrza spoiny bez jej nacinania Badania na podstawie twardości Pomiar twardości metodą Brinella umożliwiał okre- ślenie wytrzymałości na podstawie wzoru empirycz- nego R = 0,35 HB. Według Zimma współczynnik R/HB dla spoiny wynosił 0,26, a według badań pol- skich 0,32÷0,36 [20]. Zależności te nie uwzględniały jednak wad wewnętrznych, obniżających właściwości. Badania stetoskopem Kontrolowanie jakości spoin za pomocą dźwięku wy- konano za pomocą stetoskopu, stosowanego również przez lekarzy (rys. 8) [17, 18, 21]. Po przyłożeniu ste- toskopu do spoiny uderzano w nią młotkiem. Porówna- nie dźwięków w różnych miejscach z dźwiękiem mate- riału rodzimego pozwalało określić najsłabsze miejsce. Rys. 6. Pomiar grubości spoiny: a) pachwinowej, b) doczołowej [19] Fig. 6. The weld thickness testing: a) fillet weld, b) butt weld [19] Rys. 7. Blaszka do kontroli spo- in [18] Fig. 7. The plate for weld testing [18] Rys. 8. Badanie akustyczne spoiny [21] Fig. 8. Acoustic testing of welds [21] Rys. 5. Przyrząd do trasowania krawędzi spoiny [19] Fig. 5. Instrument for marking- -off of weld [19] a) b) 6 Przegląd sPawalnictwa 4/2012 Badania magnetograficzne Badania wykorzystujące oddziaływanie strumie- nia magnetycznego opracował w 1927 r. A. Roux – kierownik laboratorium La Soudure Autogene Fran- case [21]. Urządzenia do badań były tanie, więc me- toda ta szybko się rozpowszechniła. Do badań stoso- wano magnes lub elektromagnes w kształcie podkowy o odstępie biegunów 80÷100 mm (rys. 9) [17, 18]. Pod- czas badań elektromagnes, zasilany z sieci, ustawiano prostopadle do spoiny, a na badaną powierzchnię roz- pylano opiłki stalowe (rys. 10) [24]. Pewną odmianą metody Roux było badanie za po- mocą pyłu magnetycznego. W metodzie tej przepusz- czano przez element spawany prąd zmienny o dużym natężeniu. Spoinę powlekano pyłem stalowym wymie- szanym z olejem, co ułatwiało równomierne nałożenie oraz zmniejszało opory ruchu pyłu [22]. Można było również wykonać badania magnetogra- ficzne urządzeniem pracującym bez opiłków (rys. 11) [17, 18]. W metodzie tej, jeżeli w spoinie występują wady zmniejszające przenikalność magnetyczną, strumień magnetyczny wzbudzony elektromagnesem, przepły- wający przez badany przedmiot, rozdziela się i poja- wia się na zewnątrz. Cewka P, znajdująca się nad spo- iną, poruszana jest w dwie strony, przecina rozdzielo- ne linie pola magnetycznego, wskutek czego indukuje się w niej siła elektromotoryczna, którą mierzono gal- wanometrem. Badania elektryczne Badanie elektryczne polegało na mierzeniu oporu w odcinkach spoiny i na tej podstawie wnioskowano o jakości spoiny, bowiem odcinki zawierające wady wy- kazywały większy opór [18]. Urządzenie do badań opra- cował E.A. Sperry i było ono przeznaczone do badania szyn stalowych. Po przeróbkach przyrząd dostosowano do badania spoin. Przez badaną spoinę przepuszcza- no prąd stały, wytworzony z pomocniczego źródła prą- du. Wzdłuż spoiny przesuwały się trzy szczotki rozsta- wione w równej odległości od siebie i ciągle zetknięte z badaną powierzchnią (rys. 12) [17]. W przypadku spoiny bez wad napięcie między pierwszą i drugą szczotką było takie samo jak mię- dzy drugą a trzecią. Jeżeli napięcia były różne, to od- cinek wskazujący większą różnicę potencjałów był gor- szy niż sąsiadujący z nim drugi odcinek. Z powodu nie- możności uniknięcia wahań napięcia prądu głównego, zniekształcających wskazania, metoda ta miała bardzo ograniczone zastosowanie [18]. Badania rentgenowskie Odkryte w 1895 r. promienie, nazwane od nazwiska odkrywcy promieniami Roentgena, znalazły początko- wo bardzo szerokie zastosowanie w medycynie oraz w badaniach materiałów organicznych, a dopiero póź- niej do badań metali [23]. W przypadku połączeń spawanych maksymalna gru- bość blach poddanych badaniom wynosiła 10 mm, a ujaw- nione wady miały wielkość 2÷3% grubości spoiny [18]. Przenośne urządzenie do badań składało się z lampy umieszczonej na statywie, dwóch agregatów Rys. 9. Ustawienie elektroma- gnesu [18] Fig. 9. Manget set-up [18] Rys. 11. Urządzenie do badań magnetograficznych spoin bez opiłków [18] Fig. 11. Device for magnetic te- sting of welds without swarf [18] Rys. 12. Urządzenie do elektrycznego badania spoin [18] Fig. 12. Device for electric testing of welds [18] Rys. 10. Stanowisko do badań magnetograficznych [24] Fig. 10. Magnetic testing of welds station [24] 7Przegląd sPawalnictwa 4/2012 prostowniczych, skrzynki sterującej, pompy chłodzą- cej, kabli wysokiego napięcia i przewodów chłodzą- cych (rys. 13) [17, 18]. Główną przeszkodą w rozpowszechnieniu się tej metody był znaczny koszt aparatów rentgenowskich, dochodzący w 1933 r. do 25 tys. zł, a także koszt sa- mego badania wynoszący 20÷25 zł/godz. [18, 23]. Badania promieniami gamma Promienie gamma cechuje mniejsza długość fali i znacznie większa przenikliwość niż promienie rentge- nowskie. Właściwości te spowodowały, że zaczęto je stosować do badania spoin. Urządzenie składało się z ampułki z pierwiast- kiem radioaktywnym i kasety z filmem oraz blaszek ołowianych, spełniających rolę filtrów. Badanie prze- biegało podobnie jak w metodzie rentgenowskiej (rys. 14). Czas naświetlania zależał od czasu połowicz- nego rozpadu substancji radioaktywnej, grubości ba- danego przedmiotu oraz jego odległości od źródła pro- mieni [18]. Ze względu na bardzo wysoką cenę radu, wykorzystywanego w tej metodzie, jej zastosowanie było ograniczone. Rys. 13. Przenośne urządzenie do badań rentgenowskich [18] Fig. 13. Transportable device for X-ray testing [18] Rys. 14. Zdjęcie wykonane przy zastosowaniu promieni gamma [18] Fig. 14. The detail figure made by gamma rays [18] Badania wnętrza spoiny przez jej lokalne nacięcie Badania z wycięciem spoiny za pomocą dłuta po- zwalały do pewnego stopnia zajrzeć w głąb spoiny, jed- nak uzyskane wyniki były niezadowalające. Stosowano więc nawiercanie spoin frezem stożkowym aż do nasa- dy spoiny (rys. 15) oraz wytrawianie uzyskanego otwo- ru chlorkiem miedziawo-amonowym [18]. Powierzchnia otworu była gładka i nieuzbrojonym okiem można było dostrzec takie wady spoiny, jak: przypalenia, pory, rysy, brak wtopienia oraz niedosta- teczne wtopienie u nasady spoiny. Badania prowadzo- no w miejscach, w których spoina była najmniej nara- żona na naprężenia wewnętrzne. W przypadku nawier- cania w innych miejscach, otwór po badaniu był zaspa- wany [17]. Ze wszystkich omówionych metod określania wad w spoinach najbardziej uniwersalne i najdokładniej- sze były badania prześwietleniowe – promieniami rent- genowskimi i promieniami gamma. Również połącze- nie metody akustycznej z magnetograficzną pozwalało w krótkim czasie ocenić jakość spojenia z dokładno- ścią do 95% [23]. Jak widać z przedstawionego przeglądu metod ba- dawczych, badanie spoin zaczęło się rozwijać w samo- dzielną gałąź wiedzy. Podsumowanie Przedstawione metody badań jakości złączy mia- ły istotny wpływ na kontrolę właściwości użytkowych konstrukcji spawanych i późniejsze dopuszczenie ich do użytkowania. Istotne jest to, że metody te, które zostały znacznie zmienione wskutek rozwo- ju techniki i technologii stosowania nowych materia- łów konstrukcyjnych, spoiw itp., nadal są stosowane do określania jakości złączy. Rys. 15. Wydrążanie spoiny [18] Fig. 15. Hollowing of the weld [18] 8 Przegląd sPawalnictwa 4/2012 Literatura [1] Bryła S.: Metody badania spoin. Spawanie i Cięcie Metali 5/1938, s. 96-100. [2] Bryła S.: Badania jakości połączeń spawanych. Przegląd Techniczny 23/1934, s. 678-682. [3] Anczyc S.: O strukturze i wadach połączeń stapianych. Prze- gląd Techniczny 25, 1911, s. 320-326. [4] Poniż V.: Żelazne konstrukcje spawane w świetle badań. Czasopismo Techniczne 18/1930, s. 333-339. [5] Próby zginania. Spawanie i Cięcie Metali 10/1929, s. 7-8. [6] Zimm W.: Wytrzymałość blach kotłowych spawanych płomie- niem acetylenowo-tlenowym lub łukiem elektrycznym. Spa- wanie i Cięcie Metali 8/1928, s. 2-7. [7] Spawanie acetylenowo-tlenowe i elektryczne w Zakładach B-ci Sulzer w Winterthur. Spawanie i Cięcie Metali 12/1928, s. 2-5. [8] Bryła S. Wytrzymałość spoin bocznych na ścinanie. Czasopi- smo Techniczne 2/1933 s. 17-22. [9] Obrębski J.: Spawanie szyn w świetle badań wytrzymałościo- wych mikrograficznych. Mechanik 11/1934, s. 240-244. [10] Pszenicki A., Szelągowski F.: Badania pewnych połączeń spawanych. Przegląd Techniczny 20, 1935, s. 409-413. [11] Pszenicki A., Szelągowski F.: Badania pewnych połączeń spawanych. Przegląd Techniczny 21, 1935, s. 429-431. [12] Tułacz P.: Zagadnienia badań wytrzymałościowych połączeń spawanych. Spawanie i Cięcie Metali 2/1938, s. 30-33. [13] Tułacz P.: Zagadnienia badań wytrzymałościowych połączeń spawanych. Spawanie i Cięcie Metali 3/1938, s. 53-55. [14] Tułacz P.: Zagadnienia badań wytrzymałościowych połączeń spawanych. Spawanie i Cięcie Metali 4/1938, s. 74-77. [15] Popiel M.A.: Znaczenie wyników mechanicznych prób labo- ratoryjnych jako czynników oceny dla stosowania i zachowa- nia się metali w praktyce. Mechaniczna Stacja Doświadczal- na Politechniki Lwowskiej 1937, s. 19. [16] Poniż V.: Spawanie w ustrojach pracujących pod ciśnieniem. Odczyt wygłoszony na konferencji polsko-francuskiej w Pary- żu 23.05.1938, Spawanie i Cięcie Metali 6/1938, s. 122-128. [17] Bryła S.: Badanie jakości połączeń spawanych. Przegląd Techniczny 24/1934, s. 702-707. [18] Bryła S.: Metody badania spoin. Spawanie i Cięcie Metali 6/1938, s. 116-121. [19] Przyrząd do pomiaru szwu spawanego. Mechanika 21/1933, s. 43. [20] Żukowski S.: Zależność między twardością i wytrzymałością spoin. Spawanie i Cięcie Metali 12/1933, s. 188-191. [21] Tułacz P.: Nowoczesne metody badań połączeń spawanych. Oberschlesischer Berg Und Hüttenmännischer Verein, rocz- nik 69, zeszyt 4, 1930, s. 184-191. [22] Bałas K.: Kontrola wyrobów stalowych metodą elektromagne- tyczną. Przegląd Elektrotechniczny 19/1938, s. 669-670. [23] Nieświatowski S.: Badanie połączeń spawanych promieniami Roentgena. Technik 9/1933, s. 381-389. [24] Kontrola spoin za pomocą pola magnetycznego. Spawanie i Cięcie Metali 4/1929, s. 51-53. [25] Bryła S.: Most żelazny spawany elektrycznie na rzece Słudwi pod Łowiczem. Spawanie i Cięcie Metali 11/1929, s. 186-194. [26] Dreher L.: Wiadomości podstawowe z dziedziny metalografii żelaza i stali. Spawanie i Cięcie Metali 4/1937, s. 75-78. [27] Nowe polskie przepisy dotyczące spawanych konstrukcji sta- lowych. Spawanie i Cięcie Metali 7/1933, s. 13. [28] Monografia działalności naukowej Stefana Bryły. PWN, Warszawa 1959, s. 69.