201203_PSpaw.pdf 23Przegląd sPawalnictwa 3/2012 Mirosław Łomozik Adam Pilarczyk tPf 3.0 do tworzenia wykresów przemian fazowych austenitu w stalach w warunkach spawalniczych ctPC-s tPf 3.0 for the cct diagram determination  of austenite phase transformation in steels  in welding conditions  Dr hab. inż. Mirosław Łomozik, prof. IS., mgr inż. Adam Pilarczyk – Instytut Spawalnictwa, Gliwice. Streszczenie W artykule scharakteryzowano warunki spawalnicze wynikające z zasadniczych różnic pomiędzy cyklem ciepl- nym klasycznej obróbki cieplnej a cyklem cieplnym spawa- nia. Przedstawiono metodykę badania przemian fazowych austenitu w stalach w warunkach oddziaływania spawalni- czych cykli cieplnych. Omówiono przeznaczenie, możliwo- ści i procedurę postępowania w programie TPF 3.0 w od- niesieniu do edycji wykresów przemian fazowych auste- nitu w warunkach spawalniczych CTPC-S. Przedstawiono porównanie wykresu CTPC-S z wykresem CTPC dla stali konstrukcyjnej S355JR. Abstract The article presents the welding condition resulting from the difference between the thermal cycle of standard heat treatment and a welding thermal cycle. The methodo- logy of phase austenite transformation examination in ste- els in the condition of welding thermal cycles is explained. The use, ability and operation procedure -of TPF software (ver. 3.0) with reference to the determination of CCT (Con- tinous Coding Transformation) diagrams of phase auste- nite transformation in steels in welding conditions are pre- sented. The welding-related CCT and CCT diagrams for structural steel S355JR grade are compared. Wstęp Jedną z podstawowych charakterystyk stali, nie- zbędnych do określenia ich spawalności przy użyciu danej technologii łączenia, są wartości temperatury krytycznej (tj. wartości temperatury początku i końca) przemian fazowych austenitu zachodzących w stalach w stanie stałym podczas nagrzewania i chłodzenia. Specyfika warunków spawalniczych towarzyszą- cych procesowi nagrzewania i chłodzenia spawanego elementu powoduje, że występują zasadnicze różnice w przebiegu i charakterze cyklu cieplnego spawania w porównaniu z cyklem tradycyjnej obróbki cieplnej, co przedstawiono na rysunku 1. Rys. 1. Porównanie przebiegu cyklu cieplnego spawania z cy- klem tradycyjnej obróbki cieplnej: TA – temperatura austenityzacji, tA – czas austenityzowania [1, 2] Fig. 1. Welding thermal cycle compared with traditional heat treat- ment cycle: TA – austenitisation temperature, tA – austenitisation time [1, 2] 24 Przegląd sPawalnictwa 3/2012 Cykle cieplne spawania różnią się od cykli obrób- ki cieplnej [2]: – bardzo dużą szybkością nagrzewania i chłodzenia w obszarze strefy wpływu ciepła (SWC), – bardzo krótkim czasem wytrzymania w temperatu- rze maksymalnej, – nakładaniem się dwóch lub więcej cykli cieplnych podczas spawania wielowarstwowego. Ze względu na te różnice wartości temperatur kry- tycznych przemian austenitu w stalach są przedstawia- ne na wykresach typu Czas – Temperatura – Przemia- na przy chłodzeniu ciągłym, sporządzanych dla warun- ków spawalniczych – w skrócie CTPC-S. Badania przemian fazowych w stalach w warunkach spawalniczych W Instytucie Spawalnictwa w Gliwicach przemia- ny fazowe w stalach w warunkach oddziaływania cy- kli cieplnych spawania bada się metodą symulacyjną na stanowisku pomiarowym, które przedstawiono na rysunku 2. Metodyka badania przemian fazowych opiera się na równoczesnym wykorzystaniu trzech metod pomia- rowych: dylatometrycznej, magnetometrycznej oraz analizy termicznej. Podczas badań dokonuje się za- pisu trzech sygnałów pomiarowych w postaci tabli- cy punktów pomiarowych: dylatacji materiału prób- ki, zmiany strumienia magnetycznego i temperatury w funkcji czasu dla zadanych wartości czasu chłodze- nia t8/5, s (t8/5 – czas chłodzenia symulowanego obsza- ru SWC stali w zakresie temperatury pomiędzy 800 a 500oC). Kształt i wymiary próbek przedstawiono na rysunku 3. W związku z dużą dynamiką procesu, podczas ba- dań wykonywanych na stanowisku pokazanym na ry- sunku 2 zastosowano aparaturę kontrolno-pomiaro- wą firmy National Instruments pracującą w systemie czasu rzeczywistego. Oprogramowanie sterująco-po- miarowe stanowiska badawczego zostało wykonane w środowisku LabView RT (Real Time). Przetwarzanie i analizę krzywych pomiarowych, wyznaczanie tempe- ratury początku i końca przemian fazowych oraz kon- struowanie wykresów CTPC-S wykonano w TPF 3.0. Program TPF 3.0 – przeznaczenie i możliwości Program TPF (Temperatury Przemian Fazowych w SWC stali podczas spawania), którego winietę star- tową przedstawiono na rysunku 4, powstał podczas re- alizacji projektu badawczego własnego Instytutu Spa- walnictwa w Gliwicach [3], a w następnych latach był rozwijany. Program TPF służy do wyznaczania wartości tem- peratur krytycznych przemian fazowych w stalach i konstruowania wykresów CTPC-S. W tym artykule posłużono się przykładami dotyczącymi badań prze- mian fazowych w stali konstrukcyjnej S355JR, która stanowi popularny materiał do wytwarzania konstruk- cji spawanych. Praca z programem TPF rozpoczyna się od wyboru i otwarcia pliku z danymi pomiarowymi (zarejestrowa- nymi i zgromadzonymi w aparaturze kontrolno-pomia- rowej stanowiska badawczego) badanej stali dla odpo- wiedniej wartości czasu chłodzenia t8/5 (rys. 5). Analizę danych pomiarowych (strumienia magne- tycznego i dylatacji) przeprowadza się na krzywych przedstawionych w funkcji temperatury (rys. 6). Rys. 2. Stanowisko do badania przemian fazowych w stalach w wa- runkach spawalniczych w Instytucie Spawalnictwa w Gliwicach Fig. 2. Stand for testing phase transformations in steels in welding conditions at Instytut Spawalnictwa in Gliwice Rys. 3. Kształt i wymiary próbki stosowanej w badaniach prze- mian fazowych Fig. 3. Shape and dimensions of specimen used in tests of phase transformations Rys. 4. Winieta startowa programu TPF 3.0 Fig. 4. Opening window of TPF 3.0 software 25Przegląd sPawalnictwa 3/2012 Jeżeli niezbędne jest dokładniejsze uwidocznienie charakterystycznych miejsc (punktów przegięcia) na pierwotnych krzywych pomiarowych, program TPF 3.0 umożliwia ich przekształcenie do postaci I i/lub II po- chodnej. W tym celu użytkownik programu ma do dys- pozycji rozwijalne menu wyboru: rodzaju krzywej po- miarowej pierwotnej (strumienia magnetycznego lub dylatacji) oraz współczynnika uśredniania dla I i II po- chodnej. Na rysunku 7 przedstawiono widok przykładowych krzywych strumienia magnetycznego po transformacji na I i II pochodną. Punkty charakterystyczne na krzywych pomiaro- wych, które odpowiadają temperaturze początku i koń- ca poszczególnych przemian fazowych, wybiera się przez poprowadzenie linii stycznych do krzywych po- miarowych i ustalenie punktu odchylenia stycznej od krzywej pomiarowej (rys. 8). W czasie wyznaczania poszczególnych punktów charakterystycznych przemian na krzywych pomiaro- wych program TPF automatycznie gromadzi wartości temperatury krytycznej, co pokazano na rysunku 8b. W analogiczny sposób, jak dla krzywej strumienia ma- gnetycznego, wyznacza się punkty charakterystyczne na krzywych pomiarowych dylatacji (rys. 9). W rezultacie analizy krzywych pomiarowych dla całego zakresu badanych czasów chłodzenia t8/5 uzy- skuje się zestawienie wartości temperatury krytycznej poszczególnych przemian fazowych, które program TPF generuje w postaci tablicy zbiorczej (rys. 10). Rys. 5. Okna robocze programu TPF: a) wybór pliku z danymi pomiaro- wymi do analizy, b) krzywe pomiarowe (w kolejności od góry): tempera- tury, strumienia magnetycznego i dylatacji (rozszerzalności termicznej) Fig. 5. Working windows of TPF software: a) selection of a file containing measured data for analysis, b) measurement curves (sequence from above): temperature, magnetic flux and dilatation (thermal expansion) Rys. 6. Krzywe pierwotne: temperatury, strumienia magnetycznego i dylatacji w funkcji temperatury Fig. 6. Primary curves: temperature, magnetic flux and dilatation in the temperature function Rys. 7. Przykład krzywych strumienia magnetycznego w funkcji tem- peratury (w kolejności od góry): krzywa pierwotna, pierwsza pochod- na, druga pochodna Fig. 7. Example of curves of magnetic flux (sequence from above): primary curve, first derivative, second derivative Rys. 8. Sposób określania punktów charakterystycznych na krzywej pierwotnej, I i II pochodnej strumienia magnetycznego: a) prowadze- nie stycznej do krzywej, b) wyznaczenie wartości temperatury po- czątku i końca przemiany fazowej Fig. 8. Procedure of determination of characteristic points on prima- ry, first and second derivative curves of magnetic flux: a) draw tan- gent to curve, b) determination of start and finish temperature value of the phase transformation Rys. 9. Wartości temperatury krytycznej przemiany fazowej wyzna- czone na krzywej pierwotnej oraz I i II pochodnej dylatacji Fig. 9. The transformation critical values determined for primary, first and second derivative dilatation curves Rys. 10. Tablica zbiorcza zawiera- jąca zestawienie wartości tempe- ratury krytycznej przemian fazo- wych w badanej stali oraz warto- ści twardości i udarności w funkcji czasu chłodzenia t8/5 Fig. 10. Cumulative table with cri- tical temperatures of phase trans- formations in tested steel and va- lues of hardness and impact strength in function cooling time t8/5 a) b) a) b) 26 Przegląd sPawalnictwa 3/2012 Tablica zbiorcza stanowi zbiór danych źródłowych do zbudowania wykresu przemian CTPC-S. Jeśli znane są informacje dodatkowe dotyczące np. rozkładu twardo- ści HV, udarności KCV i/lub pracy łamania KV symu- lowanego obszaru SWC badanej stali w funkcji czasu chłodzenia t8/5, to użytkownik również może je umie- ścić w tablicy zbiorczej w celu wygenerowania przez TPF wykresów uzupełniających. TPF 3.0 zawiera odrębny moduł służący do budo- wania i edycji wykresów przemian austenitu CTPC-S. Na rysunku 11 przedstawiono okno edycji wykresów CTPC-S. Podczas edycji wykresu użytkownik ma do dyspo- zycji menu „Ustawienia”, za pomocą którego ma możli- wość określania np. rodzaju, rozmiaru i koloru czcionki opisu obszarów na wykresie oraz tytułu wykresu, war- tości minimum i maksimum na osiach x i y, koloru tła wykresu (czarne lub białe) itp. (rys. 12). Przy użyciu dostępnych narzędzi oferowanych przez program TPF użytkownik dokonuje w kolejnych etapach pracy edycji wykresu przemian CTPC-S polegającej na łączeniu punktów charakterystycznych odcinkami tech- niką „od punktu do punktu” (rys. 13). Następnie, po wyborze z odpowiedniego menu spo- sobu aproksymacji krzywych użytkownika przy użyciu funkcji liniowej, funkcji wielomianowej lub krzywych Beziera (opcja do wyboru), użytkownik dokonuje „wy- gładzenia” krzywych na wykresie CTPC-S (rys. 14). Program TPF 3.0, oprócz wykresu podstawowe- go CTPC-S, umożliwia również automatyczne genero- wanie wykresów uzupełniających dotyczących rozkła- du twardości HV i udarności KCV badanej stali w funk- cji czasu chłodzenia t8/5. Na rysunku 15 przedstawiono Rys. 11. Okno edycji wykresów CTPC-S w programie TPF 3.0 z wczytanymi wartościami temperatury krytycznej przemian fazowych Fig. 11. The edition window of TPF program for CCT diagrams for welding conditions with read in values of critical temperatures of transformations Rys. 12. Menu „Ustawienia” w module edycji wy- kresów CTPC-S w programie TPF 3.0 Fig. 12. Menu „Settings” for edition of CCT dia- gram for welding conditions in TPF 3.0 software Rys. 13. Edycja punktów charakterystycznych przemian w trybie łą- czenia odcinkami prostej „od punktu do punktu” Fig. 13. Edition of characteristic points of phase transformations in mode joining line segments „from point to point” Rys. 14. Krzywe użytkownika po aproksymacji przy użyciu krzywych Beziera Fig. 14. User curves after approximation by Bezier`s curves Rys. 15. Przykład wykresu CTPC-S dla stali S355JR: a) wykres główny: M – martenzyt, B – bainit, F – ferryt, b) wykres twardości, c) wykres udarności Fig. 15. Example of CCT (Continuous Cooling Transformation) dia- gram for welding conditions for S355JR steel: a) main diagram: M – martensite, B – bainite, F – ferrite, b) hardness diagram, c) im- pact strength diagram a) b) c) 27Przegląd sPawalnictwa 3/2012 przykład wykresu CTPC-S wraz z wykresami dodatko- wymi dla stali S355JR. Ponadto moduł edycji wykresów CTPC-S programu TPF 3.0 umożliwia umieszczanie na wykresie głównym mikrostruktur poszczególnych obszarów strukturalnych oraz tablicy ze składem chemicznym badanej stali. Ze względu na różnice pomiędzy cyklem cieplnym spawania a cyklem tradycyjnej obróbki cieplnej, o któ- rych wspomniano we wstępie artykułu, dokonano po- równania wykresu przemian fazowych dla warunków spawalniczych CTPC-S i wykresu przemian sporządzo- nego dla warunków metalurgicznych CTPC (rys. 16). Rys. 16. Porównanie wykresu CTPC-S z wykresem CTPC [4] dla sta- li S355JR Fig. 16. CCT for welding conditions diagram compared with CCT dia- gram [4] for S355JR steel Podsumowanie Z porównania wykresu CTPC-S z wykresem CTPC, zamieszczonych na rysunku 16, widać, że występu- je duże podobieństwo pod względem ogólnego cha- rakteru krzywych i obszarów strukturalnych. Nato- miast są widoczne różnice, które dotyczą usytuowa- nia krzywych względem osi temperatury. W warunkach spawalniczych przemiany fazowe austenitu w stalach w stanie stałym zachodzą w szer- szych zakresach temperatury, tzn. rozpoczynają się w wyższej temperaturze, a kończą w niższej w porów- naniu do warunków metalurgicznych. Różnice te wy- nikają przede wszystkim z różnych wartości tempe- ratury austenityzowania stali (wyższa dla warunków spawalniczych), różnych czasów austenityzacji (dla warunków spawalniczych czasy te są krótsze od 1 s, a dla warunków metalurgicznych wynoszą powy- żej kilkunastu minut), różnych długości czasów chłodzenia i warunków chłodzenia badanych stali, Literatura [1] Pilarczyk J., Pilarczyk J.: Spawanie i napawanie elektryczne metali. Wydawnictwo Śląsk, Katowice, 1996. [2] Łomozik M.: Metaloznawstwo i badania metalograficz- ne połączeń spawanych. Wyd. II, Instytut Spawalnictwa, Gliwice, 2011. a także różnych składów chemicznych (w ramach da- nego gatunku stali), dla których wykonywano oba ro- dzaje wykresów. W związku z tym zaleca się, aby przy projektowa- niu technologii spawania, a zwłaszcza przy określaniu temperatury wstępnego podgrzewania przed spawa- niem oraz doborze parametrów obróbki cieplnej złą- cza po spawaniu, korzystać z informacji wynikających z wykresów spawalniczych CTPC-S. Pozwoli to unik- nąć błędów technologicznych oraz ograniczyć ryzyko występowania pęknięć w złączach spawanych ze sta- li konstrukcyjnych. Biorąc pod uwagę dotychczasowe doświadczenie w stosowaniu programu TPF 3.0 w badaniach prze- mian fazowych w stalach można stwierdzić, że dzię- ki temu programowi poprawiła się efektywność oraz jakość tych badań. [3] Mikno Z., Grzesik B., Łomozik M., Zeman M., Pilarczyk A.: Opra- cowanie systemu i metodyki pomiarowej w badaniach przemian strukturalnych w stalach w warunkach cykli cieplnych spawania. Projekt badawczy własny nr N505 002 31/0255, 2006-2009. [4] Orlich J., Pietrzeniuk H.J.: Atlas zur Wärmebehandlung der Stähle. 3, Dusseldorf, 1973. W następnym numerze W następnym numerze opublikowane zostaną artykuły prezentowane na XVII Konferencji Spawalniczej „Spawanie w energetyce” w Jarnołtówku.